Tale, azadlıq və ruh – OSHO

0
0
Tale, azadlıq və ruh – OSHO
HƏYATIN MƏNASI NƏDİR?
TALE, AZADLIQ VƏ RUH

“Mən özlüyümdə bir sualam. Kim olduğumu bilmirəm, nə etdiyimi, haraya getdiyimi”. OSHO

OSHO Həyatın Əsasları seriası fərdin həyatındakı ən vacib suallara diqqət yetirir. Hər bir kitab zamana meydan oxuyan, müasir araşdırmalar və daxili həyatımıza, varlığımızın təbiətinə aid olan suallara köklənir, şəxsi məna və məqsəd axtarışında həyatın mənası ilə əlaqədar sualları əhatə edir.

“Tale, Azadlıq və Ruh: Həyatın mənası nədir?” kitabı insanla əlaqədar sualları dərin bir şəkildə araşdırır: Ruh varmı? Əgər varsa o nədir? Karma anlayışı nədir? Tale nədir? Azadlıq Nədir? Həyatımızın müəyyən mənası və ya məqsədi varmı?

“Gələcəkdə insanlığın gedişatının çox fərqli formalarda müəyyənləşdiyini görəcəyik. Ən böyük fəlakət nüvə müharibəsi deyil. Bu müharibə insanlığı sadəcə yox edə bilər. Əsl fəlakət psixologiya elmindən gələcək. Bir insanın tamamilə necə idarə edilə bildiyini öyrənəcəklər. Şüurlu olmadığımız üçün əvvəlcədən müəyyən olunm8uş formada davranmağa yönəldilə bilərik”.

“Sən azadsan, amma azad hərəkət məsuliyyət gətirir – bu sənin əsarətindir. Buna istəyirsən əsarət de, gözəl bir kəlimə deyil, istəyirsənsə də məsuliyyət de. Mən elə deyirəm. Müəyyən bir hərəkəti seçirsən, bu sənin azadlığındır. Bu hərəkətin nəticəsi isə sənin məsuliyyətin olacaq.”

Giriş

İnsan bir axtarışdır, sual deyil, axtarış. Bir suala ağılla cavab verə bilərik, amma bir axtarış varoluşla həll olunmalıdır. Bu müəyyən suallara deyil, var oluşumuza cavab axtarmaqdır.

Bu bir axtarışdır, çünki suallar başqaları haqqındadır. Axtarış isə insanın özü haqqındadır. İnsan özünü axtarır. O var olduğunu bilir, amma kim olduğunu bilmir. Buna görə də, hər insan doğulanda onun ən dərindəki özündə böyük bir sorğu-sual baş qaldırır.

Biz bu sorğunu yatıra bilərik, onu yönləndirə, fərqli sorğularla dəyişə bilərik, amma onu öldürə bilmərik. Onu yox etməyin heç bir yolu yoxdur, çünki o, insan təbiətinə xas olan bir şeydir. İnsanın özünü axtarmağının fərqində olmasıyla əlaqədardır.

Sorğu-sual bizim əsl təbiətimizdir və həll olunmadığı müddətcə axtarmağa davam edəcəyik. Əlbəttə ki, səhv etməyin 999 yolu var, amma doğru yol təkdir – buna görə də bu araşdırma təhlükələrlə doludur. Bu axtarış sadə deyil, xeyli mürəkkəbdir və nadir hallarda kimsə bunun həllini tapmağa nail olur.

Amma sən ona çatmadığın müddətdə, əzab və təşviş içərisində yaşayacaqsan. Çöl-biyabanda bir fəryad olaraq qalacaqsan. Sevincin nə olduğunu bilməyəcəksən. Özünü tanımadan, necə sevincli olmaq olar? Və bilməyəcəksən ki, xeyir-dua nədir. Özünü bilmədən, xeyir-dua da mövcud olmaz.

Məmnuniyyət və xoşbəxtlik kimi sözlər eşidəcəksən, amma onlar söz olaraq qalacaq. Sənin üçün heç bir məna kəsb etməyəcək. Bu mənanı sənin təcrübən yaratmalıdır. Yoxsa onlar boş kəlmə olaraq qalacaq, ətrafında çoxlu səs-küy yaratsa da, heç bir şey ifadə etməyəcək.

Araşdırma insan təbiətinə məxsusdur. Çoxlu səhv yolların mövcud olduğu yerdə belə bir problem ortaya çıxır. Doğru yolu necə tapmalı?

Tomas Korlayl (Thomas Carlyle) belə deyirdi: “İnsan talesizliyinin səbəbi onun böyüklüyündədir. İnsanın daxilində sərhədsiz bir şey var, buna görə də o özünü tamamilə məhdudiyyətlər içərisinə görə bilmir”.

Daxilində səndən daha yüksək, səndən daha böyük bir şey var və bunu sərhədləri olan bir yerə gömməyin heç bir yolu yoxdur. Bunu şəxsi həyatında da görə bilərsən. Pul və güc axtarışında olsan, hər dəfə onları əldə etdikdə məğlub olduğunu anlayacaqsan. Hər dəfə bir şeyə nail olduqda, bu nailiyyət məğlubiyyətini anlamaqdan başqa bir şey gətirməyəcək. Pulun var, amma sən həmişəki kimi, hətta daha da narahatsan.

Gücün var, amma sən hər zamankı kimi acizsən. Gücdən daha yaxşı, insana heç bir şey öz gücsüzlüyünü hiss etdirə bilməz. Belə ki, var-dövlətdən daha yaxşı insana heç nə öz daxili yoxsulluğunu göstərə bilməz. Kənarda hardasa var-dövlətinin olduğunu görsən də, daxilində hələ də arzulayan, istəyən, can atan və araşdıran bir dilənçisən.

Bir tərəfdən, bu talesizlik kimi görünür – insanın səfaləti. Digər tərəfdən, bu onun böyüklüyüdür. Korlayl deyəndə ki, insan talesizliyinin qaynağı onun böyüklüyündədir, düz deyirdi. Bu böyüklük nədir? Bu böyüklük insanın özünü aşma, özünü keçmə, öz həyatını bir nərdivana çevirmə və öz xaricinə sıçrama gücüdür.

Bu sıçrayış baş vermədiyi müddətcə, biyabanda yaşayacaqsan, heç bir şey çiçəklənməyəcək. Bütün cəhdlərini edə bilərsən, amma səhra səhra olaraq qalacaq, heç bir gülə rast gəlməyəcən.

O güllər, sadəcə, həqiqətə yaxın bir yerə çatdığın zaman çiçəklənməyə başlayacaqlar. Axtarış budur. Axtarış insanın tanrı olma həsrətidir. Axtarış insanın həqiqət olma istəyidir. Bunu duymaq istəyirsən – “mən həqiqətəm”. Bundan daha az olan heç bir şey səni qane etməyəcək.

I
“Mən kiməm” sualının sirri

“Mən kiməm” sualı varlığının ən dərin xəlvətində soruşulmalıdır. Bu sualla guruldamalısan. Bu sual daxilində titrəməli, qanında, hüceyrələrində nəbzin kimi döyünməlidir. Bu sənin tam ruhunda sual işarəsinə ­çevrilməlidir.

Zehnin sakit olanda sən biləcəksən. Kəlmələr şəklində bəzi cavabları ala bilməyəcək, “cavab budur” deyə dəftərinə yaza bilməyəcək, “cavab budur” deyə heç kəsə söyləyə bilməyəcəksən. Əgər kiməsə söyləyə bilirsənsə, deməli, cavab o deyil. Əgər dəftərə qeyd edə bilirsənsə, deməli, cavab o deyil. Əsl cavab sənə gələndə, o, ifadə edilməsi mümkün olmayacaq qədər varoluşla əlaqəli olacaq.

Mən özüm bir sualam. Kim olduğumu bilmirəm. Nə etməliyəm? Haraya getməliyəm?

Bu sualla qal. Heç bir şey etmə və heç bir yerə getmə, heç bir cavaba inanmağa başlama. Bu sualla qal.

Həyata keçirilməsi ən çətin şeylərdən biri budur – bir sualla qalmaq və cavab axtarmamaq. İnsan zehni çox hiyləgər olduğuna görə daima səhv cavablar təklif edir. Və bu sənə təsəlli, möhkəm yapışacağın bir şey verir, onda suala cavab verilməyib, sadəcə, onun qarşısı alınıb. Daha sonra bu cavaba inansan da, sual beyninin altında yara kimi qalacaq. Sağalmayacaqsan.

Əgər bu sualla qalsan, cavab tapacağını demirəm. Bu günə qədər heç kim heç bir cavab tapa bilməyib. Əgər sualla qalsan, o yavaş-yavaş yox olacaq. Cavab tapdığına görə yox. Cavab yoxdur. Olmayacaq da, çünki həyat bir sirdir. Əgər hər hansı bir cavab mövcud olsaydı, onda həyatın sirri olmazdı.

Heç bir cavab yoxdur, tapa bilməyəcən. Çünki o tapmaca yox, bir sirdir. Və tapmaca ilə sirrin də fərqi elə buradadır. Həlli nə qədər çətin olsa da, tapmacanın cavabı olur. Amma sirrin əsla, onu həll edə bilməzsən – məsələ onun çətin olmasında deyil. Əslində çox sadədir, sadəcə, onu həll etmək mümkünsüzdür.

Sualla qal – ayıq-sayıq və məlumatlı ol, axtarma və cavab tapmağa çalışma. Bu xeyli çətindir, amma əgər bacarsan… həll olunacaq. Mən bacardım. Və sual verməyi dayandıran hər kəs də bu məsələni həll etdi. Əsl fərqindəlik, fərqindəliyin alovu sualları yandırır.

Onun günəşi sualı əridir və yox edir, buxarlandırır. Bir gün qəflətən görəcəksən ki, sən varsan, amma sual yoxdur. Cavab tapdığına görə deyil. Sadəcə, sual yoxa çıxıb. Sualsız qalmısan. Elə cavab deyilən şey də budur.

Bəli, sualsız qalmaq, cavab budur. Yenə də kim olduğunu bilmirsən – sadəcə, sualın özünə gülürsən. O öz mənasını itirib. Sual verməyin səhv olduğunu anlamısan. Amma əvvəllər bunu başa düşə bilməzdin, soruşmalı idin. Tez-tez soruş, sual ver, amma cavab istəmə.

Teologiya və dindarlıq arasındakı fərq budur. Teologiya sənə cavab, dindarlıq isə fərqindəlik verir. Teologiya düzəldilmiş, cilalanmış, mükəmməl şəkildə hazırlanmış cavablar təklif edir. Dindarlıqda isə heç bir cavab yoxdur, sadəcə, sənə sualın daha da dərinliklərinə enməyə kömək edir.

Dərinliyinə nə qədər dalsan, sualın o qədər çox əridiyini, yox olduğunu görəcəksən. Və sual yoxa çıxdıqdan sonra, daxilində böyük bir enerji yox olacaq. Sən varsan, amma heç bir sual yoxdur.

Əgər heç bir sual yoxdursa, deməli, ağıl da yoxdur. Ağıl daima sual verir. Əgər sual vermirsə, deməli, yoxa çıxıb – saf şüur – yerdə, sadəcə, buludsuz səma, tüstüsüz alov qalıb.

İlahilik budur. Budda budur. İsa budur. Xatırlayın, yenidən və yenidən təkrarlayıram: Budda heç bir cavab tapmamışdı. Buna görə də o heç vaxt çox vacib suallara cavab verməzdi. Ondan soruşsan ki, “Tanrı varmı?” O bu sualdan qaçacaq. Cavab verməyəcək. Soruşsan ki, “İnsan öləndə nə baş verir?” Yenə sualdan qaçıb başqa şeylərdən danışmağa başlayacaq. Cavab verməyəcək.

Budda nə metafizik, nə də filosof idi. O, suallarla qarşılaşdı və suallar yoxa çıxdı. Bir şam, bir çıraq yandırdıqda qaranlıq necə yox olursa, suallar da elə yox oldu. Çalış, suallarının fərqində ol.

“Mən özüm sualam” deyirsən. Lap yaxşı! Belə də olmalıdır – bütün suallarını əsas suala yönləndir, “mən kiməm” sualına. “Dünyanı kim yaratdı? Dünya niyə yarandı” kimi suallarla vaxtını öldürmə. Bunların heç bir mənası yoxdur. Əsas, ən vacib suala gəl: “Mən kiməm?”

Kim? Şüurunun sualı dərk etməsinə imkan ver, dərinə, daha dərinə gedən şiş uclu bir ox kimi hədəfə dəysin. Amma cavab tapmağa tələsmə – çünki insan ağlı hiyləgərdir. Tələssən, səbirsiz olsan ağıl cavab verəcək. Müqəddəs kitablara istinad edəcək.

O, şeytandır. Sənə “bəli, sən tanrısan, saf şüursan, mütləq həqiqətsən, əbədi ruhsan, ölümsüz varlıqsan” deyəcək. Bu cavablar bütün tədqiqatını məhv edə bilər.

Axtarışda olanlar qurma cavabların fərqində olmalıdır. Onlar hər tərəfdən üzərimizə yağır. Və əslində, ağlın əvvəlcədən şərtlənib. Cavabları sən sualı soruşmamışdan əvvəl sənə deyib.

Kiçik bir uşaq tanrı kimdir, sual verməsə də əvvəlcədən cavabları var. Öncədən şərtlənib. Heç nə soruşmasa da, heç bir sual verməsə də, ona cavablar veriblər. Bir çoxu isə bu cavablara həyatları boyu inanmağa davam edir və heç vaxt sual vermirlər.

Əgər sual verməmisənsə, öyrəndiyin hər şey tamamilə cəfəngiyatdır. Bütün bildiklərini at getsin – çünki əslində bilik deyilən şey yoxdur, sadəcə, bilmək var. Cavab deyilən şey yoxdur, sadəcə, sual verməyin yoxa çıxdığı şüur halı var.

Sadəcə, şəffaflıq, görmə və qavrama şəffaflığı mövcuddur, başdan ayağa görə biləcəyin bir şəffaflıq – amma bütün bunlar cavab tapmısan deyə baş vermir.

Varoluş o qədər sonsuz, o qədər sirlidir ki… olduğu kimi yaxşıdır. Fikirləş ki, cavabı tapsaydın necə də böyük talesizlik olardı. Onda həyat yaşamağa dəyməz və heç bir mənası qalmazdı. Cavab tapmadığına görə həyat əbədi məna daşımağa davam edir. Tanrı cavab deyil. İlahilik sualın yox olduğu var olmaq halıdır. İlahilik ağılsızlıq halıdır.

Hər zaman sualın olsun. Sənə kömək etmək üçün buradayam. Amma heç bir cavab verməyəcəm, onsuz da çoxlu cavabların var. Səni daha da yükləməyəcəm. Sadəcə, bildiyin cavabları necə unudacağını öyrədəcəm ki, sualın büllur saflığına çatsın. Onda sual həqiqətən sənə aid olar və ən dərindəki varlığından baş qaldırar.

Sualla qal. Heç bir yerə getmə və tələsmə. Səbirli ol. Sualın sənə yoldaşlıq etməsinə imkan ver.

Öyrədəcəyim tək təlim budur: sual vermək elmi və cavab üçün tələsməmək.

Sualla qalmaq gözəldir, çünki cavablar səni pozur. Məsumluğu, xalis məlumatsızlığı məhv edir. Ağlını kəlmələr, nəzəriyyələr və ehkamlarla doldurur, bundan sonra isə təmizliyini itirirsən, pozulursan. Sual isə safdır, əsla pozmaz. Saflığını daha da artırar, səni get-gedə daha təmiz edər.

Sualın fərqində ol. Bu, dayanmadan “mən kiməm” deyə suallar verib, onu sözlə ifadə etməlisən mənasına gəlmir. İfadə etməsən də, varlığına imkan ver. Nəfəsin kimi, varlığın kimi olmasına imkan yarat. Sakit, davamlı, ona hamiləsən kimi yaşamasına imkan ver.

Əgər ­sualla birlikdə kifayət qədər yaşasan, bir gün yox olmağa başlayacaq, sabahın gəlişi və günəşin doğuşunda şeh yox olduğu kimi buxarlanacaq. Şüur alova, kəskin işığa çevriləndə, sual yoxa çıxır.

Sual yox olanda, kim olduğunu ifadə edə bilməsən də, daxilində bilirsən. Bu bilik deyil, bilməkdir. Cavab verə bilməsən də, içəridə agah olursan. Onunla rəqs edə bilirsən, amma yenə də cavabsız qalırsan. Ona gülümsəyə bilirsən, amma cavab verə bilmirsən. Onunla yaşayacaqsan, amma yenə də cavab verə bilməyəcəksən.

Tez-tez lazım olan şeylər əvəzinə, lazımsız şeyləri edirəm hissinə qapılıram. Sanki nələrisə dəyişdirməli, gücləndirməliyəm. Özümü bir şagird kimi hiss edirəm, sanki qiymət ala bilməmişəm və qovulacam deyə ­narahatam.

Hamımızı belə böyüdürlər. Bütün – ailə, cəmiyyət, məktəb, lisey və universitet daxilində olan təhsil üzərimizdə gərginlik yaradır. Və ən əsas problem budur ki, lazımlı şeyləri etmirik.

Bundan sonra gərginlik bütün həyatın boyunca səninlə qalır, kabus kimi səni izləyir və daima narahat edir. Heç vaxt səni rahat buraxmır, heç vaxt dincəlməyinə imkan vermir. Dincəldiyin an “nə edirsən? İstirahət olmaz, nəsə bir şey etməlisən” deyir. Nəsə etdikdə isə, “nə edirsən? Bir az istirahət et, yoxsa dəli olacaqsan – lap az qalıb buna” deyir.

Əgər kiməsə yaxşılıq etsən, “axmaq, yaxşılıq qazanc gətirmir – insanlar səni aldadacaq” deyir. Pislik etdikdə isə, “nə edirsən? Cəhənnəmə gedəcəksən, bunun cəzasını alacaqsan” deyir. Heç vaxt səni rahat buraxmayacaq, hər nə etsən, hər zaman orda olacaq və səni məzəmmət edəcək.

Qınaq daxilinə yerləşdirilib. Bu, insanlığın başına gəlmiş ən böyük faciədir. Və daxilimizdəki bu qınayıcıdan xilas olmadığımız təqdirdə, həqiqi insan ola, həqiqətən sevinə və var olmağın xoşbəxtliyini dada bilmərik.

Səndən başqa heç kim bunu durdura bilməz. Bu, sadəcə, sual verənin problemi yox, demək olar ki, hər kəsin problemidir. Harada doğulduğundan, hansı dinə inandığından asılı olmayaraq – katolik, kommunist, hindu, müsəlman, caynizm, buddist və ya hansı ideologiyaya mənsub olduğunun heç bir mənası yoxdur – mahiyyət eynidir.

Əsas odur ki, daxilində bir bölünmə yaranıb və bir hissən hər zaman digər hissəni qınayır. Əgər birinci tərəfin arxasınca getsən, ikinci tərəf səni məzəmmət etməyə başlayacaq. Daxili bir münaqişənin, sanki vətəndaş müharibəsinin düz ortasındasan.

Bu müharibə mütləq dayandırılmalıdır. Yoxsa həyatının bütün gözəlliyini, nemətini itirəcəksən. Heç vaxt ürəkdən gülə bilməyəcək, sevə bilməyəcək, heç bir şeyin içində tam ola bilməyəcəksən. Sadəcə, bütünlük vasitəsilə insan çiçəklənir, bahar gəlir və həyatın rənglənir, musiqi və şeriyyatla dolur.

Sadəcə, bütünlük yoluyla ətrafındakı bütün ilahi şeyləri hiss edə bilərsən. Qəribəsi budur ki, bu bölünmə sənin üzdəniraq ruhlar, kahinlər və kilsələr tərəfindən yaradılıb. Əslində kahinlər yer üzündəki həqiqi dindarlığın ən böyük düşmənləridir.

Bütün kahinlərdən qurtulmaq məcburiyyətindəyik. Onlar insan patologiyasının əsas səbəbləridir. Hər kəsi xəstələndirdilər və nevroz epidemiyasına səbəb oldular. Bu o qədər yayıldı ki, artıq hər kəs normal qəbul edir.

Həyatın bundan ibarət olduğunu, həyatın bu olduğunu düşünürük – əzab, uzun-uzun davam edən iztirablar, ağrılı, işgəncəli bir Varoluş. Heç bir şeydən bəhs etməyən, narahatlıqlardan ibarət bir həyat hekayəsi.

Üzdəniraq həyatımıza baxdıqda, onu belə görürük. Çünki qəlbimizdə nə çiçək, nə nəğmə, nə də ilahi heyranlığın zərrəsi var.

Dünyanın hər yerində ağıllı insanların həyatın mənası haqqında sual vermələri heç də təəccüblü deyil. “Niyə yaşamağa davam edirik? Niyə həyata bir qorxaq kimi davam edirik? Niyə bir az cəsarət toplayıb bütün bu mənasızlığa son qoymuruq? Niyə intihar edə bilmirik?”

Bu günə kimi həyatın tamamilə mənasız olduğunu düşünən bu qədər çox insan olmayıb. Nəyə görə bütün bu narazılıqlar bu əsrdə baş qaldırdı? Əsrlərdir, ən azı beş min ildir ki, keşişlər insan psixikasını pozmaqla məşğuldurlar. Və nəhayət, bu özünün ən yüksək nöqtəsinə gəlib çatdı.

Bu bizim əməllərimiz deyil, biz qurbanıq. Tarixin qurbanlarıyıq. Əgər insan şüurlu olsa idi, edəcəyi ilk şey bütün tarix kitablarını yandırmaq olardı. Keçmişi unut – kabus kimidir. Sanki Adəm yenidən doğulub, həyata yenidən başla. Sanki Cənnət bağındasan, başdan başlamısan, məsum və safsan, beynin zalım keşişlər və onların fikirləri ilə çirklənməyib.

Keşişlər özləri üçün çox vacib bir şeyi kəşf etdikləri üçün təhlükəli olublar: insanı böl, onu parçala, onu şizofreniya xəstəsinə çevir, onda hər zaman hakimiyyətdə qalacaqsan. Bölünmüş insan zəif insandır. Bölünməmiş insan, fərd isə güclüdür – o hər macəranı, hər çətinliyi qəbul etmə gücündədir.

Bir adam getmək üçün yaxşı bir kilsə axtarır. Və insanların öz ustadları ilə birlikdə nəğmə oxuduqları kiçik bir yer tapır. Onlar “lazımlı şeyləri yarımçıq buraxdıq, indi isə lazımsız işlərlə məşğuluq” deyirdilər.

Adam yerdə oturur və öz-özünə şükürlər olsun, nəhayət, öz adamlarımı tapdım deyərək, dərindən nəfəs alır.

Hər hansı bir kilsəyə getsən, öz adamlarını, varlığına yaxın insanları tapacaqsan. Ola bilsin ki, dil və adətləri bir az fərqli olacaq, amma prinsiplər eynidir. İşin mahiyyəti eynidir: insan daxilində vətəndaş müharibəsi yaratmaq.

Rahiblərin sənə etdiklərini anladığın ilk gün gözün açılacaq. Və bütün bu mənasızlıqları dayandırdığın gün qurtuluş günündür.

Öz təbiətinin istədiyi, daxili xüsusiyyətlərinin arzuladığı şeyləri et. Müqəddəs kitablara qulaq asma. Öz qəlbini dinlə. Təklif edəcəyim tək müqəddəs kitab budur. Bəli, çox diqqətli, şüurlu şəkildə dinlə, heç vaxt yanılmayacaqsan.

Və öz qəlbini dinləyərkən, heç vaxt bölünməyəcəksən. Öz qəlbini dinləyərkən, nəyin səhv və ya düz olduğunu düşünmədən, düz yola doğru getməyə başlayacaqsan.

Yeni insanlığın bütün işi qəlbini şüurlu, ayıq və diqqətli şəkildə dinləməkdir. Ürəyinə diqqətlə qulaq as və səni hara götürsə oraya da get. Bəli, bəzən səni təhlükələrə atacaq – amma unutma ki, bu təhlükələr böyüməyin üçün vacibdir.

Bəzən səni azdıracaq – yenə də unutma, bu yolundan çıxmalar böyümənin bir parçasıdır. Dəfələrlə yıxılacaqsan. Yenidən ayağa qalx, çünki insan belə güc toplayır – yıxılaraq və yenidən qalxaraq. İnsan belə bütünləşir.

Qıraqdan zorla təlqin edilən qaydaların arxasınca getmə. Məcbur edilən qayda heç vaxt düz ola bilməz, çünki onlar səni idarə etmək istəyən insanlar tərəfindən uydurulur. Bəli, bəzən dünyada çox maariflənmiş insanlar da olub – Budda, İsa, Krişna, Məhəmməd.

Onlar dünyaya qaydalar yox, öz sevgilərini verdilər. Amma əvvəl-axır onların davamçıları bu sevgidən qaydalar düzəltməyə başladılar. Müridlər ustad gedəndə, işıq yox olanda və dərin bir qaranlığa gömüləndə müəyyən qaydalar arxacınsa düşürlər. Çünki görmək üçün işıq yoxdur. Buna görə də qaydalardan asılı olurlar.

İsanın etdikləri öz qəlbinin pıçıltısı olsa da, xristianların davamlı etdikləri şey öz ürəklərinin səsi deyil. Onlar təqlidçidirlər – kimisə təqlid etdiyin an öz insanlığını, öz tanrını təhqir etmiş olursan.

Heç vaxt təqlidçi olma, hər zaman orijinal ol. Nəyinsə surətinə çevrilmə. Təəssüf ki, bütün dünya buna doğru gedir – hər şey bir-birinə bənzəyir.

Əgər orijinalsansa, həyat həqiqətən də bir rəqsdir – və sənin həyat yolun özün kimi olmaqdır. Bir-birinin eynisi iki insan ola bilməz, yəni mənim həyat yolum heç vaxt sənin həyat yoluna çevrilə bilməz.

Öz qəlbinin səsini dinlə – pıçıldayır. Ürək hər zaman sakit və alçaq səslə danışar, qışqırmaz.

Budda Buddadır, Krişna Krişnadır və sən sənsən. Heç kimdən daha aşağı deyilsən. Özünə hörmət et, daxili səsinə qulaq ver və onun arxasınca get.

Unutma, səni doğru yola aparacağına zəmanət vermirəm. Dəfələrlə səhv yönləndirəcək, çünki həqiqət qapısına çatana kimi, çoxlu səhv qapılar döyməlisən. Həyat belədir. Əgər birdən-birə doğru qapıya rast gəlsən, onun doğru olduğunu anlaya bilməzsən.

Nəticə olaraq, heç bir cəhd israf deyil. Bütün cidd-cəhdlər sənin böyüməndəki son nöqtəyə çatmağına töhfə verir. Belə ki, qətiyyətsiz olma, səhv etməkdən bu qədər qorxma. Problemlərdən biri də budur, insanlara səhv etməmələri öyrədildi və onlar o qədər qərarsız, qorxaq və səhv etməkdən ürkək oldular ki, sıxılıb qaldılar.

İndi hərəkət edə bilmirlər – birdən səhv nəsə olar deyə qorxurlar. Buna görə qaya kimi oldular: bütün hərəkətlərini itirdilər.

Mümkün qədər çox səhv et, amma bir şeyi unutma: Eyni səhvi təkrarlama. Beləliklə, böyüyəcəksən. Yoldan çıxmaq azadlığının parçasıdır. Hətta tanrıya qarşı gəlmək ləyaqətin parçasıdır. Bəzən tanrıya qarşı gəlmək çox gözəl olur. İradəli olmağın yolu budur, yoxsa milyonlarla iradəsiz insan var, onlardan biri olardın.

Belə şeylər danışdığıma görə insanlar mənə hirslənirlər. Bir neçə gün öncə, bura bir jurnalist gəlmişdi. Baş verən şeyləri görmək və hər iki hekayəni öyrənmək istəyirdi – dəstəkləyən və qarşı çıxanları tanımaq üçün buradaydı. Sonra şəhərdə dolaşdı. Polislərə söhbət etdi, Punanın bələdiyyə sədrini görməyə getdi. Və sədrin dediyi şey həqiqətən də gözəl idi, xoşuma gəldi:

“Bu adam o qədər təhlükəlidir ki, Punadan sürgün edilməlidir – sadəcə, Punadan deyil, Hindistandan da, yox, sadəcə, Hindistandan da deyil, bütün dünyadan”.

Bu sözləri çox bəyəndim və bu haqda düşünməyə başladım. Məni dünyadan hara sürgün etmək istəyirlər? Həqiqətən də fantastik bir fikirdir! Əgər təşkil edəcəklərsə, məmnuniyyətlə gedərəm.

Nəyə görə bu qədər çox qəzəb var? Bu öfkənin içindəki məntiq nədir? Təbii ki, bunun məntiqli bir izahatı var. Belə ki, mən sənə tamamilə yeni dünya görüşü olan dini həyat tövsiyə edirəm – əgər bu yeni baxış uğur qazansa, bütün köhnə baxışlar məhv olacaq.

Sənə “bu doğrudur və bu yanlışdır” deyə söylənilənlərin hamısını unut. Həyat bu qədər sabit deyil. Bu günün həqiqətləri sabah səhv ola bilər. Bu an səhv olanlar, bir müddət sonra həqiqət ola bilər. Həyatı belə təsnif etmək olmaz. Onu “bu düzdür və bu səhvdir” deyə belə sadə şəkildə etiketləyə bilməzsən.

Həyat şüşələrin etiketləndiyi və nəyin nə olduğunu bildiyin bir əczaxana deyil. Həyat bir sirdir, bir an bir şey uyğun gəlir və doğru olur. Başqa bir an Qanqdan o qədər su axır ki, artıq heç nə bir-biriylə uyğunlaşmır və səhv olur.

Mənim doğruya verdiyim tərif nədir? Varoluşla harmoniya içində olan şey doğru, olmayan şey isə yanlışdır. Hər zaman ayıq-sayıq olmalısan, çünki hər an yanlış və doğruya yenidən qərar verilir. Nəyin doğru və nəyin yanlış olduğu haqda qurma cavablara bel bağlaya bilməzsən.

Sadəcə, axmaq insanlar hazır cavablardan asılı olurlar, çünki onda ağıllı olmağa ehtiyac qalmır. Belə olduqda ağıla ehtiyac yoxdur: nəyin düz və nəyin səhv olduğunu bilirsən, sadəcə, qısa bir siyahı əzbərləyəcəksən.

Yəhudilərin “On hökm”ü var, çox sadədir, bunu oxuduqda nəyin doğru və nəyin yanlış olduğunu bilirsən. Amma həyat davamlı olaraq dəyişir. Əgər Musa geriyə qayıtsaydı, yenidən eyni “On hökm”ü verəcəyini düşünmürəm – edə bilməzdi. Üç min ildən sonra, eyni əmrləri necə verəcək? Yeni nəsə ixtira etmək məcburiyyətində qalacaqdı.

Amma mənim şəxsi düşüncəm budur ki, nə zaman verilirsə verilsin, əmrlər insanlar üçün həmişə çətinlik yaradır. Əmr çıxdığı an köhnəlir. Çünki həyat çox sürətlidir, hərəkətlidir, sabit deyil. O durğun bir göl deyil, dayanmadan axan Qanqdır.

Ardıcıl gələn iki an belə heç vaxt bir-birilə eyni deyil. Bir şey bu an yaxşı, digər an isə pis ola bilər.

Onda nə etməli? İnsanların daima dəyişən həyata uyğunlaşaraq qərar verə bilmələri üçün onları öyrətmək lazımdır.

Köhnə Dzen hekayəsi: Bir-birinə rəqib iki məbəd var idi. Hər iki ustad – yəqin ki, üzdəniraq ustad və ya kahin idilər – bir-birlərinə o qədər qarşıydılar ki, davamçılarına digər məbədə heç vaxt baxmamalarını söyləmişdilər.

Hər bir kahinin ona xidmət etmək, əşyalarını daşımaq, buyruqlarını yerinə yetirmək üçün bir oğlan xidmətçisi vardı. Birinci məbədin kahini öz oğlan xidmətçisinə “heç vaxt digər oğlanla danışma, bu insanlar təhlükəlidir” deyirdi.

Amma uşaq ki, uşaq. Bir gün bunlar yolda qarşılaşırlar və birinci məbəddən olan oğlan digərindən “hara gedirsən?” deyə soruşur.

Digəri “külək hara apararsa, ora” deyə cavab verir. Görünür, məbəddə böyük Dzen haqqında deyilənlərə qulaq asırmış. “Külək məni hara apararsa, ora” deyir. Böyük bir ifadə, saf Tao.

Birinci oğlan çox utanır, inciyir və necə cavab verəcəyini bilmir. Ruhən çökür, hirslənir və həmçinin özünü günahkar hiss edir, Ustadım bu adamlarla danışmamağımı tapşırmışdı. Bu adamlar həqiqətən təhlükəlidir. İndi, bu necə cavab idi? Məni alçaltdı.

O, ustadının yanına gedir və olanları danışır. “Onunla danışdığım üçün üzr istəyirəm. Siz haqlı idiniz. Onlar qəribə adamlardır. Bu necə cavab idi belə? Mən ondan ‘hara gedirsən?’ deyə soruşdum, sadə bir sual idi – və bilirdim ki, mənim kimi o da bazara gedir. Amma o mənə “külək məni haraya aparsa, oraya” – dedi”.

Oğlan tamamilə hazırlaşdı, bütün gecəni o sözləri durmadan təkrarladı. Və sabahısı gün tezdən oraya getdi, doğru yerdə durdu və digər oğlan eyni vaxtda gəldi. Çox sevincli idi, çünki indi həqiqi fəlsəfənin nə olduğunu göstərəcəkdi. Nəhayət soruşdu: “Hara gedirsən?” və gözlədi…

Amma oğlan “bazardan tərəvəz alacam” deyə cavab verdi.

İndi, öyrəndiyi fəlsəfi sözlərlə o nə etməliydi?

Həyat belədir. Onun üçün hazırlaşa bilməzsən, hazır ola bilməzsən. Onun gözəlliyi bundadır, ecazkarlığı bundadır, hər zaman səni xəbərsiz tutacaq, hər zaman qəfildən gələcək. Əgər gözlərin varsa, hər anın gözlənilmədən gəldiyini və qurma cavabların heç vaxt qəbul edilmədiyini görəcəksən.

Bütün köhnə dinlər sənə qurma cavablar təklif edir. Manu öz əmrlərini verib, Musa öz əmrlərini verib və bu beləcə davam edəcək.

Sənə heç bir əmr vermirəm. Əslində əmr sözünün özü belə çirkindir. Kiməsə əmr vermək onu ­kölələşdirməkdir. Sənə heç bir əmr vermirəm. Sən mənə və ya qeyrisinə itaət etmirsən. Mən, sadəcə, həyatın bəzi həqiqi qaydalarını öyrədirəm.

Özünə itaət et, öz işığın ol və bu işığı izlə. Və bu problem heç vaxt baş qaldırmayacaq. Daha sonra etdiyin şeylər lazımlı, etmədiklərin isə lazımsız olacaq.

Unutma, yenidən və yenidən geriyə baxma, çünki həyat dəyişməyə davam edir. Sabah, bu gün etdiyin şeyin səhv olduğunu düşünə bilərsən. Bu gün səhv deyil, amma sabah səhv görünə bilər. Geriyə baxmağa ehtiyac yoxdur, həyat davam edir.

Amma daima yan güzgülərə baxan çoxlu sürücü var. İrəliyə doğru gedirlər, amma geriyə baxırlar, onlar qəzaya uğrayacaqlar.

İrəliyə bax. Keçdiyin yolu keçmisən, bitib. O haqda daha düşünmə. Mənasız yerə özünü keçmişlə yükləmə. Oxuduğun fəsilləri bağlamağa davam et, yenidən və yenidən geriyə dönməyə ehtiyac yoxdur.

Gələn yeni baxışlara əsasən keçmişi heç vaxt mühakimə etmə, çünki yeni yenidir, müqayisə edilmədən yenidir. Köhnə öz şəxsi kontekstində və yeni öz şəxsi kontekstində doğrudur və müqayisə edilə bilməzlər.

Sənə izah etmək istədiyim şey budur: Günah hissindən qurtul! Çünki bu hissi yaşamaq cəhənnəmdə yaşamaq deməkdir. Günah hiss etmədiyində, erkən səhər günəşinin altındakı şehin, göldəki nilufər yarpaqlarının, gecəni bəzəyən ulduzların təravətinə sahib olacaqsan.

Bir dəfə günah yox oldusa, tamamilə fərqli – işıqlı və parıldayan bir həyata sahib olacaqsan. Ayaqların rəqs edəcək, qəlbin min bir nəğmə oxuyacaq.

Bunun kimi bir şənlikdə yaşamaq sannyasin olmaq deməkdir, bunun kimi bir sevinclə yaşamaq ilahi bir həyat deməkdir. Günah hissi ilə yaşamaq isə, sadəcə, keşişlər tərəfindən istismar olunmaqdır.

Həbsxanadan çıx – hindu, xristian, müsəlman, caynist, buddist, kommunist həbsxanalarından. Bütün həbsxanaları, bütün ideologiyaları tərk et, çünki ideologiyalar sənə hazır cavablar verir. Bir kommunistə nəsə sual versən, “Kapital”a (Das Kapital) baxmalı olacaq. Eyni yolla, bir hindudan nəsə soruşsan, Gitanın vərəqlərini çevirəcək.

Öz şüurunu nə zaman istifadə edəcəksən? Nə zaman? Nə zamana kimi ölü keçmişə bağlı qalacaqsan? Gita beş min il öncə yazılıb, o gündən bura, həyat çox dəyişib. Əgər Gita oxumaq istəyirsənsə, onu gözəl bir ədəbiyyat kimi oxu – sadəcə, belə, bundan artıq yox.

Bu gözəl bir ədəbiyyatdır, gözəl şeriyyatdır, amma arxasınca gediləcək nə bir kəlamı, nə də əmri var. Onu keçmişdən, böyük şair Vyasandan bir hədiyyə kimi sev, həzz al. Amma həyatın üçün qanun etmə, tamamilə yersizdir.

Hər şey yersiz olmağa başlayır, çünki həyat heç vaxt yerində durmur. O davam edir və edir, bütün sərhədləri, bütün hüdudları keçir, bu əbədi bir hadisədir. Gita hardasa nöqtə qoyur, Quran hardasa nöqtə qoyur, amma həyat heç bir zaman nöqtə qoymaz – bunu xatırla. Bunu özünə xatırlat.

Həyata yaxın olmağın tək yolu, həyatın gerisində qalmamağın tək yolu günah hissindən qurtulmuş, ­məsum bir qəlbə sahib olmaqdır. Sənə söylənilən hər şeyi unut (edilməli və qadağan olan şeyləri), heç kim sənin yerinə bunların qərarını verə bilməz.

Əvəzinə qərar verən riyakarlardan qaç, öz idarəni əllərinə al. Özün qərar verməlisən. Əslində bu qərarlığın içində ruhun doğulur. Başqaları sənin yerinə qərar verdikdə, ruhun yuxulu və küt qalır. Öz qərarlarını verməyə başladıqda, kəskin düşüncələr baş qaldırır.

Qərar vermək riskə getmək deməkdir, qərar vermək səhv edə bilərsən deməkdir – kim bilir? Risk budur. Kim bilir, nə baş verəcək? Risk budur – zəmanət verilmir.

Köhnə ilə birlikdə bir zəmanət var. Milyonlarca və milyonlarca insan bunun arxasınca düşdü – bu qədər insan necə səhv edə bilər? Zəmanət budur. Əgər bu qədər çox insan deyirsə ki, bu düzdür, deməli, düz olmalıdır.

Əslində, həyatın məntiqi bunun əksinədir. Əgər bu qədər çox insan müəyyən bir şeyin arxasınca gedirsə, əmin ol, o səhvdir, çünki bu qədər çox insan maariflənməyib, maariflənə bilməz. Çoxluq başıboşlardan, xalis axmaqlardan ibarət olur.

Çoxluqdan ehtiyatlı ol. Əgər bu qədər çox insan bir şeyin arxasında gedirsə, bu onun səhv olduğunu sübut etmək üçün kifayət edir.

Həqiqət fərdlərin başına gəlir, çoxluğun deyil. Heç eşitdinizmi ki, hansısa camaat maariflənib? Həqiqət fərdlərin başına gəlir – bir Tilopanın, bir Atişanın, bir Nanakın, bir Kabirin, bir Fəridin. Həqiqət fərdlərin ­başına gəlir.

Əgər həqiqətən də həqiqətə çatmaq istəyirsənsə, fərd ol.

Fərd olmaq üçün bütün risklərə get və səni yonacaq bütün çətinlikləri qəbul et ki, səni gücləndirsin, sənə parlaqlıq və zəka qazandırsın.

Həqiqət bir inanc deyil, xalis zəkadır. Həyatındakı gizli qaynaqların alovlanmasıdır. Şüurunun aydınlanma təcrübəsidir. Amma bunun baş verməsi üçün doğru yeri təklif etməli olacaqsan. Və bu doğru yer özünü olduğun kimi qəbul etməkdir. Heç nəyi inkar etmə, bölünmə, günah hiss etmə.

Sevin! Və yenidən deyirəm, olduğun kimi sevin.

Hər zaman yalnız olmaqdan qorxuram, çünki o zaman kim olduğumu bilmək istəyirəm. Daha dərin araşdırdığımda son iyirmi altı ildən bəri olduğuma inandığım adam deyil, doğum anında, bəlkə də ondan da öncə mövcud olan bir varlıq olduğumu hiss etməyə başlayıram. Bəzi səbəblərə görə bu məni tamamilə qorxudur.

Dəlilik kimi görünür mənə və özümü təhlükəsiz hiss etmək istədiyimə görə digər hadisələrin içində özümü itirirəm. Mən kiməm və bu qorxunun səbəbi nədir?

Bu, sadəcə, sənin qorxun deyil, hər kəsin qorxusudur. Çünki heç kimin varoluşu istədiyi kimi deyil. Cəmiyyət, mədəniyyət, din, təhsil hamısı birlikdə məsum uşaqlara qarşı durublar.

Onların hər cür gücü var – uşaq isə köməksiz və asılıdır, onu nəyə istəsələr çevirə bilərlər. Heç bir uşağın öz təbii taleyi ilə böyüməsinə icazə vermirlər. Bütün cəhdləri insanları fayda mexanizminə çevirməkdir.

Əgər bir uşağa öz yolunda böyüməsinə icazə verilsəydi, oturuşmuş maraqlara faydalı olub-olmayacağını necə bilmək olardı? Cəmiyyət belə bir riskə girməyə hazır deyil. O, uşağı ələ keçirir və onu cəmiyyətin ehtiyacı olan bir qəlibə salmağa başlayır.

Müəyyən mənada, uşağın ruhunu öldürür və ona öz ruhunu və varlığını heç vaxt istəməyəcəyi səhv bir kimlik verir. Bu səhv kimlik bir əvəzedicidir. Amma bu əvəzedici, sadəcə, eyni, bunu sənə verən camaat içində yaşadıqda faydalı olur. Yalnız olduğun an, bu səhv bölünməyə və boğulmuş həqiqət özünü ifadə etməyə başlayır. Yalnızlıq qorxusunun səbəbi budur.

Heç kim yalnız olmaq istəməz. Hər kəs bir qrupa aid olmaq istəyir – sadəcə, bir qrupa deyil, bir çox qrupa. Bir insan bir dini qrupa, bir siyasi partiyaya, bir Rotary kluba üzvdür… və üzv olacaq digər çoxlu kiçik qruplar da var. İnsan bir gündə iyirmi dörd saat dəstək görmək istəyir, çünki bu yalan dəstəksiz ayaqda dura bilməz.

İnsan yalnız qaldığı an qəribə bir dəlilik hiss etməyə başlayır. Soruşduğun şey budur – çünki iyirmi altı ildir ki, özünü kimsə olmağa inandırmısan və tək olduğun vaxt qəflətən hiss etməyə başlayırsan ki, elə deyil. Və bu da qorxu yaradır: sən kimsən bəs?

İyirmi altı ilin sıxma-boğması… həqiqətin özünü ifadəsi bir az zaman alacaq.

Bu ikisi arasındakı uçurum sufilər tərəfindən “ruhun qaranlıq gecəsi” deyə adlandırılıb – çox uyğun bir ifadədir. Sən artıq səhv deyilsən, amma hələ həqiqi də deyilsən. Qeyri-müəyyənlik içərisindəsən, kim olduğunu bilmirsən.

Xüsusilə Qərbdə – sual verən də Qərbdən gəlib – bu problem daha qarışıqdır. Çünki Qərb ruhun qaranlıq gecəsini qısaltmaq, həqiqəti ən qısa zamanda tapmaq üçün heç bir metod inkişaf etdirməyib. Çünki Qərb meditasiya haqqında heç nə bilmir.

Meditasiya, sadəcə, tək və sakit qalaraq həqiqətin özünü ifadə etməsini gözləməyə verilən addır. Bir hərəkət deyil, sakit bir dinləmədir – çünki “etdiyin” hər bir şey səhv şəxsiyyətindən doğur. İyirmi altı ildə etdiyin bütün şeylər buna əsaslanır, bu köhnə bir vərdişdir.

Vərdişlər çətinliklə ölürlər.

Hindistanda Eknath adında böyük bir sufi vardı. O öz müridlərilə birlikdə müqəddəs bir ziyarətə gedir. Bu səyahət üç-altı ay arası olacaqdı. Birdən, bir adam ona yaxınlaşır, ayaqlarına qapanır və deyir: “Bilirəm ki, mən dəyərli birisi deyiləm.

Sən də bilirsən – hər kəs məni tanıyır. Amma sənin rəhmin mənim dəyərsizliyimdən daha böyükdür. Xahiş edirəm, məni də ziyarətə gedəcək qrupuna qat”.

Eknath ona cavab verir: “Sən oğrusan – və adi oğru deyil, bu işdə ustasan. Hamının səni oğru olaraq tanımasına baxmayaraq, heç vaxt tutulmamısan. Səni özümlə aparmaq istərdim, amma mənimlə gedən bu əlli nəfəri də düşünməliyəm.

Mənə söz verəcəksən və səndən daha artığını istəməyəcəm, sadəcə, bu üç-altı ay müddətində, ziyarətdə olduğumuz zaman heç nə oğurlamayacaqsan. Ondan sonrasını özün bilərsən. Evə qayıtdıqdan sonra artıq azadsan”.

Oğru ona “Söz verməyə tamamilə hazıram və rəhminiz üçün son dərəcə minnətdaram” deyir.

Digər əlli nəfər şübhə içərisində qalır. Bir oğruya inanmaq?.. Amma Eknatha heç bir şey demirlər, ustad odur. Ziyarət başlayır və elə ilk gecədən problem yaranır. Növbəti gün xaos olur: kiminin pencəyi, kiminin köynəyi, kiminin pulu itir, yoxa çıxır.

Hər kəs “Mənim pulum hardadır? Pencəyim hardadır?” deyə bağırmağa başlayır və yığışıb Eknathın yanına gəlirlər: “Biz bu adamı özünlə götürdüyünə görə bəri başdan narahat idik, bu həyat boyu davam edən vərdişdir…” deyirlər. Bir az da axtardıqda, əşyaların həqiqətdə oğurlanmadığını görürlər.

Kiminsə pulu digərinin çantasından, kiminsə pencəyi digərinin yükündən çıxır. Hər şey tapılır, amma lazım olmayan bir problem yaşanıb – hər səhər! Və heç kim təsəvvür edə bilmir ki, bu nə demək idi? Aydındır ki, bu həmin oğru deyil, çünki həqiqətən heç nə oğurlanmamışdı.

Üçüncü gecə, Ernath nə baş verdiyini anlamaq üçün oyaq qalır. Gecənin bir yarısı oğru –vərdişinə görə

– yuxudan oyanır və əşyaların yerlərini dəyişməyə başlayır. Eknath onu dayandırır və “Nə edirsən? Verdiyin sözü unutmusan?” deyə soruşur.

O, “yox, sözümü unutmamışam. Heç nə oğurlamıram. Amma əşyaların yerini dəyişdirməyəcəyim haqda heç bir söz verməmişəm. Altı aydan sonra yenidən oğru olacam, bu, sadəcə, məşqdir. Və anlamalısız ki, bu həyat boyu davam edən bir vərdişdir, mən onu belə asan dayandıra bilmərəm. Mənə zaman verin.

Mənim problemimi də anlamalısınız. Üç gündür ki, heç bir şey oğurlamıram – bu oruc tutmaq kimidir! Sadəcə, yerdəyişmədir. Başımı qatıram. Bu mənim normal iş vaxtımdır, gecənin bir yarısı, sadəcə, yatağımda uzanmaq mənə çox ağır gəlir.

Mən oyağam, amma axmaqların hamısı yuxuda… və heç kimə heç bir zərərim dəymir. Səhər hamı öz əşyasını tapacaq” deyə cavab verir.

Eknath deyir: “Sən qəribə adamsan. Görürsən ki, hər səhər belə qarışıqlıq olur və bir-iki saat vaxtımız lazımsız yerə əşyaları hara qoyduğunu, kimin əşyasının kimin yükündə olduğunu tapmağa, bir-birindən əşyasını və “bu kimə aiddir” sualını soruşmağa gedir”.

Oğru, “bu mənə güzəşt etməlisiniz” deyir.

İyirmi altı illik saxta şəxsiyyət – sevdiyin, hörmət etdiyin insanlar tərəfindən sənə qəbul etdirilən şey. Onlar bunu pis niyyətlə etmirdilər. Niyyətləri yaxşıdır. Sadəcə, bildikləri heç nədir. Onlar başa düşən insan deyillər.

Valideynlərin, müəllimlərin, keşişlərin, siyasətçilərin heç biri başa düşən insanlar deyil, düşüncəsizdirlər. Düşüncəsiz insanın əllərindəki yaxşı niyyət belə zəhərə çevrilir.

Hər dəfə yalnız olduğunda daxilindən dərin bir qorxu baş qaldırır, çünki birdən-birə səhv olan yox olmağa başlayır. Həqiqət bir az zaman alacaq. Onu iyirmi altı il əvvəl itirmisən, iyirmi altı illik bu boşluğu doldurmaq üçün həqiqətə diqqət yetirməlisən.

“Özümü, hisslərimi, ağlımı, düşüncəmi, hər şeyimi itirirəm” qorxusu ilə dəli olduğunu düşünəcəksən – çünki digərləri tərəfindən sənə verilən Öz bu sadaladıqlarımdan ibarətdir. Sadəcə, nəyləsə məşğul olmaq üçün dərhal bir şey etməyə başlayırsan.

İnsanlar olmasa da, ən azından daxilindəki səhv kimlik işlək qalsın və yox olmasın deyə müəyyən fəaliyyətlərlə məşğul olursan.

Buna görə insanlar ən böyük çətinlikləri tətil zamanı yaşayırlar. Həftə sonu istirahət edəcəkləri ümidilə beş gün işləyirlər. Amma bütün dünyada ən pis vaxt həftə sonlarıdır – həftə sonları daha çox qəza baş verir, daha çox insan intihar edir, daha çox cinayət olur, daha çox oğurluq və təcavüz olur.

Qəribədir… bu insanlar beş gün ərzində nəyləsə məşğul idilər və heç bir problem yox idi. Amma həftə sonu onlara qəflətən bir seçim verildi, nəyləsə məşğul olmaq, ya da istirahət etmək – amma istirahət qorxuncdur, çünki səhv şəxsiyyət yoxa çıxır. Hər hansı axmaq bir şeylə məşğul olmağa davam et.

İnsanlar çimərliklərə qaçırlar, basabasda, kilometrlərlə yol gedirlər. Əgər onlardan hara getdiklərini soruşsan, “izdihamdan qaçırıq” deyəcəklər. Amma bütün bu izdiham onlarla birlikdə gedir! Tənha bir yer, sakit bir məkan tapacaqlar – hamısı birlikdə.

Əslində evdə qalsaydılar daha tənha və sakit olardı, çünki bütün axmaqlar tənha məkan axtarışına çıxıb. Və dəli kimi qaçışırlar, çünki iki gün tezliklə bitəcək, çatmalıdırlar – hara olduğunu soruşma! Və sahilləri görürsən… bazarlar belə, bu cür tünlük deyil.

İşin qəribə tərəfi budur ki, insanlar özlərini rahat hiss edirlər, günəş vannası qəbul edirlər. Kiçik bir çimərlikdə günəşlənən, dincələn on min insan.

Eyni şəxsin eyni çimərlikdə təkbaşına dincəlməsi mümkün deyil. Amma ətrafında minlərlə insanın istirahət etdiyini bilir. Bu insanlar bayaq ofislərindəydi, eyni insanlar küçələrdə, bazarlarda idilər, və indi eyni insanlar çimərlikdədir. İzdiham səhv Özün var olması üçün ən əsas şərtdir. Tək qaldığın an dəli olmağa ­başlayırsan.

Meditasiyanın bir az da olsa başa düşülməli olduğu yer budur.

Narahat olma, çünki yox ola biləcək şey yox olmağa layiqdir. Ondan bərk-bərk yapışmağın bir mənası yoxdur: o sənin deyil, o sən deyilsən. Səhv olan getdikdə və yerinə məsum, çirklənməmiş varlıq gəldikdə təzə olan şey sən olacaqsan.

Heç kim sənin “Mən kiməm” sualına cavab verə bilməz – onu, sadəcə, sən biləcəksən.

Bütün meditasiya texnikaları səhv olanı məhv etməyə kömək edir. Sənə həqiqəti vermir, həqiqət veriləcək bir şey deyil.

Verilən şey həqiqi ola bilməz. Sən əvvəlcədən səhv həqiqətlərə sahib olmusan, sadəcə, bu səhvlər ortadan qaldırılmalıdır.

Bu başqa cür də ifadə edilə bilər: Ustad səndən əslində sahib olmadığın şeyləri alıb əvəzində sənə sahib olduğun şeyləri verir.

Meditasiya sakit və tənha olma cəsarətidir. Yavaş-yavaş özündə yeni keyfiyyətlər, yeni bir canlılıq, yeni bir gözəllik, yeni bir ağıl hiss etməyə başlayacaqsan ­ bunları heç kimdən borc almaq mümkün deyil, bunlar səninlə birlikdə böyüyəcək. Onun kökləri sənin varlığındadır, əgər qorxaq deyilsənsə, o çiçəklənəcək və meyvə verəcək.

Sadəcə, cəsarətli və çılğın insanlar dindar ola bilər. Kilsəyə gedənlər yox – onlar qorxaqdırlar. Hindular, müsəlmanlar, xristianlar yox – onlar axtarmağa qarşıdırlar. Hamısı eyni cürdür, səhv kimliklərini daha da möhkəmləndirməyə çalışırlar.

Sən doğuldun. Həyatla, şüurla, böyük bir həssaslıqla dünyaya gəldin. Sadəcə, balaca bir uşağa bax, onun gözlərinə, təmizliyinə. Bütün bunlar saxta bir şəxsiyyətlə örtülüb.

Qorxmağa ehtiyac yoxdur. Sadəcə, itirilməsi lazım olanı itirə bilərsən. Və onu daha tez itirmək yaxşıdır, çünki nə qədər uzun qalsa, o qədər güclənəcək. İnsan sabahı haqqında heç bir şey bilmir. Əsl varlığını reallaşdırmadan ölmə.

Sadəcə, əsl varlığı ilə yaşamış və əsl varlığı ilə ölmüş bir neçə insanın bəxti gətirib – çünki onlar həyatın əbədi, ölümün isə qurğu olduğunu bilirlər.

Suallarım var, amma onlar heç vaxt tam deyillər və necə soruşacağımı bilmirəm.

Heç bir sual tam deyil, çünki bir sualın tam olması öz cavabını da içində daşıdığı mənasına gəlir. Sual isə əsl təbiəti ilə natamamdır. O bir arzu, həsrət, arayışdır, çünki bir şeyin tamamlanmağa ehtiyacı var.

Sual tamlığı tələb edən insan şüurunun bir parçasıdır. Hər hansı bir şeyi tamamlamadan buraxdıqda o vəsvəsəyə çevrilir, onu bitirdikdə isə ondan azad olursan. Tamamlama azadlıq gətirir.

Buna görə də, sadəcə, natamam olan sənin məsələn deyil. Hər bir məsələnin natamam olduğunu gördükdə daha da ayıq-sayıq olursan.

İkincisi nə soruşacağını da bilmirsən. Heç kim bilmir. Bütün suallarımız cahilliyimizdən, şüursuzluğumuzdan və qaranlıq ruhumuzdan gəlir. Heç kim dəqiq öz sualının nə olduğunu, əsas nəyi soruşmalı olduğunu bilmir – çünki nə soruşacağını bildiyin an həmin dəqiqə özünə aid cavabı da tapacaqsan.

Sualla əlaqədar tamamilə arxayın olmaq cavabın uzaqda olmadığı mənasına gəlir. O çox yaxındadır, çünki arxayınlıq cavabdan gəlir, sualdan yox.

Amma insan yenə də soruşmalıdır. Bütün sualların əskik olmasına və nə soruşacağını bilməmənə baxmayaraq bütün insanlar yenə də soruşmalıdırlar. Çünki insan sakit qala bilməz. Soruşmaya bilərsən – amma bu sualın olmadığı mənasına gəlmir, bu, sadəcə, onları çölə çıxarmırsan deməkdir. Bəlkə də özünü ifadə etməkdən qorxursan, çünki hər sual cahilliyimizi ortaya çıxaracaq.

Səssiz qalmaq ən azı ağıllı olmaq kimi görünür deyə heç vaxt sual soruşmayan milyonlarla insan var. Sual vermək yaralarını göstərmək, varlığındakı bütün qara nöqtələri ortaya qoymaqdır. Bunu etmək üçün cəsarət lazımdır.

Üçüncüsü, cahillikdən deyil, başqalarından alınmış bilikdən gələn suallar da var – bunlar mövcud olan ən pis suallardır.

Cahillikdən gələn sual məsum və safdır. Çirklənməyib, çürüməyib, o sənin cəsarətini, güvənini göstərir. Amma başqalarından alınmış bilikdən gələn suallar da var.

Çox dinlədin, çox oxudun, valideynlərindən, müəllimlərindən, keşişlərdən, siyasətçilərdən – bütün növ demaqoqlardan, bütün növ ikiüzlülərdən – çox şey eşitdin və sən onların bütün zibillərini toplayırsan.

Bir dostum mənə gözəl bir hədiyyə göndərmişdi, qeydlə birlikdə çox bədii və gözəl bir kağız səbət idi – “Oşo, əgər mənim suallarımın zibil olduğunu düşünürsənsə, onları bu səbətə at, cavab verməyə ehtiyac yoxdur”.

Bilikdən gələn suallar da zibildir.

Tanrı və kainat haqqında heç nə bilmirsən. Ruh, reinkarnasiya, gələcək və keçmiş yaşam haqqında heç nə bilmirsən. Bildiyin hər şey, sadəcə, şayiələrdir. İnsanlar ətrafında danışırlar və sən özünə lazım görünən bütün növ məlumatları toplayırsan.

Niyə vacib görünür? – ona görə ki, cahilliyini gizlədir. Səni bilirsənmiş kimi göstərir. Amma xatırla, bu xeyli böyük bir imiş kimi-dir. Sən heç nə bilmirsən, bu, sadəcə, imiş kimi-dir.

Bütün müqəddəs kitabları, fəlsəfə kitablarını, bütün teologiyanı, sadəcə, bir kateqoriyaya aid etmək lazımdır: imiş kimi. Haqqında bilmədikləri bütün mümkün və qeyri-mümkün şeylər haqqında danışırlar. Onlar yoxdan sistem yaradan, yaradıcı ziyalılardır.

Buna görə də heç bir filosof digər filosofla razılaşmır. Və hər bir filosof dünyadakı hər şeyi izah edəcək tam bir sistem tapdığını düşünür – digər bütün filosoflar ona gülür və onun sistemində minlərlə boşluq tapırlar.

Amma sıra özlərinə gəldikdə onlar da eyni səhvi edirlər: Öz sistemlərinin tam olduğunu və növbəti araşdırmalara ehtiyac olmadığını iddia edirlər.

İşin qəribəsi budur ki, digərlərinin boşluqlarını tapmaqda gözüaçıq olan bu insanlar öz sistemlərindəki boşluqları görə bilmirlər. Bəlkə də görmək istəmirlər. Boşluqlar ordadır və hər kəs onları görə bilir. Özlərinin bunu görməməsi mümkün deyil. Görməzdən gələrək başqalarının da görməyəcəyinə ümid edirlər.

Hər fəlsəfə sonda uğursuzluqla üzləşir. Hər din sonda uğursuzluqla üzləşir. Beynində bütün fəlsəfə və dinlərin xarabalığını daşıyırsan və buradan suallar baş qaldırır. Bu suallar mənasızdır, onları soruşmamalısan. Onlar həqiqətən də sənin axmaqlığını göstərir.

Amma cahilliyindən gələn suallar – sadəcə, bir uşağın soruşduğu kimi – natamamdır, çox böyük deyil, amma dəhşətli dərəcədə vacibdir.

Bir gün balaca bir uşaq D.H.Lourenslə birlikdə bağda gəzir və dayanmadan fərqli mövzularda suallar verirdi. D.H.Lourens zamanının ən təmiz insanlarından biri idi, hökumət və keşişlər tərəfindən səmimiyyətinə görə sıxışdırılırdı.

Çünki sadəcə, həqiqətləri deyərdi, siyasi davranmağa, ikiüzlü olmağa hazır deyildi, heç nəyi güzəştə gedə bilmirdi. Hətta bu balaca uşağın qarşısında belə sənin ulu müqəddəslərinin göstərmədiyi böyüklükdə bir həqiqi səmimilik göstərdi.

Uşaq “bu ağaclar niyə yaşıldır?” deyə soruşur – sadə, amma dolaşıq bir sual. Bütün ağaclar yaşıldır – niyə? Bu ağaclara nə olub? Bu qədər fərqli rənglər olduğu halda, bir göy qurşağı rəng mümkün olduğu halda – bəzi ağaclar sarı, bəziləri qırmızı, bəziləri mavi ola bilərdi – niyə bütün ağaclar yaşıl rəngi seçiblər?

D.H.Lourensin yerində hansı valideyn, müəllim, keşiş, hər kimsə – x, y, z – olsaydı, eyni yalanı söyləyərdi: “Gözlər üçün rahatladıcı olduğuna görə Tanrı onları yaşıl yaradıb”. Amma bu çaşdırıcı və yalan olardı. D.H.Lourens bilirdi ki, o Tanrı və ağacların niyə yaşıl olması haqqında heç nə bilmir.

Əslində, hətta ağaclar üzərində araşdırma aparan bir elmi işçi belə, müəyyən element və xlorofillərə istinad edərək ağacların yaşıl olduğunu göstərsə də əslində sualın cavabını bilmir. Və bu uşaqlara uyğun cavab deyil. Çünki o yenidən “niyə bütün ağaclar xlorofili seçiblər” deyə soruşacaq. Belə ki, bu qaneedici cavab deyil.

D.H.Lourens gözlərini yumur, bir dəqiqə sakitcə gözləyir… Bu uşağa nə deməli? Məsum bir uşağı çaşdırmaq olmaz – baxmayaraq ki, adi bir sual idi və hər hansı bir cavab verilə bilərdi. Amma bu sual məsumluqdan gəlmişdi. Buna görə də çox qarışıq idi. Və D.H.Lourens gözlərini açır, ağaclara baxır və uşağa “bu ağaclar yaşıl olduğuna görə yaşıldır” deyir.

Uşaq “Düzdür, mən də elə düşünmüşdüm” deyir.

Amma D.H.Lourens bu hadisəni belə xatırlayır: “Bu mənim üçün böyük bir təcrübə oldu – uşağın mənə göstərdiyi sevgi və güvən onun həqiqi saflığından gəlirdi. Mənim cavabım əsl cavab deyildi, məntiqçilərə görə bu sadəcə tavtologiya (lazımsız təkrar) idi. “Ağac yaşıl olduğuna görə yaşıldır” – bu həqiqətən cavabdır ki?”

Əslində D.H.Lourens qəbul edir ki, “mən sənin kimi cahiləm. Aramızdakı yaş fərqi mənim bildiyim və sənin bilmədiyin mənasına gəlmir”. Yaş fərqi cahillik və bilik arasında fərq deyil.

Ağacların yaşıl olması bütün var olmanın sirrinin bir parçasıdır. Şeylər nədirsə, odur. Qadın qadındır, kişi isə kişidir. Bir qızılgül qızılgüldür, istədiyin hər hansı bir adla çağır onu, amma o qızılgül olaraq qalacaq.

Həmin səhər, o kiçik hadisənin içində dəhşətli dərəcədə gözəl bir şey gizlənir.

Sual ver – biliyə əsaslanan olmasın, çünki biliyin hamısı alınmadır, əsassızdır, təmiz cəfəngiyatdır.

Bilmədiyin üçün soruş.

Xatırla ki, bilmədiklərin sənindir – onunla qürur duy.

Bilik sənin deyil. Onunla necə fəxr edə bilərsən ki?

Əsas məsələ bilmədiyini gizlətmək deyil, əksinə, cahillik və qaranlıq yox olsun deyə bir az işıq gətirməkdir.

D.H.Lourensin verdiyindən daha yaxşı cavab verə bilmərəm sənə, amma onun bilmədiyi bir şey verə bilərəm. Sirlərinin fərqinə vara biləcəyin sakit bir yer verə bilərəm.

Hər nə sualın varsa, sadəcə, soruş. Amma unutma: biliyə əsaslanan suallar vermə – öz təbii cahilliyinə əsaslanan suallar soruş.

Əslində mənim cavablarım əsl cavab deyil. Onlar öldürücüdürlər – sadəcə, sualları öldürür, onları ortadan qaldırır, sənə tuta biləcəyin bir cavab vermirlər.

Bir ustad ilə müəllim arasındakı fərq də budur: müəllim sənə əllə tuta biləcəyin və cahilliyini davam etdirəcəyin cavablar verir – üzdə gözəlcə bəzədilmiş, cavablarla dolu kitabxanalar, amma aşağısı, bunların altı dibsiz bir cahillik quyusu. Ustad isə, sadəcə, suallarını məhv edir, sənə cavab vermir, sadəcə, sualını ortadan qaldırır.

Əgər bütün sualların ortadan qaldırıla bilirsə… dediyimə diqqətlə qulaq as:

Əgər bütün sualların ortadan qaldırıla bilirsə, cahilliyin yox olmağa məhkumdur və yerdə qalan məsumluğundur. Məsumluq özünü aydınladan bir işıqdır.

Bu məsumluğun içərisində heç bir sual və cavabı bilmirsən, çünki sual və cavabın olduğu bütün geridə qalıb. Artıq sənə uyğun gəlmir, onu keçmisən. Suallar və cavablardan təmizlənmisən. Bu aydınlanmadır. Və əgər kifayət qədər cəsarətlisənsə onu da keçəcəksən.

Bu sənə sufilərin əsrlərcə izah etdiyi gözəl təcrübələr verəcək: qəlbin cuşa gələcək, bütün varlığın gözəl günəş şüasına çevriləcək… daxilində minlərlə nilufər açacaq.

Əgər istəsən öz evini burada qura bilərsən.

Keçmişdə insanlar burada dayandılar, çünki daha yaxşı bir yeri hardan tapmaq olardı ki? Gautam Budda bu yeri “Nilufər cənnəti” adlandırırdı.

Əgər doğuşdan axtarıcısansa, sənə burada bir az dincəlməyi, aydınlığın bu gözəlliyindən həzz almağını tövsiyə edirəm, amma tamamilə durma.

Daha da irəli get, çünki həyat, onun səfərləri sonsuzdur və tamamilə izah edilə bilməyən daha çox şeylər baş verəcək.

Aydınlanma təcrübəsi də öz təsvirindən daha geniş bir şeydir, o, sadəcə, onu yaşamış insanlar tərəfindən təsvir edilir. Hər kəs onun təsvirdən daha geniş olduğunu söyləyir, amma yenə də təsvir edir – işıqla və həzlə dolu olduğunu, ən böyük xoşbəxtlik olduğunu söyləyir. Bu bir təsvir deyilsə, bəs təsvir nədir?

İlk dəfədir ki, bunu deyirəm: min illərdir ki, aydınlanmış insanlar onun təsvir edilə bilməyəcəyini söylədilər və eyni zamanda onu təsvir etdilər, bütün həyatları boyu onun nəğməsini oxudular.

Amma aydınlanmadan sonra izah edilə bilməyən yeni bir dünyaya girirsən. Çünki hələ də aydınlanma içindəsən, başqa cür bu xoşbəxtliyi, işığı görən kimdir? Kabir deyir ki, “…minlərlə günəş doğub sanki”. Onu görən kimdir?

Aydınlanma ən son təcrübədir – amma yenə də təcrübədir və onu yaşayan oradadır.

Onun sonrasında, onu yaşayan heç kim yoxdur.

Məhv olursan.

İlk zamanlar problemlərini məhv etməyə çalışırdın, indi özün məhv olursan – çünki bir varlıq olaraq problem sən özünsən. Varlığından ayrılmaq həll olunması lazım olan tək məsələdir.

Sərhədlərini itirirsən, sən artıq yoxsan. Orada bunları yaşayacaq kim var?

Aydınlanmağa çatmaq üçün mənliyindən (eqo) imtina etmək böyük cəsarət istəyir. Onu keçmək üçün isə mənliyindən imtina edərkən milyon qat daha çox cəsarətə ehtiyacın olacaq – və aydınlanmanın sonrası həqiqətdir.

II
Məna axtarışında

Həyat yaşamaqdır. O, sadəcə, bir varlıq deyil, bir prosesdir. Həyata çatmağın onu yaşamaqdan, diribaş olmaqdan, onunla axmaqdan və daşmaqdan başqa bir yolu yoxdur.

Əgər hər hansı bir doqmanın, fəlsəfənin, teologiyanın içərisində həyatın mənasını axtarırsansa, əmin ol ki, həm həyatını, həm də onun mənasını ­qaçıracaqsan.

Həyat haradasa səni gözləmir, o daxilində baş verir. Gələcəkdə çatacağın bir şey deyil, o indi, burada, bu dəqiqədədir – nəfəs alış-verişində, qanında dövr edir, ürəyində döyünür.

Mən nə istəyirəm?

Əslində heç kim kim olduğunu bilmədiyi üçün, nə istədiyini də bilmir. İstəmək ikinci dərəcəli problemdir, əsas məsələ mən kiməm sualıdır. Hər şey – nə arzulayırsan, nə istəyirsən, hədəflərin nədir – bu cavabla ­qurulacaq.

Əgər sən bir eqosansa, əlbəttə ki, pul, güc və şan-şöhrət istəyərsən. O zaman həyatının siyasi bir qurğusu ­olacaq. Digər insanlarla daima münaqişədə olacaqsan, rəqabətçi olacaqsan – hədəflərin rəqabət mənasına gələcək.

Daima digər insanlarla və onlar da səninlə boğuşacaq. O zaman həyat Çarlz Darvinin dediyi kimi olacaq, ən uyğun olan həyatda qalacaq. Onun işlətdiyi “ən uyğun” kəlməsi doğru deyil. Bu sözü o əslində ən hiyləgər, ən heyvani, ən inadcıl və ən çirkin mənalarında işlədib.

Çarlz Darvin Budda, İsa və ya Sokratın ən uyğun olduğunu söyləməyəcək. Bu insanlar asanlıqla öldürüldü və onları öldürənlər hələ də yaşayır. İsa həyatda qala bilmədi, Darvinə görə o ən uyğun adam deyildi. Ponti Pilat daha uyğun adamdır.

Sokrat ən uyğun deyildi, amma onu zəhərləyənlər, onu ölümə göndərənlər ən uyğun idilər. Darvinin ən uyğun kəlməsi çox uğursuz bir ifadədir.

Əgər eqo içində yaşayırsansa, o zaman həyatın mübarizədə keçəcək, şiddət və aqressiya püskürəcək. Özünə və digərlərinə əzab verəcəksən, çünki münaqişələr içərisində bir həyat bundan artıq ola bilməz. Hər şey səndən, sənin kim olduğundan asılıdır.

Əgər eqosansa, hələ də özünü eqo mənasında düşünürsənsə, o zaman ətrafa üfunət saçacaqsan. Əgər eqo olmadığın düşüncəsinə gəlsən o zaman həyatın xoş qoxuya çevriləcək.

Özünü tanımırsansa, deməli, bihuş vəziyyətdə yaşayırsan və belə bir həyat səhv başa düşülmüş bir həyat olacaq. Buddaya qulaq asa bilərsən, mənə və İsaya qulaq asa bilərsən, amma hər zaman eşitdiklərini şüursuzluqla dəyərləndirəcəksən – səhv başa düşəcəksən.

Xristianlıq İsanın, buddizm Buddanın, caynizm isə Mavahiranın səhv izahıdır. Bütün bu dinlər səhv yozum, təhrifdir, çünki Budda, Mahavira və Krişnanı izləyənlərin hamısı heç nədən xəbəri olmayan adi insanlardır. Onların etdiyi şey risalələri qorumaq və ruhu öldürməkdir.

Parkda gəzən bir filosof nilufər gülü kimi oturmuş və gözləri açıq yerə baxan bir adam görür. Adam gözünü yerə dikərək xəyallara dalıb. Bir müddət onu izlədikdən sonra, filosof özünü saxlaya bilmir və bu qəribə adama yaxınlaşıb “Nə axtarırsan? Nə edirsən?” deyə soruşur.

Adam baxışını yerdən ayırmadan “Dzen ənənəsini izləyirəm, oradakı kimi heç nə etmədən və sakitcə otururam, o zaman bahar gələcək, otlar öz-özünə böyüyəcək. Bu oyanışı izləməyə çalışıram, amma hələ heç nə olmayıb!”

Otların böyüməsini izləməyə ehtiyac yoxdur – bu hər zaman baş verir. İsa bir şey deyir, insanlar, sadəcə, sözləri eşidir və o sözlərə öz mənalarını yükləyirlər.

Bir ana öz balaca oğlan uşağını götürüb psixiatr yanına gedir və ən azı üç saat ona oğlunun problemlərindən danışır. Psixiatr yorulur, təngə gəlir, amma qadın söhbətə elə dalıb ki, psixiatra onu dayandırmağa imkan vermir. Cümlələr aramsız bir-birini izləyir.

Axırda psixiatr “Xahiş edirəm indi dayanın! İmkan verin uşaqdan bir şey soruşum!” deməli olur.

O, uşaqdan “Anan deyir ki, onun heç bir sözünə qulaq asmırsan, eşitməkdə nəsə problemin var?” deyə soruşur.

Uşaq “Yox, yoxdur, qulaqlarım yaxşı işləyir – əgər söhbət dinləməkdən gedirsə, indi siz özünüz bir dəyərləndirmə edə bilərsiz. Anamı dinləyə bilirsizmi? Eşidə bilirəm, məcburam. Sizə baxırdım, hətta siz də narahat oldunuz.

Bir insan məcburən eşidir, amma dinləmək – ən azından dinləyib-dinləməməkdə azadam. Dinləmək və ya dinləməmək məndən asılıdır. Əgər mənə bağırırsa, istər-istəməz eşidəcəm, amma dinləmək tamamilə başqa mövzudur” deyə cavab verir.

Sən eşitdin, amma dinləmədin və digər bütün növ təhriflər də belə yarandı. İnsanlar heç bir ideya olmadan bu sözləri təkrarlamağa davam edirlər.

Məndən “nə istədiyimi” soruşursan. Əslində bu sualı mən verməliyəm sənə, çünki bu sənin harada olduğundan asılıdır. Əgər vücudla eynisənsə istəklərin fərqli olacaq, o zaman tək istəyin, tək arzun yemək və seks olacaq.

Bu ikisi heyvani və ən aşağıdakı arzulardır. Ən aşağı deyərək onları qınamıram, dəyərləndirmirəm, unutma. Sadəcə, bir faktı göstərmək istəyirəm: bu nərdivanın ən aşağı pilləsidir. Əgər ağılla eyniləşsən, istəklərin fərqli olacaq: musiqi, rəqs, şeriyyət və başqa minlərlə şeylər…

Bədən xeyli məhduddur, onun iki əsas qayğısı var: yemək və seks. O bu iki şey arasında hərəkət edir, bundan başqa, heç nəylə maraqlanmır. Amma ağılla eyniləşsən, o zaman ağlının çoxlu səviyyələri olacaq. Fəlsəfə, din və elmlə məşğul ola biləcəksən – təsəvvür edə bilməyəcəyin qədər çox şeylə maraqlanacaqsan.

Əgər ürəklə eyniləşsən, o zaman arzuların təbiətdən və ağıldan daha yüksəkdə dayanacaq. Daha incə, daha həssas daha ayıq-sayıq və daha sevgi dolu birisinə çevriləcəksən. Ağıl aqressivdir, qəlb anlayışlı. Ağıl kişidir, qəlb isə qadın. Ağıl məntiqdir, qəlb isə sevgi.

Yəni harada durduğundan asılıdır: bədəndə, ağılda, yoxsa qəlbdə. Bunlar insanın fəaliyyət göstərə bildiyi üç vacib yerdir. Amma həmçinin sənin üçün dördüncü bir yer də var, Şərqdə buna turiya deyirlər. Sadə mənası “dördüncü” deməkdir, yəni mücərrəd olan.

Əgər öz mücərrədliyinin fərqinə varsan bütün arzuların yoxa çıxar. O zaman insan heç bir arzu olmadan, soruşulacaq və həyata keçiriləcək heç bir şey olmadan, sadəcə, vardır. Gələcək və keçmiş yoxdur.

O zaman insan anı tamamilə məmnun və dolu-dolu yaşayar. Dördüncüdə min ləçəkli nilufər çiçəyin açılır və paklaşırsan.

Məndən “nə istədiyimi” soruşursan. Görünür ki, harada olduğunu və nəyə ilişib qaldığını hələ də bilmirsən. Öz daxilinə axtarışa çıxmalı olacaqsan – bu çox çətin deyil. Əgər yemək və seks həyat enerjinin böyük bir hissəsini aparırsa, deməli, sən onunla eyniləşmisən.

Əgər bu nəsə düşünməklə əlaqəli bir şeydirsə, deməli, ağılla, yox əgər hisslərinlə əlaqəlidirsə, o zaman qəlbinlə eyniləşmisən.

Əlbəttə ki, bu dördüncü ola bilməz, yoxsa ortaya sual çıxmazdı!

Cavab verməkdənsə, səndən haradan olduğunu soruşmaq istəyirəm. Axtar!

Üç donuz bir bara girir. Birincisi içki sifariş edir və daha sonra ayaqyolunu soruşur. İkinci də içki sifariş verir və o da barmendən ayaqyolunu soruşur. Sonra üçüncü donuz da yaxınlaşır və içki sifariş edir.

“Sən ayaqyolunun harda olduğunu bilmək istəmirsənmi?” deyə barmen istehza ilə soruşur.

Balaca donuz “yox!, – deyə cavab verir, – Evə qədər işəmək, işəmək, işəmək… deyən mənəm”.

Bunları səndən soruşmalıyam: Haradasan? Necə bir kimliyin var? Harada ilişib qalmısan? Sadəcə, o zaman hər şey aydın ola bilər – və bu çətin deyil.

Bəzən insanlar, xüsusilə hindistanlılar təkrar-təkrar gözəl suallar soruşurlar. Seks mərkəzinə ilişib qalsalar da, samadhi haqqında suallar verirlər. “Bütün düşüncələrin yoxa çıxdığı nirvikalpa samadhi və o düşüncələrin olmadığı şüur nədir? Nədir o?

Toxumsuz və hər hansı bir gələcək üçün toxumların tamamilə yandığı nirbeej samadhi nədir? İnsanın dünyaya, ana bətninə və həyata geri dönməsinə ehtiyacı qalmadığı son vəziyyət nədir?” Soruşduqları bu mənasız suallar əslində özlərinə aid deyil, heç öz real vəziyyətləri ilə də əlaqəsi yoxdur.

Yüksək səviyyəli varlıq olduqlarını, savadlı, müqəddəs kitabları bilən, axtarışda olan, adi insan yox, qeyri-adi, dindar olduqlarını göstərmək üçün gözəl, metafizika ilə əlaqəli, ezoterik suallar soruşurlar. Bu vəziyyət hindistanlıları daha da qarışıqlığa aparır.

Özünə aid olmayan suallar soruşmaqdansa, özünlə əlaqəli suallar vermək hər zaman daha yaxşıdır. ­İnsanlar məndən özlərinin var olub- olmadıqlarını bilmədikləri halda, tanrının mövcud olub-olmadığını soruşurlar!

Buna görə real suallar soruşmaq hər zaman daha yaxşıdır, çünki onların sənə sonra köməyi dəyə bilər. Soyuqdəymədən əziyyət çəkdiyin halda həkimə gedib xərçəng xəstəliyi haqda soruşursan… sənin kimi bir adam soyuqdəymə kimi adi bir xəstəlikdən necə şikayət etsin, deyilmi?!…

Hər bir adi insan soyuqdəymədən əziyyət çəkir, elə buna görə də bu ümumi xəstəlik adlanır. Amma sən o qədər az rastlanan bir şəxssən ki, hər hansı bir Tom, Harri, Dik deyilsən. O qədər xüsusi insansan ki, mütləq xüsusi bir xəstəlikdən əziyyət çəkməlisən, buna görə də xərçəng haqqında suallar verirsən.

Və həkim xərçəngi sağaltmaq üçün sənə kömək etdiyi zaman sən daha da çox bəlaya girəcəksən – müalicə sənə heç cür uyğun gəlməyəcək.

Daxilində daha da qarışıqlıqlar yaradacaq, çünki bu dərmanlar səni öldürə bilər, çünki onların səndə sağalda biləcəyi xəstəlik – xərçəng yoxdur və onlar sənə soyuqdəyməni sağaltmaq üçün heç bir kömək edə bilməzlər.

Əslində soyuqdəymənin dərmanı yoxdur. Dərman istifadə edib-etməməyindən asılı olmayaraq, bu xəstəlik bir həftə ərzində davam edir. Bu xəstəlik o qədər geniş yayılıb ki, tibb elmi onunla əlaqədar heç bir zəhmətə girməyib.

Belə kiçik şeylərlə kim maraqlanar ki?! İnsanların Aya getmək haqqında düşündükləri bir zamanda soyuqdəymə və bir qələmin axıtması kimi kiçik məsələlər kimin vecinədir?! Qələmlər hələ də axıdır! İnsanlar isə Aya gedib çatıblar, amma yüz faiz zəmanət verə biləcəkləri bir qələm istehsal edə bilməyiblər.

Sadəcə, öz daxilinə bax. Problemin dəqiq haradadır?

Səhra xəstəxanasını ziyarət edən bir general yataqdakı əsgərlərdən birinə “sənə nə olub?” deyə soruşur.

“Çiban çıxarmışam, general” deyə əsgər cavab verir.

“Hansı müalicələri alırsan?”

“Yodla silirlər, general”.

“Bəs bunun xeyri olur sənə?” – deyə general soruşur.

“Bəli, general” – deyə əsgər cavab verir.

Daha sonra general növbəti yataqda yatan əsgərə yaxınlaşır və onun da hemeroid xəstəliyinə qapıldığını öyrənir. O da həmçinin yodla silinirmiş, xeyri də dəyir və əlavə də heç bir istəyi yox idi. General üçüncü əsgərdən “sənə nə olub?” deyə soruşur.

“Badamcıq vəzilərim şişib. Yodla silinirəm və bəli, xeyri dəyir”.

“Əlavə nəyəsə ehtiyacın varmı?” – deyə narahat qalmış general soruşur.

“Bəli, general!” – əsgər cavab verir. “İstərdim ki, birinci məni silsinlər”.

Öncə hansı vəziyyətdə olduğunu görməlisən, daha sonra nə istədiyini söyləyə bilərsən. Əgər səni iki əsgərdən sonra yodlayırlarsa – birincinin çibanı var, digərinin hemeroidi – və sən, sadəcə, badamcıqlardan əziyyət çəkirsənsə, o zaman problem aydındır.

Araşdır, dəqiq harada olduğunu axtar. Mənim üçün bütün arzular israf, bütün tələblər səhvdir. Əgər ­vücudla uyğunlaşmısansa, bunu sənə deyə bilmərəm, çünki bu, səndən çox uzaq olacaq.

Əgər vücudla uyğunlaşmısansa, sənə bir az daha yuxarıdakı arzulara, ağlın arzularına və sonra bir az da yuxarı, qəlbin arzularına və daha da sonra son vəziyyət olan arzusuzluq halına doğru irəliləməni söyləyəcəm.

Heç bir arzu tam qarşılana bilməz. Bu elmi və mistik baxış arasındakı fərqdir. Elm arzularının həyata keçməsinə çalışır, əlbəttə ki, bir çox şeylərə də müvəffəq olur, amma insan eyni əzablar içərisində qalmağa davam edir. Mistika isə bütün arzuların həyata keçirilə bilməyəcəyini anlamağın üçün səni yuxudan oyandırır.

İnsan bütün arzularını aşmalıdır, sadəcə, o zaman məmnunluqdan danışa bilərik. Məmnunluq arzuların qurtaracağında deyil, məmnunluq arzuların həyata keçməsi ilə gəlmir, çünki arzular reallaşdırıla bilməz.

Bir arzunun reallaşdığı nöqtəyə gəldikdə oradan min bir yeni arzunun doğduğunu görəcəksən. Hər arzu çoxlu yeni arzu şəklində yayılır. Bunlar təkrar-təkrar baş verəcək və bütün həyatın israf olacaq.

Bilən və görən kəslər – buddalar, oyaq olanlar – bütün hər kəs bir nöqtədə həmfikirdir. Bu fəlsəfi bir şey deyil, faktlara əsaslanır, daxili dünyanın həqiqətinə: məmnunluq bütün arzulardan imtina etdikdə yaranır.

Arzuların yox olmasıyla məmnunluq sənin içində ortaya çıxır – yoxluqda. Əslində, arzuların tamamilə yox olması məmnunluqdur, tamamlanma, çiçəklənmə və məhsul vermədir.

Buna görə aşağıdakı arzulardan daha yuxarıdakı arzulara, kobud arzulardan daha incə arzulara, daha sonra ən incə olana doğru irəlilə, çünki ən incə olandan arzunun yoxluğuna, arzusuzluğa sıçramaq asandır. Arzusuzluq nirvanadır.

Nirvananın iki mənası var. Bu dünyanın ən gözəl sözlərindən biridir. Hər hansı bir dil bu sözlə qürur duya bilər. Onun iki mənası var, amma bu iki məna bir qəpiyin iki üzü kimidir. Bir mənası eqonun sonlandırılması və digər mənası isə bütün arzuların sonlandırılmasıdır.

Bu proses eyni zamanda baş verir. Eqo və arzular təbii olaraq, ayrılmaz bir şəkildə bərabərdirlər. Eqo öldüyü an arzular da yoxa çıxır, və tərsinə: arzuları aşdığınız zaman, eqonu da aşıb keçəcəksiniz. Və arzusuz olmaq, eqosuz olmaq, son səadəti, əbədi xoşbəxtliyi bilməkdir.

Yaşamağın bir məqsədi varmı?

İnsan adət-ənənələr tərəfindən şizofren bir şəkildə yetişdirilib. Bu, adətlərin insanı mümkün olan hissələrə bölməsinə və parçalar arasında münaqişə yaratmasına kömək edir. Bu yolla insan zəif, müdafiəsiz, qorxaq, boyun əyməyə və təslim olmağa, rahiblər, siyasətçilər və hər kəs tərəfindən kölələşdirilməyə hazır şəkildə olur.

Bu sual da həmçinin şizofren ağıldan çıxır. Bunu bir az çətin başa düşə bilərsən, çünki heç vaxt məqsəd və vasitələri bir-birindən ayırmağın insanda bir bölünmə yaratmağın təməl strategiyası olduğu haqda­düşünməmisən.

Yaşamağın hər hansı bir mənası, məqsədi və dəyəri varmı? Verdiyin sual budur. Həyatla, yaşamaqla ­çatmalı olduğumuz bir məqsəd varmı? Yaşamaqla bir gün çatacağın bir yer varmı? Yaşamaq bir vasitədir. Məqsəd, uzaqdakı bir yerə çatış, sondur.

Və o son yaşamağı mənalı edir. Əgər bir son olmasaydı o zaman həyat mənasız olardı, həyatı mənalı etmək üçün tanrıya ehtiyac duyuruq. Öncə məqsədlər və vasitələr arasında bölgü qoy. Elə sənin ağlını bölən budur.

Ağlın hər zaman “niyə”, “nə üçün” kimi suallar verir. Və “nə üçün” sualının cavabı olmadığı hər şey zamanla öz dəyərini itirməyə başlayır. Sevgi bu şəkildə dəyərdən düşüb. Eşqin mənası nədir? O səni hara aparacaq? Onunla birlikdə çatacağın şey nədir? Bir utopiyaya, bir cənnətəmi çatacaqsan?

Əlbəttə ki, sevginin bu şəkildə bir mənası yoxdur, o mənasızdır.

Gözəlliyin mənası nədir? Düşün günəşin qürubunu seyr edirsən – donub qalmısan, necə də gözəldir, amma axmağın biri sənə “bunun mənası nədir?” deyə sual verə bilər və sənin buna heç bir cavabın olmayacaq. Əgər bir mənası yoxdursa niyə artıq yerə bunun gözəlliyini tərifləyirsən?

Gözəl bir gül və ya gözəl bir rəsm əsəri, musiqi və ya şeir – bunların heç bir mənası yoxdur. Bunlar nəyisə sübut edəcəyin bir arqument və ya hər hansı bir məqsədə çatmaq üçün vasitə deyillər.

Həyat belə mənasız şeylərdən ibarətdir.

İcazə verin, təkrarlayım: heç bir hədəfin olmaması, səni heç bir yerə aparmadığı və ondan heç bir şey əldə etməməyin mənasında – yaşamaq heç bir səbəbi olmayan, heç bir məna daşımayan şeylərdən ibarətdir.

Başqa cür desək, yaşamaq özlüyündə mənalıdır. Məqsəd və vasitələr ayrı yox, birlikdədirlər.

Amma əsrlərdir ki, güc arzusu ilə dolu hər kəsin məqsədi budur. Onlar vasitələrin vasitə, məqsədlərin isə məqsəd olduğunu söyləyirlər.

Vasitələr onları məqsədə apardığı üçün yararlıdır. Əgər hər hansı bir məqsədə aparmırsa, bu vasitə mənasızdır. Bu şəkildə həqiqətən də mənalı olan hər şeyi məhv etdilər və sənə tamamilə mənasız olan şeyləri qəbul etdirdilər.

Pulun bir məqsədi var. Siyasi karyeranın bir məqsədi var. Dindar olmağın bir məqsədi var, çünki cənnətə, tanrıya qovuşmaq üçün bir vasitədir. Peşənin bir məqsədi var, çünki onunla dərhal son məhsulu əldə edə bilirsən.

Peşə, siyasət, din vacib olmağa başladı və şeriyyət, musiqi, rəqs, sevgi, dostluq, gözəllik, həqiqət, hamısı həyatından yoxa çıxdı. Bu çox sadə bir strategiyadır, amma sənə məna qatan, varlığını daha da coşduran hər şeyi yox etdi. Amma şizofren zehniyyət “coşqunluğun məqsədi nədir” deyə sual verəcək sənə.

Yüzlərlə insan məndən soruşur: “Meditasiyanın mənası nədir? Biz ondan nə qazanacağıq? Belə ki, onunla məşğul olmaq çox çətindir – tutaq ki, məşğul olduq, biz sonda nə əldə edəcəyik?”

Bu insanlara meditasiyanın özlüyündə bir məqsəd olduğunu izah etmək çox çətindir. Onun fövqündə əlavə bir məqsəd yoxdur.

Onun fövqündə, sonu olan hər hansı şey, sadəcə, bərbad bir zehniyyətə xitab edir. Sonu öz içində olan şeylər isə ağıllı insanlar üçündür. Adi insanların ölkə prezidenti, baş nazir, ən varlı adam, Papa, dini başçı olduğunu görürsən.

Amma bu adi insanların əsas xüsusiyyətləri elə adilikdir. Onlar üçüncü dərəcəli insanlardır və təməl olaraq şizofrendirlər. Öz həyatlarını isə iki hissəyə: məqsədlər və vasitələrə bölürlər.

Mən bu məsələyə tamamilə fərqli baxıram: Niyyətim səni bir bütün halına gətirməkdir. Buna görə də, sadəcə, yaşamaq üçün yaşamağını istəyirəm.

Şairlər sənətin sənət üçün olduğunu deyirlər, bunun fövqündə başqa heç bir şey yoxdur: “sənət üçün sənət”. Bu adi insana heç cür xitab etmir, çünki onlar hər şeyi pul, mövqe və gücə görə dəyərləndirir.

Şeriyyət səni ölkənin baş naziri edə biləcəkmi? Əgər edəcəksə mənalıdır. Amma əslində şeirlərin səni bir dilənçiyə çevirə bilər, çünki ona kim pul verər ki?!

Adi insan kimi yaşamağı və şizofren olmağı qəbul etmədiklərinə görə öz həyatlarını dilənçi kimi yaşayan çoxlu dahi tanıyıram. Onlar əlbəttə ki, heç bir siyasətçinin heç vaxt yaşaya bilməyəcəyi bir kef içərisində yaşayırlar:

Heç bir milyonçunun sahib olmayacağı zənginliklərə sahibdirlər. Qəlblərində heç bir saxta dindarın haqqında bilmədiyi ürək ritminə sahibdirlər. Amma söhbət ətrafın münasibətindən getdikdə onlar cəmiyyət tərəfindən dilənçi kimi yaşamağa məhkum edilirlər.

Bəlkə də ən böyük rəssam olan Vinsent van Qoqu xatırlamağını istəyirəm. Atası onun din adamı olmasını, sadəcə, bu dünyada deyil, həm də digər dünyada nüfuzlu, rahat və düzgün bir həyat yaşamasını istəyirdi. Amma Vinsent van Qoq rəssam olmaq arzusundaydı. Buna görə atası ona “sən dəlisən!” deyirdi.

O isə cavabında “Ola bilər. Mənə görə də dəli sənsən. Rahib olmaqda heç bir məna görə bilmirəm, çünki əgər rahib olsam yalandan başqa heç bir şey söyləyə bilməyəcəm. Mən tanrını tanımıram. Cənnət və cəhənnəmin mövcud olub-olmadığını bilmirəm.

İnsanın ölümdən sonra yaşayıb-yaşamadığından xəbərim yoxdur. Davamlı olaraq yalan söyləyəcəm. Təbii ki, bu nüfuzlu işdir, amma bu cür hörmət mənlik deyil. Mən bunlardan həzz ala bilmərəm, ruhuma işgəncə olar”. Bu sözlərdən sonra atası ondan imtina edir.

O, rəsm çəkməyə başlayır – və ilk modern rəssama çevrilir. Vinsent van Qoq bir dəyişim nöqtəsidir: ondan öncə rəsm çəkmək adi bir şey idi. Hətta ən böyük rəssam Mikelancelo belə, onunla müqayisədə geri qalır, çünki çəkdikləri çox adi idi.

Əsərləri bazarda satmaq üçün çəkirdilər. Mikelancelo bütün həyatı boyu kilsə üçün kilsə divarlarına və tavanlarına rəsmlər çəkir. Tavanlarda işləyərkən bel sümüyünü qırır, çünki bu iş zamanı o dayanmadan uzanıqlı işləməli idi.

Bu çox narahat bir duruş idi, günlərcə, aylarca durmadan belə işləmək… Amma o bununla pul və hörmət qazanırdı. Mələklərin, İsanın, dünyanı yaradan Tanrının ­rəsmlərini çəkirdi. Ən məşhur əsəri dünyanı yaradan Tanrı haqda olan əsəridir.

Vinsent van Qoq tamamilə yeni bir yol açdı. Bütün həyatı boyu bir dənə belə rəsm əsəri sata bilmədi. İndi kim deyə bilər ki, onun əsərinin hər hansı bir mənası var?

Onun əsərlərində hər hansı bir şey görə bilən bir insan da yox idi. Kiçik qardaşı ona acından ölməməsi üçün bir həftəlik pul və ərzaq göndərirdi – əgər bir aylıq göndərsəydi, van Qoq onun hamısını iki günə bitirər və qalan günlər ərzində acından ölərdi. Beləcə, ona həftəlik pul göndərilməli idi.

Vinsent van Qoq dörd gün yemək yeyir, geridə qalan üç gün isə boya və kətan üçün pul yığmağa çalışırdı. Bu kifayət qədər pul qazanan və zəngin bir insan olan Mikelancelodan tamamilə fərqli bir şey idi.

Mikelancelo bütün əsərlərini satırdı, əsərlər satılmaq üçün çəkilirdi, bu, biznes idi. Əlbəttə ki, o da böyük bir rəssamdır, buna görə də satış üçün çəkilən rəsmləri də gözəl bir şəkildə ortaya çıxırdı. Amma van Qoqdakı cəsarət onda olsaydı, bütün dünyaya zənginlik qatardı.

Üç gün aclıqdan sonra Van Qoq pulları boya və kətan almaq üçün istifadə edirdi. Heç bir əsərini sata bilmədiyini eşidən qardaşı bir gün bir adama pul verir – Van Qoqun tanımadığı bir dostuna – və ona gedib ən azı bir rəsm əsəri almağını söyləyir: “Bu onu bir az sevindirəcək.

Yazıq ölür, bütün günü şəkil çəkir, rəsmləri üçün ac qalır, amma heç kim bir dənə belə almaq istəmir – onun etdiyi şeyi heç kim görmür”. Çünki Van Qoqun ­tablosunda bir şey görə bilmək üçün ən azı onun gözlərinə sahib olmaq lazımdır, ondan az işə yaramaz.

Əsərləri insanlara qəribə gəlirdi. Ağacları o qədər hündür çəkirdi ki, ulduzları belə keçir, ulduzlar aşağıda qalırdı. İndi düşünəcəksən ki, bu adam dəlidir… ulduzları keçən ağaclar? Hardasa belə ağac görmüsən?

Vinsent van Qoqdan “sənin ağacların hər zaman ulduzlardan yuxarıda olur?” deyə soruşduqda o, “Bəli, çünki mən ağacları başa düşürəm. Ağacların yer üzünün hər zaman ulduzlara qarşı hiss etdiyi sevdası olduğunu duyuram.

Yoxsa niyə? Ulduzlara toxunmaq, onları hiss etmək, ulduzları keçmək – bu yer üzünün arzusudur. Yer buna cəhd etsə də arzusunu həyata keçirə bilmir. Yer mənim rəsmlərimi anlayacaq. Sənin bunları başa düşüb-düşmədiyin mənə maraqlı deyil”.

İndi sən belə bir əsəri sata bilməzsən. Qardaşının göndərdiyi adam gəlib çatır və van Qoq buna çox sevinir: nəhayət, kimsə onun rəsmini almağa gəlib! Amma tezliklə üzündəki sevinc yoxa çıxır, çünki adam içəri girir, bir tablo seçir və pulunu verir.

Van Qoq ondan “bu rəsmi başa düşdünüzmü?” deyə soruşur. “Sanki təsadüfi birini seçdiniz, heç baxmadınız belə. Mənim yüzlərlə əsərim var. Ətrafınıza baxma zəhmətinə belə girmədiniz. Sadəcə, təsadüfən qarşınızda duran bir rəsmi seçdiniz.

Şübhələnirəm ki, sizi qardaşım göndərib. Rəsmi yerinə qoyun və pulunuzu götürün. Gözləri olmayan insana rəsmimi sata bilmərəm. Və qardaşıma deyin ki, bir daha belə bir şey etməsin”.

Həmin adam onun bunu necə anladığına təəccüb elədi. “Məni tanıyırsızmı, necə anladınız?” – deyə ­soruşdu.

“Çox sadə” deyir van Qoq. “Bilirəm ki, qardaşım mənə təsəlli vermək istəyir. Yəqin ki, sizi bura o göndərib – və bu pul ona aiddir – çünki rəsmlərə qarşı kor olduğunuzu görə bilirəm. Və kor insana şəkil sata bilmərəm.

Kor bir insanı istismar edib ona necə şəkil satım? O, bununla nə edəcək? Və qardaşıma bunu da deyin ki, onun da şəkillərdən başı çıxmır, yoxsa bura sizi göndərməzdi”.

Qardaşı bu məsələni öyrənir və üzr istəmək üçün gəlir. “Sənə kiçik bir təsəlli vermək əvəzinə zərbə vurdum. Bir daha belə bir şey etməyəcəm”.

Van Qoq bütün həyatı boyu əsərlərini, sadəcə, dostlarına verirdi. Həftənin dörd günü yemək yediyi otelə və ya ona “sən yaraşıqlısan” deyən bir küçə qadınına öz əsərini hədiyyə edirdi. Əslində o tamamilə çirkin birisiydi. Həyatı boyu heç bir qadın ona aşiq olmamışdı, bu mümkün də deyildi.

Bir fahişə sırf rəhmi gəldiyi üçün (onlar bəzən sənin saxta xanımlarından daha mərhəmətli olur, kişiləri daha yaxşı anlayırlar), sadəcə, öz mərhəmətinə görə ona “səndən çox xoşum gəlir” – dedi. Van Qoq həyatı boyu belə şey eşitməmişdi. Sevgi onun üçün çox uzaq bir anlayış idi. Hətta xoşlanmaq belə…

“Həqiqətən məndən xoşun gəlir? Mənim nəyimi xoşlayırsan?” deyə soruşdu. Qadın nə edəcəyini bilmədi.

“Qulaqlarını” dedi. “Onlar çox gözəl görünürlər”. Yəqin ki, bunu eşitdikdə təəccüblənəcəksən, van Qoq evə gedir, qulağının birini ülgüclə kəsir, onu səliqəli şəkildə paketləyir və yenidən gəlib həmin qadına verir. Hər yer qan içərisində idi…

“Sən nə etmisən?” deyə qadın soruşur.

“Bu günə kimi heç kim məndə nəyisə bəyənməyib” – dedi van Qoq. “Mən kasıbam, sənə necə sağ ol deyə bilərdim ki? Qulaqlarımdan xoşun gəlirdi, onlardan birini sənə hədiyyə etdim. Əgər gözlərimi bəyənsəydin, onlardan birini verərdim. Yox, özümü bəyənsəydin, sənin üçün ölərdim”.

Qadın gördüklərinə inana bilmirdi. Amma van Qoq ilk dəfə idi ki, sevincliydi, gülürdü, kimsə ona aid olan bir şeyi bəyənmişdi. Amma qadın bu sözü, sadəcə, elə-belə demişdi – yoxsa sənin qulaqların kimin nəyinə lazımdır?

İnsanlar birini bəyənirlərsə, gözlərini, burnunu, dodaqlarını bəyənirlər – sevgililərin bir-birlərinin qulaqlarından bəhs etdiyini eşitməzsən.

Amma seksologiya ilə əlaqəli qədim Hindistan yazılarında, Vatsyayananın Kamasutrasında… Van Qoqun məsələsi ilə əlaqəli, sadəcə, bu kitabı tapa bildim. Vatsyayana deyir ki, “qulaq məməciklərinin bədəndə yüksək dərəcəli cinsi və həssas nöqtələr olduğunu çox az insan bilir. Buna görə də sevgililər bir-birinin qulaq məmələri ilə oynamalıdır”.

Ola bilsin ki, bu həyat qadınının bu haqda məlumatı var idi… O daha çox insanla əlaqədə olduğuna görə belə şeylər haqqında adi qadın və kişilərin bildiklərindən daha çox şey bilirdi. Ola bilsin ki, o qulaqların cinsi əhəmiyyətinin olduğundan xəbərdar idi.

Həqiqətən var da. Vatsyayana ən böyük ekspertlərdən biridir. Freyd, Havelok Ellis və digər seksoloqlar Vatsyayananın qarşısında çox kiçikdirlər. Əgər o bir şey haqqında danışırsa, deməli, bunun bir mənası var.

Van Qoq bütün həyatını kasıblıq içərisində yaşadı. Rəsm çəkərək öldü. Ölümündən öncə bir il dayanmadan günəş rəsmi çəkdiyinə görə dəli olmuşdu: yüzlərlə rəsm əsəri, amma heç biri o istədiyi kimi deyildi.

Bütün günü Fransanın ən isti yeri Arlesdə günəş başına vururdu – bu təcrübə olmasa necə rəsm çəkə bilərsən ki? Ən son rəsmini çəkdi və sonra dəli oldu, istidən və aclıqdan… amma daxilən xoşbəxt idi, hətta dəliykən belə rəsm çəkirdi. Dəlilər evində çəkdiyi rəsmlərin indi milyonlarla qiyməti var.

O, adi bir şeyə görə intihar etdi – istədiyi hər şeyi çəkmişdi. Artıq çəkəcəyi heç nə yox idi, ölümlü sona gəlib çatmışdı. Edəcəyi heç nə yox idi. Yer tutmaq, kiminsə yerini işğal edərək yaşamaq, bu onun üçün utanc idi.

Bütün bunları qardaşına yazdığı məktublarında qeyd etdi: “İşimi bitirdim. Həyatı istədiyim kimi dolu-dolu yaşadım. Çəkmək istədiyim şeyləri çəkdim. Bu gün son rəsmimi bitirdim və indi bu həyatdan bilinməzliklərə (o hər nədirsə) doğru atlayıram. Artıq bu həyatın mənim üçün bir mənası yoxdur”.

Bu insanı dahi olaraq dəyərləndirirsənmi? Bu insanın ağıllı və müdrik olduğunu anlayırsanmı? Yox, ümumən onun, sadəcə, dəli olduğunu düşünərsən. Amma mən belə deyə bilmərəm. Onun həyatı və rəsmləri iki fərqli şey deyildi: rəsm çəkmək onun yaşam tərzi idi, bu onun həyatıydı.

Bu hadisə bütün dünyaya intihar kimi görünür – amma mənə deyil. Mənim üçün bu, sadəcə, təbii bir son idi. Rəsmlər bitmiş, həyat tamamlanmışdı. Başqa hədəf yox idi, Nobel mükafatını almaq və ya digərləri tərəfindən dəyərləndirilməyin bir mənası yox idi.

Həyat boyu ona əsərləri üçün təşəkkür edən olmadı. Sağkən heç bir sənət qalereyası onun rəsmlərini qəbul etmədi, hətta pulsuz belə. O öldükdən sonra, fədakarlığına görə rəsm sənətinin yavaş-yavaş bütün dəsti-xətti dəyişdi.

Van Qoqsuz Pikasso mövcud ola bilməzdi. Van Qoqdan sonra gələn bütün rəssamlar ona borcludurlar, çünki bu insan rəsm çəkməyin bütün istiqamətini ­dəyişdirmişdi.

Yavaş-yavaş istiqamət dəyişdikcə onun rəsmləri kəşf edildi. Böyük tədqiqat başlandı. İnsanlar lazımsız olduğunu düşünərək bu rəsmləri boş evlərinə və zirzəmilərinə atmışdılar. Qaçaraq zirzəmilərindən onları tapdılar, təmizlədilər.

Hətta çoxlu saxta van Qoq rəsmləri bazara çıxarıldı. Hazırda, sadəcə, iki yüz tablo var, yəqin ki, o minlərlə çəkmişdi. İndi bir van Qoq əsərinə sahib olan hər hansı bir qalereya bununla fəxr edir, çünki bu adam bütün həyatını bu rəsmlərə xərcləyib. Onlar rənglərlə deyil, qanla, nəfəslə çəkilib – onun ürək döyüntüləri var orada.

Belə bir adama “Sənin rəsmlərinin bir mənası varmı?” deyə soruşma. O adam orada, rəsmlərindədir və sən “rəsmlərinin bir mənası varmı?” deyə sual verirsən. Əgər mənanı görə bilmirsənsə, bu, sənin problemindir.

Bir şey nə qədər yüksəlirsə, o şeyi başa düşəcək insan sayı bir o qədər azalır. Bir şey ən yüksək nöqtələrə gəlib çatdıqda isə, onu anlayacaq bir neçə adam tapmaq belə müşkül məsələyə çevrilir. Ən son nöqtədə isə, sadəcə, həmin şəxs başına gələnləri anlaya bilər, bunu anlayacaq ikinci bir şəxs tapmaq mümkün deyil.

Buna görə bir Budda aydınlandığını elan etmək məcburiyyətindədir. Başqa heç kim bunun fərqinə vara bilməz, çünki bunu anlamaq üçün onun dadına baxmış olmalısan. Yoxsa onu necə anlayacaqsan? O nöqtə o qədər yüksəkdir ki, anlamaq mümkün deyil.

Buddalığın mənası nədir? Aydınlanmanın mənası nədir? Məqsəd nədir? Əgər məqsəd soruşursansa, yoxdur. Özü-özünə bəs edir. Ona məna verəcək heç bir şeyə ehtiyacı yoxdur.

Həyatda həqiqətən dəyərli olan şeylərin məqsədlər və vasitələr arasında bölünmədiyini dediyim zaman bunu demək istəyirdim. Məqsədlər və vasitələr arasında bölgü yoxdur. Məqsədlər vasitələr, vasitələr isə məqsədlərdir – bir qəpiyin iki üzüdür, bir-birindən ayrıla bilməzlər – əslində onlar birlikdir, bütünlükdür.

“Həyatda, yaşamaqda hər hansı bir məna varmı?” deyə soruşursan məndən. İntihar etmək haqda düşünərsən deyə “həyatın heç bir mənası yoxdur” sözünü sənə deməkdən qorxuram, çünki bir məna yoxdursa o zaman nə etməliyik – intihar! “İntihar et” demirəm əsla, çünki onda da bir məna yoxdur.

Yaşamaq: yaşa və tam yaşa. Ölmək: öl və tam öl. Mənanı bu tamlıqda tapacaqsan.

Bilərəkdən məna sözünü deyil, mənalılıq sözünü istifadə edirəm, çünki məna sözü pozulub. Bu söz hər zaman başqa məqsədlər daşıyır. Uşaqlığından bəri bir çox hekayələr eşidib və oxumusan… Bunlar nəyə görə uşaqlar üçün yazılır? Bəlkə yazıçılar bilmirlər, amma bunlar da insanlığın istismarının bir parçasıdır.

Bir hekayədə deyilir: canı bir tutuquşunun içində olan bir adam var. Əgər tutuquşunu öldürsən, həmin adam da öləcək, amma bu adamı birbaşa öldürmək mümkün deyil. Ona atəş açsan belə heç nə baş verməyəcək. Qılıncınla başını kəssən, qılınc boynundan keçsə də, başı bədəninə bitişik qalacaq.

Bu adamı öldürə bilməzsən – öncə onun canının harada olduğunu müəyyən etməlisən. Bu tipli hekayələrdə belə insanların canı hər zaman başqa bir yerdə olur. Onun harada olduğunu tapıb, sadəcə, tutuquşunu öldürdükdə həmin adam o dəqiqə öləcək.

Uşaq olmağıma baxmayaraq, müəllimimdən soruşdum ki, “bu hekayə çox axmaq bir hekayədir, çünki mən heç vaxt canı tutuquşuda, bir itdə və ya ağac kimi hər hansı bir şeydə olan bir insan görməmişəm”. Birinci dəfə idi ki, belə bir hekayə dinləyirdim.

Daha sonra çoxlu belələrini eşitdim. Bunlar xüsusilə uşaqlar üçün yazılmışdı.

Mənə dərs deyən müəllimim çox yaxşı və nüfuzlu bir insan idi. Ona “mənə deyə bilərsizmi sizin canınız haradadır? Çünki bir şeyə cəhd edəcək…” dedim.

O, “nə demək istəyirsən?” – deyə soruşdu.

“Sizin canınızı daşıyan quşu öldürmək istəyirəm. Ağıllı, kamil və hörmət edilən insansınız. Yəqin ki, canınızı heç kim sizi öldürə bilməsin deyə harasa gizlətmisiz” dedim.

Çünki hekayə belə deyir – ağıllı insanlar onları kimsə öldürməsin deyə canlarını harasa gizlədirlər. Və onlar bu sirri açmadıqca, canlarını harada saxladığını tapmaq qeyri-mümkün olur, bunu heç kim tapa bilməz. Dünya o qədər böyükdür ki, o qədər insan, heyvan, quş və ağaclar var ki… heç kim bu adamın öz həyatını harda saxladığını bilə bilməz.

“Siz ağıllı və hörmətli insansınız, yəqin ki, canınızı hardasa gizlətmisiniz, mənə gizlində deyə bilərsiz bunu? O quşu tamamilə öldürməyəcəm, sadəcə, onu bir az əyib bükəcəm ki, sizə nə olduğunu görüm”.

“Qəribə oğlansan”, – dedi müəllim. “Bu hekayəni mən bütün həyatım boyu danışmışam və indi sən məni əyib-bükmək istəyirsən? Bu adi bir hekayədir!”

“Bu hekayənin məqsədi nədir? Nəyə görə uşaqlara bu hekayəni və belə şeyləri öyrətməyə davam edirsiniz?” – deyə soruşdum.

Cavab verə bilmədi. Atamdan soruşdum, “Bu hekayənin nə mənası ola bilər? Başdan-ayağa mənasız olan belə şeyləri niyə bizə öyrədirlər?”

Atam dedi: “Əgər bu suala müəllim cavab verə bilməyibsə, mən necə cavab verim?”.

“Bilmirəm. Müəllimin daha təhsilli, ağıllı və kamil birisidir. Bu mövzuda məni deyil, onu narahat et”.

Amma indi bu hekayələrin mənasını və bunların uşaqlara öyrədilmə səbəbini bilirəm. Bu hekayələr alt-şüura yerləşir və uşaqlar hər zaman həyatın öz içlərində deyil, başqa bir yerdə – cənnətdə, Tanrıda, başqa haradasa olduğunu düşünməyə başlayırlar.

Sən boşsan, sadəcə, boş bir qabıq. Həyatının heç bir mənası yoxdur burada. Sadəcə, vasitə, bir pilləkəndir bu həyat. Pilləkəni dırmandıqca, ola bilsin ki, bir gün öz həyatını, tanrını, öz məqsədini artıq nə ad qoymusansa onu tapacaqsan.

Amma mən sənin məna, mənalılıq olduğunu, həyatın özlüyündə bir bütün olduğunu söyləyirəm. Həyata heç bir şey əlavə etməyə ehtiyac yoxdur.

Həyatın ehtiyacı olan tək şey sənin onu bütünlüklə yaşamandır.

Əgər onu qismən yaşasan, həyatda olmağın canlılığını hiss etməyəcəksən.

Bu bir mexanizmin işləməsindəki kimidir… Məsələn, bir saatda: əgər, sadəcə, saniyə əqrəbi işləyir, dəqiqə və saat əqrəbi xarab olubsa, o saat nəyə xidmət edəcək? Hərəkət var, müəyyən bir hissə çalışır, amma bütünlükdə harmoniya içində çalışmadıqca ondan heç bir səs çıxmayacaq.

Vəziyyət belədir: hər kəs həyatın qismən, kiçik hissəsini yaşayır. Səs çıxarsan da, nəğmə yarada bilmirsən. Əl və ayaqlarını hərəkət etdirirsən, amma rəqs alınmır.

Rəqs, mahnı, mənalılıq insan bütünlük, harmoniya və ahəng içərisində fəaliyyət göstərdiyi zaman yaranır. O zaman “həyatın bir mənası varmı” kimi suallar soruşmazsan, özün bilirsən.

Həyat özlüyündə bir məqsəddir, başqa məqsəd ­yoxdur.

Amma sənin tək və bütün olaraq qalmana imkan verilmədi. Bölündün, müxtəlif parçalara ayırdılar. Bir neçə hissən tamamilə qapadıldı – o qədər çox ki, heç sənə aid olduğunu belə bilmirsən.

Bir çox hissən zirzəmiyə atıldı. Bir çox hissəni də o qədər qınadılar ki, sənə aid olmasına baxmayaraq, onları qəbul edə bilmirsən – inkar edirsən, boğursan.

Daxilindəki, sadəcə, kiçik bir parçadan xəbərin var, adına “vicdan” deyirlər. İctimai bir məhsuldur, təbii deyil, cəmiyyət səni içdən idarə etmək üçün yaradıb onu. Polislər ətrafındadır, məhkəmə çölündən nəzarət edir sənə. Amma vicdan daxilindədir və onlardan daha ­güclüdür.

Buna görə hətta məhkəmədə belə sənə verdikləri ilk şey İncil kitabı olur. İncilə and içirsən, çünki məhkəmə bilir ki, əgər sən xristiansansa, əlini İncilin üzərinə qoyub “həqiqəti, tam həqiqəti və sadəcə, həqiqəti söyləyəcəyimə and içirəm” sözlərini deyirsənsə, vicdanın səni doğrunu söyləməyə məcbur edəcək – çünki indi sən Tanrının adına and içmisən, İncilə toxunmusan. Əgər yalan söyləsən, cəhənnəmə gedəcəksən.

Bundan öncə tutulsaydın, səni ən çoxu bir neçə ay və ya bir il həbsə atacaqdılar. İndi isə əbədi olaraq cəhənnəmə gedəcəksən. Hətta məhkəmə belə qəbul edir ki, İncil daha güclüdür, Qita daha güclüdür, Quran məhkəmədən, ordudan, hərbdən daha güclüdür.

Vicdan insanlığın ən alçaq icadlarından biridir.

Uşaq doğulduğu ilk gündən bəri onun daxilində vicdan hissini yaratmağa başlayırıq, cəmiyyətin səndə istəmədiyi hər şeyi qınayan və cəmiyyətin səndə istədiyi hər şeyi tərifləyən kiçik bir hissə. Artıq sən tam deyilsən. Vicdan səni daima diqqətli olmağa məcbur edir – Tanrı səni izləyir. Hər hərəkətini, hər düşüncəni Tanrı bilir, diqqətli ol!

Düşüncələrində belə azad olmağına icazə verilmir: Tanrı səni izləyir. Bu Tanrı necə də pozğundur?! Hamamın belə qapısından pusur, hətta tualetdə belə sənə imkan vermir!

Dayanmadan fikir azadlığı haqqında danışırlar – bunların hamısı mənasızdır, çünki elə ilk gündən bəri hər uşağın içərisində kölələşdirilmiş düşüncənin əsasını qoyurlar.

Onlar sənin fikirlərinə nəzarət etmək, arzularını idarə etmək istəyirlər. Daxilindəki hər şeyə nəzarət etmək istəyirlər. Ağıllı bir cihaz yolu ilə – vicdan. O səni daima narahat edir. Sənə durmadan “bu doğru deyil, bunu etmə, əzab çəkəcəksən” deyir.

Sənə durmadan təzyiq edir: “Bunu et, doğru şey budur, buna görə mükafatlanacaqsan”. Bu vicdan sənin bir bütün olmağına heç vaxt imkan verməyəcək. Sənə heç vaxt qadağa və sərhədlərin olmadığı, istədiyin şəxs olmaqda tamamilə azad olduğun bir həyata icazə verməyəcək.

Həyatın mənası, yaşamağın mənası – bu məna məqsədlərdən deyil, həyatın özündən gəldiyi zaman var olur. O zaman sənin mükafatların nə etməndən asılı olmayaraq etdiklərinin içərisindədir.

Məsələn, mən səninlə danışıram və bundan həzz alıram. Otuz beş ildir ki, heç bir məqsəd olmadan davamlı olaraq danışıram. Bu qədər çox söhbət ilə prezident, baş nazir ola bilərdim və burada heç bir problem olmazdı. Bu qədər çox söhbətlə həyatda çox şey edə bilərdim. Bəs mən nə qazandım?

Amma hər şeydən əvvəl bir qazanc güdmədim – həzz aldım. Bu mənim rəsm əsərim, bu mənim nəğməm, bu mənim şerim idi. Danışdıqda, hissələrimi insanlarla bölüşdükdə, gözlərinin parıldadığını gördüyüm anda, onların fikrimi başa düşdüklərini duyduqda… o anlar mənə o qədər böyük həzz verir ki, buna əlavə ediləcək başqa bir şey düşünmürəm belə.

Bütünlük içində edilən hər hərəkət, varlığının hər parçasının onun içində olduğu hərəkət… Məsələn, əllərimi bağlasan əl və danışmaq arasında bir əlaqə olmadığı halda yenə də danışa bilmərəm. Cəhd etdim. Bir gün mənimlə qalan dostlarımdan birinə “hər iki əlimi bağla”, – dedim.

“Nə?” – deyə o təəccübləndi.

“Sadəcə, bağla, sonra isə bir sual ver”, – dedim.

“Hər zaman səninlə qalmağa qorxmuşam, sən dəlisən. İndi əgər kimsə bunu görsə ki, əllərini bağlamışam, sənə sual verirəm və sən də cavab verirsən, onlar nə düşünərlər?”

“Bunları boş ver” – dedim. “Qapını bağla və dediklərimi elə”.

Beləliklə, əllərimi bağladı və mənə sual verdi. Mümkün olan bütün yolları cəhd etdim, amma əllərim bağlı olduğuna görə alınmadı, heç nə deyə bilmədim. Sadəcə, “zəhmət olmasa, əllərimi aç”, – dedim.

“Bütün bunlar nəyə görəydi, heç nə başa düşmədim”, – dedi.

“Sadə bir yolla əllərim bağlıykən danışa bilirəmmi, onu yoxlayırdım. Bacarmırammış” – dedim.

Sadəcə, əllərim də deyil… Əgər ayaqlarımı digər tərəfə uzatmışamsa – danışmayanda belə otururam – deməli, nəsə yolunda deyil. Danışa bilmirəm, çünki evdə deyiləm. Oturmağım, əllərimi hərəkət etdirməyim tamamilə işə girişməyimlə əlaqəlidir. Söhbət edən, sadəcə, bir tərəfim deyil, mənə aid olan hər şey söhbətlərimə aiddir.

Sadəcə, o zaman hərəkətlərinin əsl dəyərini anlaya bilərsən. Yoxsa həyəcan dolu, oradan buraya, o hədəfdən bu hədəfə doğru gərgin həyat keçirəcəksən.

Saxta dinlər deyir ki, “əlbəttə, bu həyat, sadəcə, bir vasitədir, buna görə də ona tamamilə daxil ola bilməzsən, o, sadəcə, istifadə etmək məcburiyyətində olduğun bir nərdivandır. Dəyərli deyil, sadəcə, keçid daşıdır. Əsl həyat orada, uzaqda bir yerdədir”.

Buna görə də həyat hər zaman uzaqda qalır. Harada olmandan asılı olmayaraq əsl hadisələr səndən uzaqda olacaq. Harada olmandan asılı olmayaraq həyatı qaçırdacaqsan.

Mənim bir hədəfim yoxdur.

Universitetdə olanda səhər, axşam – hər zaman gəzintiyə çıxardım… Səhər və axşam mütləq, amma başqa vaxt mümkün olduqca yüyürüş edərdim, çünki qaldığım yer, ağaclar və yollar çox gözəl idi. Yolların hər iki tərəfindəki ağaclar o qədər hündür idi ki, ən isti yay aylarında belə ora hər zaman kölgəli olardı.

Məni çox istəyən professorlarımdan biri məni izləyərdi: bəzi günlərdə bu yoldan, başqa günlərdə isə başqa yoldan gedirdim. Universitetin ön girəcəyində bir qovşaq vardı, beş yerə gedən beş yol və professor oraya yaxın yaşayırdı.

Universitetə ən yaxın ev ona aid idi. Bir gün məndən soruşdu, “bəzən bu, bəzən isə digər yolda gəzirsən, haraya gedirsən belə?”

“Heç bir yerə” dedim. “Sadəcə, gəzirəm”. Əgər harasa gedirsənsə o zaman hər dəfə eyni yolla gedərsən. Amma mən heç bir yerə getmirdim, ona görə də yollar tez-tez dəyişirdi. Qovşağa gəlir və orada bir az dururdum. Bu (mən nə düşünürəm, orada durub nə fikirləşirəm belə), onu daha da təəccübləndirirdi.

Küləyin haradan əsdiyini öyrənməyə çalışırdım. Haradan əsirdisə, oraya doğru da gedirdim. Yolumu belə müəyyən edirdim.

“Bəzən bütün həftəni eyni yolu gedirsən, bəzən, sadəcə, bir gün, sabahı gün isə dəyişdirirsən. Qovşaqda nə edirsən, bunları necə müəyyənləşdirirsən?” deyə ­soruşdu.

Ona “çox sadədir” – dedim. “Orada dururam və hansı yolun daha canlı olduğunu hiss edirəm – külək haradan əsirsə o yolla gedirəm. Və küləklə yerimək çox gözəldir. Yüyürüş edirəm, qaçıram, nə istəyirəmsə onu edirəm. Və külək oradadır, sərin və əlverişli. Sadəcə, belə anlayıram”.

Həyat heç bir yerə getmir. Həyat sabah gəzintisinə çıxmaqdan ibarətdir.

Bütün varlığın haraya axırsa, külək haradan əsirsə oraya get. Səni apardığı yerə kimi addımla və heç vaxt nəsə tapmağı gözləmə.

Buna görə mən heç vaxt təəccüblənmirəm – çünki heç vaxt heç nə gözləmirəm, mənim üçün təəccüblü məsələ yoxdur. Hər şey heyrətamizdir! Məyusluq deyilən bir şey yoxdur, hər şey qovuşmadır. Əgər bir şey baş verirsə – yaxşı, baş vermirsə, daha da yaxşıdır.

Həqiqi dinin həyatı anbaan yaşamaqdan ibarət olduğunu başa düşdüyündə sənə Tanrı anlayışından, cənnət-cəhənnəm kimi cəfəngiyatlardan niyə qaçmalısan dediyimi anlayacaqsan. Bunu tamamilə burax, çünki bu qədər çox anlayışın təşkil etdiyi bu yük səni anbaan yaşamaqdan məhrum edir.

Həyatı canlı bir bütünlük içərisində yaşa. Heç bir hərəkətin məhdud olmamalıdır, ona bütünlüklə daxil olmalısan.

Bir Dzen hekayəsi:

İnsanların monastırda nə etdiyini öyrənmək istəyən hər şeylə maraqlanan bir kral ətrafından “ən məşhur ustad kimdir?” deyə soruşur. Bu günlərdə ən məşhur ustadın Nan-in olduğunu öyrənir və onun monastırına gedir. İçəri daxil olduqda bir ağackəsənlə rastlaşır. “Bu monastır çox böyükdür, Ustad Nan-ini necə tapa bilərəm” deyir.

Odunçu bir neçə saniyə gözlərini bağlayıb düşündükdən sonra, “hazırda onu tapa bilməzsən” deyir.

Kral, “niyə indi tapa bilmərəm ki?” deyə soruşur. “Başa düşürsən, mən bu torpaqların hökmdarıyam”.

O, “dəxli yoxdur” deyə cavab verir. “Hər kimsənsə bu sənin öz işindir, əmin ol ki, indi onu tapa bilməzsən”.

“Çöldədirmi?” – deyə kral sual verir.

“Yox, içəridədir” – deyə odunçu deyir.

Kral deyir: “Hər hansı bir işlə, ayin və ya zikrləmi məşğuldur? Nə məsələdir?”

Adam cavab verir: “O, indi sənin qarşında odun doğrayır. Və mən odun kəsəndə, sadəcə, odunçu oluram. Bu dəqiqə ustad Nan-in haradadır? Mən, sadəcə, bir odunçuyam. Gözləməlisən”.

Kral düşünür: “Bu adam dəlidir, əsl dəli. Ustad Nan-in odun doğrayır? Bir az qabağa gedir, odunçunu arxada buraxır, Nan-in isə işinə davam edir. Qış yaxınlaşır və odun yığmaq lazımdır. Kral gözləyə bilər, amma qış gözləmir.

Kral bir saat, iki saat gözləyir və daha sonra arxa qapıdan ustad xalatında Nan-inin daxil olduğunu görür. Kral ona baxır, odunçuya bənzədir!.. Amma kral aşağı əyilir. Ustad oturur və sual verir: “Niyə buraya gəlmək üçün bu qədər zəhmət çəkdin?”.

Kral deyir: “Bir çox şeyə görə. Amma o sualları sonra soruşacam. İlk öncə bilmək istəyirəm, sən bayaqkı odun doğrayan adamsanmı?”

Ustad cavab verir: “Mən indi ustad Nan-inəm. Eyni adam deyiləm, bütün hər şey dəyişib. İndi burada ­Ustad Nan-in kimi oturmuşam. Sən də bir mürid kimi hörmət və tənzim ilə suallar verirsən. Bəli, oradakı odun doğrayan adam mənə çox bənzəyirdi, amma o odunçu idi. Onun da adı Nan-in idi”.

Kral o qədər karıxır ki, vermək istədiyi sualları vermədən oradan ayrılır. Saraya geri gəldikdə köməkçiləri nə baş verdiyini soruşurlar. O deyir: “Ən yaxşısı olanları unutmaqdır. Bu ustad Nan-in təmiz dəliyə oxşayır.

Ağac doğrayırdı və mənə “mən odunçuyam, ustad Nan-in indi uyğun deyil” – dedi. Daha sonra eyni adam ustad xalatında gəldi, suallar verdim və cavabında mənə ‘bayaqkı adam odun doğrayırdı, bir odunçu idi, mən isə ustadam”, – dedi”.

Saraydakı adamlardan biri deyir: “Siz onun demək istədiyi əsas məsələni qaçırmısınız. Ağac kəsdiyi zaman o, tamamilə bu işə girişir. Ustad Nan-in olmasını iddia edəcək heç bir şey qalmır, o, sadəcə, bir odunçu olur”.

Tərcüməsi çox çətin olan Dzen dilində o tam olaraq “mən bir odunçuyam” demirdi, “indi odun doğranır” deyirdi – burada odunçu yoxdur, çünki onun üçün bir məkan mövcud deyil. Sadəcə, odun doğranır və o bu işin içinə o qədər girib ki, onun üçün, sadəcə, odun doğranılır: “Odun doğrama işi baş verir”.

O, ustad kimi gəldikdə isə, əlbəttə ki, artıq yeni bir qurğu yaranır. Eyni hissələr artıq fərqli ahəngdədirlər. Yəni əgər işin içinə tam girsən, hər hərəkətdə fərqli bir insan olarsan.

Budda deyirdi: “Şam alovunun eyni görünməsinə baxmayaraq iki ard-arda gələn iki an içərisində bu alov əsla eyni deyil. Alov davamlı tüstü halına çevrilir və onu yeni alov əvəz edir. Köhnə alov sönür, yeni alov gəlir.

Axşam yandırdığın şam, sabah söndürdüyün şamla eyni deyil. Sabahkı alov başlatdığın alovun eynisi deyil. O alov uzaqlara getdi, heç kim haraya getdiyini bilmir. Səndə onun eyni alov olduğu düşüncəsini yaradan, sadəcə, bir bənzəmədir”.

Eynisi sənin varlığına da aiddir.

O bir alovdur, bir yanğıdır. Varlığın hər an dəyişir, əgər hər şeyin içinə tam olaraq girsən o zaman daxilində dəyişimin baş verdiyini görəcəksən – hər dəqiqə yeni bir varlıq, yeni bir dünya, yeni bir təcrübə.

Hər şey bir anda elə bir yeniliklə dolur ki, bir şeyi iki dəfə görmürsən. O zaman təbii olaraq həyat davamlı bir sirr, davamlı bir heyrət halına gəlir. Hər addımda qeyri-adi mənalı və xoşbəxtlik dolu bir dünya açılır.

Ölüm gəldikdə o da həyatdan fərqli bir şey olaraq görünməz. O həyatın bir hissəsidir, sonu deyil. Digər hadisələr kimidir: sevgi baş verir, doğum baş verir.

Sən uşaq idin və uşaqlıq birdən yoxa çıxdı, gənc adam oldun, sonra gənclik yox oldu və sən qoca birisi oldun, daha sonra qoca adam yoxa çıxdı – görün nə qədər şey baş verdi! Niyə ölümün də digər hadisələr kimi baş verməsinə imkan vermirsən?

Əslində anbaan yaşayan bir adam ölümü də yaşayır, həyatın hər anı bir tərəfə, ölümün bir anı digər tərəfə qoyulsa, ölüm ona yenə də ağır gələcək.

O hər şəkildə daha ağır olacaq, çünki bütün həyat onun içərisinə sıxışdırılıb. Və oraya heç vaxt çata bilməyəcəyin bir şey əlavə edilib. Bütün həyatın sıxışdırılması ilə yeni bir qapı açılır: yeni bir yol açılır.

Niyə hər kəs həqiqətdə olmadığı kimi görünməyə çalışır. Bunun arxasında duran psixoloji səbəb nədir?
Hər kəs uşaqlığından bəri tənqid edilir. Öz-özünə, öz ahənginin içərisində, özünün bəyəndiyin şeyləri etmək qəbul edilmir. Uşağın içərisində böyüdüyü cəmiyyətin, kütlənin öz fikirləri, öz idealları var. Uşaq o fikir və ideallara uyğunlaşmaq məcburiyyətindədir.

O köməksizdir. Bu haqda heç düşünmüsənmi? İnsan övladı bütün heyvan balaları içərisində ən çarəsiz olanıdır. Demək olar ki, bütün heyvan balaları valideyn və ətrafın köməyi olmadan həyatda qala bilir, amma insan övladı bunu bacarmır, qısa zamanda ölür.

O dünyanın ən çarəsiz, ölüm qarşısında ən dayanıqsız və ən incə varlığıdır. Təbii olaraq, gücü öz əlində toplayan şəxslər uşağı istədikləri kimi yetişdirməkdə sərbəstdirlər. Beləliklə də, hər kəs özünə qarşı gələrək hazırkı vəziyyətə çatdı. Hər kəs əslində olmadığı kimi görünmək istəyir həqiqətinin arxasında yatan psixoloji səbəb də budur.

Hər kəs şizofren vəziyyətdədir. Heç kimə özü olmağa icazə verilmir, insanlar təbiətini xoşbəxt etməyəcək başqa birisi olmağa məcbur edilir.

Buna görə də insan böyüdükcə və öz ayaqları üzərində dura bildikcə özünə aid olmasından xoşu gəldiyi daha çox şeyi yamsılamağa başlayır. Bu dəli dünyada insan diqqəti dağılır. Başqa bir insana çevrilmisən, bu sən deyilsən. Bunu bilirsən. Hər kəs bilir – insanlar həkim olmağa, mühəndis, siyasətçi, cinayətkar, dilənçi olmağa məcbur edilir.

Ətrafımız müxtəlif məcburiyyətlərlə doludur.

Mumbayda uşaqları oğurlayan, onları əlil, topal, kor edən və onları dilənməyə və hər axşam topladıqları bütün pulu gətirməyə məcbur edən insanlar var. Bəli, bu uşaqlara yemək və qalmaq üçün yer verilir. Bu insanlarla əşya kimi davranırlar, onlar insan deyillər. Bu ekstremal hal olsa da az və ya çox dərəcədə bütün insanlara tətbiq edilib. Heç kim öz halından məmnun deyil.

Təqaüdə çıxan çox məşhur və böyük bir cərrah haqqında danışırdılar. Çoxlu tələbə və iş yoldaşları ilə yığışıb, yeyib-içib mahnı oxuyurmuşlar – amma o qaranlıq bir küncdə qəmgin halda durur. Dostlarından biri ona yaxınlaşır və “nə baş verib” deyə soruşur.

“Biz burada əylənirik, sən isə qanıqara orada oturmusan – təqaüdə çıxmaq istəmirsənmi? Yetmiş beş yaşın var, təqaüdə on beş il öncə çıxmalı idin. Hətta yetmiş beş yaşında belə böyük bir cərrah olduğun üçün heç kim səninlə yarışa bilmir, heç sənə çata bilmirlər. İndi təqaüdə çıx, istirahət et!”

“Elə bunu düşünürəm, – deyir cərrah. – Ona görə qəmginəm ki, cərrah olmağa valideynlərim məcbur etmişdi məni. Müğənni olmaq istəyirdim, çox sevirdim bunu. Sadəcə, küçə müğənnisi olsam belə ən azından özüm olmuş olardım.

İndi dünyaca məşhur bir cərraham, amma özüm deyiləm. İnsanlar cərrah olaraq məni təriflədiklərində mənə elə gəlir ki, başqa birisindən danışırlar. Çoxlu mükafatlar, fəxri doktorluqlar aldım, amma qəlbimdə bunlar mənim üçün heç bir məna kəsb etmir, çünki bu mən deyiləm.

Cərrah olmaq məni öldürür, məhv edir. Hətta küçələrdə dilənməli olsam belə, sadəcə, müğənni olmaq istəyirdim. Onda xoşbəxt ola bilərdim”.

Bu dünyada tək xoşbəxtlik özün olmaqdır. Heç kim özü olmadığına görə hər kəs maskaların, göstərişlərin və riyakarlıqların altında gizlənməyə çalışır. Olduqları şeydən utanırlar.

Dünyanı hər kəsin öz gülünü ora gətirə biləcəyi bir bağa deyil, bazara çevirdik. Həmişəbahar çiçəklərini gül açmağa məcbur edirik – o haradan gül gətirsin axı?

O güllər plastik olacaq, həmişəbahar çiçəkləri qəlbinin dərinliklərində ağlayacaq və “çoxluğa qarşı gələ biləcək qədər cəsur ola bilmədik. Bizi plastik gül olmağa məcbur etdilər. Bizim özümüzə aid əsl çiçəklərimiz var – amma onları göstərə bilmərik” deyə utanacaqlar.

Sənə özün olmaqdan başqa hər şeyi öyrədirlər. Bu hər kəsi yazıq hala gətirdiyi üçün mümkün olan ən çirkin ictimai quruluşdur.

Universitetdən təqaüdə çıxan başqa insan, bir böyük ədəbiyyat professoru haqqında eşitmişdim. Bütün universitet professorları və dostları toplanıb əylənirdilər. Birdən professorun yoxa çıxdığını gördülər.

Dostlarından bir vəkil tez çölə çıxdı… Bəlkə bağda idi? Bəs orada nə edirdi? Bir ağacın altında oturmuşdu. Vəkil onun ən yaxın yoldaşı, uşaqlıq dostu idi. “Burada nə edirsən?” deyə soruşdu.

“Burada nə edirəm? – deyə o təkrarladı. – Əlli il əvvəli xatırlayırsanmı? Gəlib sənə həyat yoldaşımı öldürmək istədiyimi söyləmişdim. Və sən mənə “belə bir şey etmə. Yoxsa əlli ilini həbsdə keçirərsən” demişdin.

Düşünürəm ki, əgər sənin dediyinə qulaq asmasaydım bu gün həbsdən çıxar və azad olardım. O qədər hirsliyəm ki, içimdə qəribə bir arzu doğur – niyə heç olmasa səni öldürmürəm? İndi yetmiş beş yaşım var. Əlli il həbs cəzası alsam da, hamısını orada keçirməyəcəm. Yəqin beş-altı ilə ölərəm. Sən dost deyilsən, əsl düşmən olduğunu isbat etdin mənə”.

Olmaq istəmədiyin bir şey olmaq, birlikdə olmaq istəmədiyin bir adamla olmaq, etmək istəmədiyin bir şeyi etmək bütün bədbəxtliklərin təməlidir. Cəmiyyət bir tərəfdən hər kəsi bədbəxt edir, eyni cəmiyyət digər tərəfdən isə bu bədbəxtliyi – ən azından ictimai və açıq şəkildə göstərməməyini tələb edir. Bu sənin şəxsi məsələndir.

Amma onlar yaradıblar! Bu əslində ictimai bir məsələdir, özəl deyil. Səni bədbəxt günə qoyan bu cəmiyyət sonda sənə belə deyir: “Sənin bədbəxtliyin sənə aiddir. Buna görə də çölə çıxdıqda gülümsə. Qəmgin üzünü heç kimə göstərmə”. Bunu etika, tərbiyə, mədəniyyət adlandırırlar. Amma bəsit şəkildə desək, bu ikiüzlülükdür.

İnsan özü qərara gəlməlidir: “Cəzası nə olursa olsun, özüm olmaq istəyirəm. Qınaqlar, qəbul edilməmələr, hörmətdən düşmək – hər şeyi qəbul edirəm, amma bundan sonra artıq başqası kimi davrana bilmərəm…” Bu qərar və bəyanat – azadlıq bəyanatı, kütlədən qopma azadlığı – sənin təbii varlığını, fərdiyyətçiliyini yaradır. Artıq maskaya ehtiyacın yoxdur. Sadəcə, özün ola bilərsən, necəsənsə, elə.

Olduğun kimi davrandığın an, burada “anlamağın fövqündə çox böyük bir rahatlıq var”.

Bir neçə il əvvəl aparılan bir tədqiqat meditasiya üsullarının ortaya çıxardığı bəzi şüur hallarının beyində müəyyən dalğa modellərini hərəkətə gətirdiyini irəli sürüb. Bu hallar beynin elektronik və eşitmə hissləri ilə yaradılır və bioloji yoxlama ilə öyrənilir.

Ənənəvi “xəyal halı” – sakitcə oturma (və ya ən azı sakit bir oyanıqlıq halı) – iki yönlü, eyni zamanlı alfa dalğalarından təşkil olunur. Dərin meditasiyada isə ikili teta dalğası var.

“Şüurlu Fərqindəlik” adlandırılan bu hal dərin meditasiyadakı ikili eyni zamanlı alfa və teta dalğalarına əlavə olaraq normal düşünmə prosesinə aid beta dalğalarına da sahibdir. Şüurlu fərqindəlik ən yeni təchizatlardan istifadə edilərək bioloji yoxlama yolu ilə öyrənilə bilər.

Bu tip tətbiqat və yoxlamalar meditasiya edən insan üçün faydalı vasitələrdirmi? Bu texniki üsulların texnikanın fövqündəki meditasiya halı ilə əlaqəsi nədir? Bu, elmlə meditasiya arasındakı münasibət üçün bir nümunə ola bilərmi?

Çox qarışıq suallardır. İlk öncə meditasiya ilə əlaqədar ən təməl şeyləri başa düşmək lazımdır – heç bir üsul meditasiyanı yönləndirə bilməz. Köhnə və yeni elmi bio-yoxlamalı üsulların hamısı meditasiya üçün eyni məna daşıyır.

Meditasiya hər hansı bir üsuldan yaranan əlavə məhsul deyil. O, şüurun fövqündə baş verir. Heç bir üsul isə şüuru keçə bilməz. Amma elmi dairələrdə bununla əlaqəli böyük anlaşılmazlıqlar olacaq və bunun müəyyən səbəbləri var.

Bütün səhv başa düşmələrin təməli insanın meditasiya zamanı beynində yaranan müəyyən dalğalarla əlaqəlidir. Bu dalğalar texniki vasitələrlə kənardan yaradıla bilər, amma bu dalğalar özü meditasiyanı yaratmayacaq – anlaşılmazlıq da burada yaranır.

Meditasiya dalğalar yaradır. Bunu həyata keçirən isə daxili dünyanı əks etdirən şüurdur. Daxildə nə baş verdiyini görmək olmasa da, beyində baş verənləri görmək mümkündür. İndi həssas alətlər var…

Bir insan yatarkən, yuxu gördüyü zaman və meditasiya zamanı beynində hansı növ dalğaların yarandığını dəyərləndirə bilirik. Amma dalğaları yaratmaqla vəziyyəti də yarada bilmərik – çünki bu dalğalar, sadəcə, əlamət və göstəricilərdir.

Bu çox yaxşıdır – onları araşdıra bilərsən. Amma unutma ki, meditasiyada qısa yol yoxdur, heç bir mexaniki alət sənə heç bir kömək edə bilməz.

Əslində meditasiyanın heç bir elmi və digər üsullara ehtiyacı yoxdur. O, sadəcə, başadüşmə prosesidir. Nə sakit oturma, nə də mantra təkrarlama işidir. Meditasiya zehnin işləyişini incəliklərinə qədər başa düşmə prosesidir.

Şüurun işləyiş şəklini anladıqca daxilində şüurla əlaqəsi olmayan çox böyük bir fərqindəlik ortaya çıxır. Bu sənin varlığında, ruhunda, ağlında yaranır. Şüur, sadəcə, bir mexanizmdir, fərqindəlik ortaya çıxdığı zaman isə o, əlavə bir enerji nümunələri yaradacaq. Bu nümunələr şüur tərəfindən qeyd edilir.

Şüur çox zərif bir mexanizmə sahib olduğu halda sən onu kənardan araşdırırsan – ən yaxşı halda, sadəcə, beyni araşdıra bilərsən.

Bir insanın səssiz, sakit və rahat halında beynində daima qaçılmaz olaraq müəyyən bir dalğa nümunələrinin ortaya çıxdığını görən elmi düşüncə bir bioloji geriyə göndərmə texnologiyası vasitəsilə beyində eyni dalğa növlərini yaratdığı zaman daxildəki varlığın fərqindəliyin pik nöqtəsinə gələcəyini söyləyəcək.

Amma bu baş vermir. Bu bir səbəb-nəticə əlaqəsi deyil.

Beyindəki bu dalğalar meditasiyanın səbəbi deyil. Onlar əksinə nəticədir. Bu nəticədən səbəbə doğru gedə bilməzsən. Bioloji geri göndərmə yolu ilə beyində müəyyən dalğalar yaratmaq mümkün ola bilər və bunlar insana rahatlıq, səssizlik və sükunət verəcək.

Çünki həmin şəxs meditasiyanın nə olduğunu bilmir və müqayisə etməkdən məhrumdur, səhv bir şəkildə bunun meditasiya olduğuna inandırıla bilər – amma həqiqət belə deyil. Çünki bioloji geri göndərmə mexanizmi dayandığı an, dalğalar yoxa çıxır, bununla birlikdə rahatlıq, sakitlik və səssizlik də yox olur.

Elmi vasitələrdən istifadə edərək illərcə bu təcrübələri həyata keçirsən də, o sənin xarakterini, əxlaqını və fərdiyyətçiliyini dəyişdirməyəcək. Eyni qalacaqsan.

Meditasiya insanı dəyişdirir. Onu düşüncənin daha yüksək bir səviyyəsinə qaldırır və bütün həyat tərzinə təsir edir. Hadisələrə qarşı reaksiyanı o qədər dəyişdirir ki, eyni hadisədə aqressiv davranan birisi artıq dərin bir mərhəmət və sevgi ilə insanlara yanaşır.

Meditasiya düşüncə yolu ilə çata biləcəyiniz bir varolma halıdır. Orada üsullara deyil, ağıla ehtiyac var.

Sənə ağıl verəcək heç bir üsul mövcud deyil. Yoxsa bütün axmaqlıqlarla dahiyə çevirərdik, bütün adi insanlar Albert Eynşteyn, Bertran Rassel, Jan-Pol Sartr olardı.

Ağılı kənardan dəyişdirməyin, onu daha iti və təsirli hala gətirməyin, ona həssaslıq verməyin heç bir yolu yoxdur. Bu, sadəcə, bir düşünmə halıdır və səndən başqa heç kim (heç bir mexanizm və heç bir şəxs) bunu həyata keçirə bilməz.

Əsrlərdir ki, saxta qurular insanlığı aldatmaqla məşğuldur. Gələcəkdə isə quruların əvəzinə quru maşınları insanları aldatmağa davam edəcək.

Qurular insanları “sizə mantra verəcəyik, bu mantranı təkrarlayın” deyərək aldadırdılar. Təbii ki, bir mantranı davamlı təkrarlayaraq orada bir enerji sahəsi yaradırsan, amma bunu təkrarlayan şəxs dəyişmir, çünki bunu üzdən edir.

Bu, sakit bir gölə atılan daşın dalğalar yaratması və bu dalğaların gölün bir başından digər tərəfinə yayılması kimidir – amma bu dalğalar gölün dərinliklərinə heç vaxt çata bilməz. Dərinliklər üzdə baş verənlərdən tamamilə xəbərsizdir. Sənin üzdə gördüklərin isə yanıldıcıdır.

O dalğanın hərəkət etdiyini ­düşünürsən, amma bu doğru deyil, heç bir şey hərəkət etmir. Gölə bir daş atdığında hərəkət etməyə başlayan dalğalar deyil. Bunu suyun üstünə kiçik bir çiçək qoyaraq da yoxlaya bilərsən.

Çiçəyin eyni yerdə qaldığını görəndə təəccüblənəcəksən. Dalğalar hərəkət etsə və sahilə tərəf irəliləsəydi, çiçəyi də özüylə aparardı. Çiçəyi harda qoymusansa orada da qalır. Deməli, dalğalar hərəkət etmir, sadəcə, su eyni yerdə aşağı enib çıxır, hərəkət etdiyi hissini yaradır.

Gölün dərinliklərinin bütün bunlardan xəbəri belə yoxdur. Və sən o dalğaları yaratdığın zaman xarakterdə, gölün gözəlliyində heç bir dəyişiklik meydana gəlməyəcək.

Şüur dünya ilə aranda durur. Dünyada nə baş versə şüur ondan təsirlənir və hər şeyi onun vasitəsilə anlayırsan. Məsələn, məni görürsən – məni görə bilməzsən, sadəcə, beynin müəyyən şüaları qəbul edir və orada bir şəkil yaradır. Sən içəridəsən və oradan şəkli görürsən. Məni görmürsən, görə də bilməzsən.

Beyin, sadəcə, vasitəçidir. O, kənardan təsirlənir deyə, şüur ətrafda nə olduğunu anlaya bilir. Elm adamları da elə bunu etmək istəyirlər: Onlar vasitələri öyrənir, dalğa ölçülərini araşdırır və meditasiya ilə əlaqəli enerji sahələrini oxuyurlar.

Təbii olaraq, elmi baxış bir insan meditasiya edərkən istisnasız olaraq bu modellər ortaya çıxırsa bir açar əldə etdiyimizi fərz etməkdir. Beyində bu modelləri yenidən yarada bilsək, daxildə meditasiyanın meydana gəlməsi qaçılmazdır.

Səhvi elə burada edirik. Beyində eyni modelləri yarada bilərik və əgər o şəxs meditasiya haqda ­məlumatsızdırsa, bir anlıq – dalğalar qaldığı müddətcə sakitlik və rahatlıq hiss edə bilər. Amma meditasiya ilə məşğul olan adamı aldatmaq olmur, çünki o, modellərin beynində süni şəkildə yarandığını başa düşəcək.

Beyin aşağı səviyyəli reallıq halıdır və bu, yüksək səviyyəli reallıq halını dəyişdirə bilməz. Şüur xidmətçidir və öz ağasını dəyişdirə bilmir. Amma bunu təcrübədən keçirə bilərsən. Bu bioloji geri göndərmə və ya Om cihazı ilə etdikdə, sadəcə, zehni rahatlıq yaratmaq mümkündür və zehni rahatlıq meditasiya deyil.

Meditasiya şüurun fövqündə olan bir uçuşdur. Onun zehni rahatlıqla heç bir əlaqəsi yoxdur.

Amerikanın böyük fikir adamlarından biri Joşua Libman “Zehni rahatlıq” adlı xeyli məşhur bir kitab yazıb. Uzun illər əvvəl kitabla tanış olduqdan sonra ona bir məktub yazıb “əgər sən səmimi və dürüstsənsə bu kitabı satışdan yığmalısan” dedim.

“Çünki zehni rahatlıq deyilən bir şey mövcud deyil. Şüur problemlidir. Sadəcə, o mövcud olmadığı zaman rahatlıq ola bilər, başqa cür zehin necə rahat olsun?

Hər cür zehni rahatlıq yanılmaqdan başqa bir şey deyil. Bu, səs-küy elə bir həddə qədər enir ki, sən onun səssizlik olduğunu düşünürsən və müqayisə edəcək heç bir şeyə sahib deyilsən deməkdir”.

Meditasiyanın nə olduğunu bilən insanı hər hansı bir üsullarla aldatmaq mümkün deyil. Çünki heç bir üsul zehnin işləmə şəklini başa düşməyə imkan yaratmır. Məsələn, hirslənmisən, qısqanırsan, nifrət edirsən, bağlanırsan.

Səni hirsdən qurtaracaq hər hansı bir üsul varmı? Bəs qısqanclıqdan? Nifrətdən? Ehtirasdan? Bunlar yerində qalsa həyat tərzin də dəyişmədən qalacaq. Həmişə bir yol var – və heç bir zaman ikinci yol mövcud olmayıb.

Hirslənməyin axmaqlıq olduğunu anlamağın, sadəcə, bir yolu var: hər zaman öfkəni izlə, hər zaman diqqətli ol, beləliklə, səni qəfil tuta bilməsin. Oyaq qalaraq öfkənin hər mərhələsini gör, təəccüblənəcəksən: hirsin növləri haqqında fərqindəliyin çoxaldıqca, o buxarlanmağa başlayacaq.

Hirsin yoxsa çıxdığı zaman yerinə rahatlıq gələcək. Rahatlıq pozitiv bir qazanc deyil. Nifrət yoxa çıxdıqda isə sevgi var. Sevgi də pozitiv qazanc deyil. Qısqanclıq yox olduqda bütün hər kəsə qarşı dərin bir dostluq hissi yaranır. Anlamağa çalış…

Amma dinlərin hamısı düşünməyi və izləməyi öyrətmədikləri üçün insan zehnini çürüdürlər. Bunların əvəzinə sənə “öfkə pisdir” kimi nəticələr verirlər. Beləliklə, nəyisə qınadığın an, müəyyən mühakimə mövqeyində durmuş olursan. Mühakimə edirsən və məsələlərdən xəbərin olmur.

Fərqindəlik mühakimədən uzaq durmağı tələb edir, amma dinlər insanlara mühakimə etməyi öyrədir: “bu yaxşıdır, bu pisdir, bu günahdır, bu əxlaqdır”. İnsan beyni əsrlərdir ki, belə cəfəngiyatlarla doldurulub.

Ona görə də hər hansı bir şeyi gördüyün zaman içində ona qarşı bir mühakimə hissi yaranır. O şeyi olduğu kimi görə bilmir, heç bir şey danışmadan, sadəcə, bir ayna ola bilmirsən.

Anlayış bir aynaya, zehində baş verən hər şeyə tutulan bir aynaya çevrilməklə yaranır.

Sadəcə, hekayə deyil, həm də həqiqi faktlara əsaslanan gözəl bir hekayə var.

Buddanın bir müridi onun təlimini yaymaq üçün səfərə çıxmağa hazırlaşır. Buddanı görməyə, xeyir-duasını almağa və son bir sözü olub-olmadığını öyrənmək üçün onu görməyə gəlir.

Budda ona “sadəcə, bir şeyi yadında saxla” deyir. “Yeriyərkən gözünü dörd addım qabağa, dörd addım uzağa dik”. O gündən bəri 2500 ildir ki, buddist rahiblər bu şəkildə yeriyirlər. Bu, kişilərin qadınlara baxmasının qarşısını almaq üçün qurulmuş bir strategiyadır. Bu müridlər rahib idilər və bəkarət andı içmişdilər.

Digər bir Budda müridi olan Ananda rahiblərin niyə gözlərini dörd addım irəliyə dikməli olduğunu anlamır. “Bunun səbəbini öyrənmək istəyirəm” – deyir.

Budda ona deyir: “Beləliklə, bir qadının, ən azı, üzünə baxmaqdan qaçılacaq. Ən pis halda, ayaqlarına baxılacaq”.

Ananda soruşur: “Bəs, bir qadın təhlükədə olduğu zaman nə edəcəyik? Məsələn, bir qadın quyuya düşüb və kömək istəyir. Bu vəziyyətdə mürid nə etməlidir? Qadının üzünü, bədənini görmək məcburiyyətində qalacaq”.

Budda cavab verir: “Fövqəladə vəziyyətlərdə buna icazə verilir, amma bu qayda deyil, sadəcə, istisna ­

haldır”.

Ananda yeni sual edir: “Bəs toxunmaq necə? Küçədə bir qadın yıxıla bilər. Bu zaman mürid nə ­etməlidir? Ona qalxmaq üçün kömək etməlidir, yoxsa yox? Və ya qoca bir qadın yolu keçmək istəyir – mürid necə ­davranmalıdır?”

Budda deyir: “İstisna olaraq bəli, olar. Amma unutma, bu qayda deyil, qadına bir şərtlə toxunmaq olar, əgər şərait uyğun deyilsə, istisnalara icazə verilmir. Şərt budur ki, mürid heç bir mühakimə və heç bir davranış göstərmədən, sadəcə, bir ayna olaraq qalmalıdır.

“Qadın gözəldir” – bu bir mühakimədir, “qadın incədir” – bu da eynilə. Mürid, sadəcə, ayna olmalıdır, o zaman istisnalara icazə verilə bilər. Yoxsa qadını quyuda burax, kimsə onu gəlib xilas edər, sən özünü qurtar!”

Burada Budda demək istəyir ki, meditasiya ilə məşğul olan şəxsin zehni hər hansı bir arzunu, acgözlük, şəhvət, ehtiras, sahib olma hissini aktivləşdirdiyi zaman o ayna kimi qalmalıdır. Bəs bunun xeyri nədir? Sadəcə, ayna olmaq hər şeyin fərqindəsən deməkdir. Tam fərqindəlikdə şüur səni bataqlığa çəkə bilməz.

Öfkə, nifrət, qısqanclıq hallarında zehin fərqindəlik qarşısında tamamilə təslim olur. Zehnin tamamən təsirsiz qaldığına görə bütün varlığın dərin bir səssizlik və anlayışın fövqündəki bir rahatlıq içərisinə girir.

Təbii olaraq bu rahatlıq, səssizlik, həzz beynə də təsir edəcək. Beyində dalğalar yaradacaq, dalğaları dəyişdirəcək və elm adamları isə o dalğaları oxuyacaqlar. “Mexaniki vasitələrlə bir insanda bu dalğaları yarada biliriksə Buddanın dərinliyini də yarada bilərik” deyə düşünəcəklər.

Axmaq olmayın.

Bütün texniki vasitələriniz yaxşı və faydalı ola bilər. Heç bir ziyan vurmadan, eyni rahatlıq və səssizliyin dadını sənə yaşadar – xeyli süni olsa da, rahatlığı dadmayanlar üçün bu böyük şeydir. Susamış bir insan üçün çirkli su belə qəbul ediləndir. Susamış bir insan üçün çirkli su hətta böyük bir nemətdir.

Təcrübə etsən də, unutma ki, bu, meditasiya deyil. Sadəcə, kiçik bir istirahət, kiçik bir dincəlmədir və burada səhv heç nə yoxdur. Amma insanlar bunun meditasiya olduğunu zənn edərlərsə, o zaman tamamilə zərərlidir – çünki bu insanlar süni bir səssizlik və texniki vasitələrlə yavaşlayacaq, hər şeyin elə bundan ibarət olduğunu düşünüb ona çatdıqlarını zənn edəcəklər.

Bu mexanizmlər insanlara faydalı ola bilər. Amma onlara mütləq deyilməlidir ki, “bu, sadəcə, sizin beyninizi rahatlaşdırmaq üçün edilən texniki bir vasitədir və rahatlıq içindəki zehin əsl rahatlıq deyil, həqiqi rahatlıq zehin yox olduqda yaranır. Bu kənardan deyil, sadəcə, daxildən mümkündür. Daxildə möcüzələr yaratmaq üçün isə ağıl və fikrə sahibsiniz”.

Bu, istirahət və rahatlıq üçün bir neçə saniyə belə tapa bilməyən, zehni daima məşğul olan insanlar üçün faydalıdır – bu mənada bu texniki vasitələr, bioloji geriyə göndərmə mexanizmləri çox faydalıdır.

Amma bu açıq şəkildə bildirilməlidir ki, bu, meditasiya deyil, insanların istirahət etməsi, onlara sakitliyi xüsusi şəkildə yaşatmaq üçün istifadə edilən texniki vasitədir.

Əgər bu səssizlik həqiqəti, daxildə baş verəni, əsas rahatlıq qaynağını tapmaq üçün bir hiss yaradıbsa, o zaman istifadə edilən texniki vasitələrin dosta çevrilməsi, onları işlədən işçilərin isə əngəl yox, körpü olması deməkdir.

İnsanlara texnika ilə bu kiçik həzləri versən də, onlara bunun meditasiya olduğunu demə. Onlara bunun həqiqətin, sadəcə, kiçik bir işıltısı olduğunu izah et.

Həqiqəti tapmaq istəyirsənsə dərin bir daxili araşdırma, zehninlə əlaqədar dərin bir qavrama halı, zehninin bir kənara qoyula bilməsi üçün onun hiyləgərcəsinə istifadə etdiyi metodlara qarşı bir fərqindəlik halı yaşamalısan. O zaman zehnin artıq varoluşla arana girə bilməz, qapılar açıqdır.

Meditasiya ən sonuncu xoşbəxtlik halıdır. Dərman və texniki vasitələrlə kənardan yaradıla bilməz.

III
Öz, Özsüzlük və Reinkarnasiya

Mənimlə əlaqəli bir kəlməyə belə inanmamalı, onu təcrübədən keçirməlisən. Bunu həyata keçirmək üçün sənə metod verirəm.

Daha da geniş düşünməyə çalış. Reinkarnasiya və Tanrı, cənnət və cəhənnəmin bu məsələyə dəxli yoxdur. Əsas məsələ sənin ayıq-sayıq olmağındır. Meditasiya səni oyandırır, sənə göz verir – və beləliklə, nə görsən də rədd etmirsən.

Xristianların ruh anlayışı ilə sizin qeyd etdiyiniz izləyici anlayışının bənzər olduğunu düşünürəm. Niyə İsa ruhun reinkarnasiya ehtimalından bəhs etmədi? Bu şərq və qərb dinləri arasındakı fərqə bənzəyir. Bu haqda nəsə deyə bilərsinizmi?

İsa reinkarnasiya haqqında çox yaxşı bilirdi. İncil kitablarının fərqli hissələrində bu haqda işarələr var. Keçən dəfə İsadan sitat gətirərək “İbrahimdən əvvəl mən var idim” dedim. Və İsa “geri gələcəm” deyir. Bundan əlavə, reinkarnasiya ilə əlaqəli minlərlə işarə var. O bu haqda çox yaxşı bilsə də, danışa bilməməyinin və bunu təbliğ etməməyinin başqa səbəbləri vardı.

İsa Hindistana gəlmiş və reinkarnasiya nəzəriyyəsi nəticəsində baş verənlərin şahidi olmuşdu. Hindistanda İsadan beş min il əvvəl bu nəzəriyyə öyrədilirdi. Və bu həqiqətdir, sadəcə, nəzəriyyə deyil, həqiqətə əsaslanan nəzəriyyədir.

İnsanın milyonlarca həyatı olur. Bütün bunlar Mahavira, Budda, Krişna, Rama tərəfindən öyrədilib və hind dinlərinin hamısı bu haqda ortaq fikirdə olublar. Ola bilsin ki, bu nəzəriyyənin xaricində başqa heç nəyi qəbul etmədiklərini bildikdə ­təəccüblənəcəksən.

Hindistanlılar Tanrıya və ruha inanırlar. Caynistlər Tanrıya yox, amma ruha inanırlar. Buddistlər isə nə Tanrıya, nə də ruha inanır. Amma reinkarnasiya məsələsində hamısı həmfikirdir – hətta ruha inanmayan buddistlər belə.

Çox qəribədir… kim reinkarnasiya olur? Hətta buddistlər ruhun varlığını qəbul etməsələr belə reinkarnasiya anlayışını rədd edə bilməyiblər. Onlar ruhun olmadığını, amma reinkarnasiyanın olduğunu deyirlər.

Və bu onlar üçün ruh olmadan reinkarnasiyanın varlığını sübut etməkdə çox çətinlik yaradır. Demək olar ki, qeyri-mümkün görünür. Amma onlar bir yol tapıblar – əlbəttə ki, bunu başa düşmək çox incə və çətin məsələdir, amma belə görünür ki, onlar həqiqətə yaxınlaşıblar.

Ruhun var olduğunu, ölümdən sonra onun yer üzərində qaldığını, başqa bədənə, başqa bətnə girdiyini anlamaq çox asan, sadə, məntiqi və riyazi bir şeydir. Amma Budda ruhun deyil, sadəcə, davamlılığın mövcud olduğunu deyir.

Bu, gecə bir şam yandırdıqdan ­sonra sabah onu söndürmək kimidir – belə bir sual verilə bilər sənə: indi söndürdüyün dünən gecə yandırdığın şamdırmı? Xeyr, eynisi deyil, amma orada davamlılıq var. Gecə şamı yandırdığın zaman eyni alov artıq orada deyil, o alov davamlı olaraq yoxa çıxır və yerinə başqa alov gəlir.

Yerdəyişmə o qədər sürətlidir ki, boşluqları görə bilmirsən. Amma elmi vasitələr istifadə edərək bu boşluqları görmək mümkündür: bir alov gedir, digəri gəlir, davamlı bir get-gəl var. Bu kiçik aralıqları çılpaq gözlə görmək mümkün deyil.

Budda şam alovları eyni olmadığı kimi – davamlı deyişməsinə baxmayaraq eyni davamlılıq içərisində olduğu üçün bir mənada da dəyişmir – daxilimizdəki ruhun da eyni olmadığını, alov kimi olduğunu deyir. Dayanmadan dəyişir, o bir çaydır.

Budda isimlərə deyil, sadəcə, fellərə inanır və tamamilə onunla razıyam. O ən azından öz ifadəsində həqiqətə yaxınlaşıb, ən dərin düşüncəli insanlardan ­biridir.

Bəs nəyə görə İsa, Musa və Məhəmməd – Hindistandan kənarda doğulan üç dinin qaynaqları – reinkarnasiya haqqında birbaşa danışmayıblar? Müəyyən səbəblərə görə. Musa bu səbəbləri bilirdi… Çünki Misir və Hindistan daima əlaqə içindəydi.

Bir zamanlar Afrikanın Asiyanın bir parçası olduğu və zamanla bir-birindən ayrıldıqları düşünülür. Misir və Hindistan bir olduqlarına görə bu qədər çox bənzərlikləri var. Cənubi Hindistanın qara olması qəribə deyil, damarlarında ­qismən də olsa qaraların qanını daşımaqdadırlar

– tamamilə ­olmasa da, əgər Afrika və Asiya bir yerdə olublarsa, mütləq hindlilərlə qaralar bir-birinə qarışıb və buna görə indi cənubi Hindistan qaradır.

Musa Hindistan haqqında çox yaxşı bilməliydi. Kaşmirin Musa və İsanın orada basdırıldığını söyləməsinə, yəqin ki, təəccüblənərsən. Qəbirlər oradadır – biri Musanın, biri isə İsanın.

Musa və İsa reinkarnasiya nəzəriyyəsinə görə Hindistanın başına gələnlərə şahid oldu. Bu nəzəriyyəyə görə Hindistan xeyli uyuşdu: hərəkətlilik yoxa çıxdı. Hindistanda hətta indi belə zaman anlayışı yoxdur. Hər kəs qoluna saat taxmasına baxmayaraq, zaman hissi mövcud deyil.

Əgər kimsə “axşam saat beşdə səni görməyə gələcəm” desə, bu bir çox mənalara gələ bilər. Həmin adam saat dördə, altıda gələ bilər və ya heç gəlməz – və heç kim bunu ciddi qəbul etmir!

Bu, sözünə əməl etmir mənasına gəlmir, sadəcə olaraq, zaman anlayışı yoxdur. Əbədiyyətin olduğu yerdə necə zaman hissi olsun? Bir çox həyatın mövcud olduğu bir yerdə insanlar niyə tələssinlər ki? Yavaş-yavaş hərəkət etsən belə, nə vaxtsa getdiyin yerə çatacaqsan.

Reinkarnasiya nəzəriyyəsi Hindistanı uyuşdurdu və kütləşdirdi. Buranı tamamilə zamandan xəbərsiz hala gətirdi. İnsanların hər şeyi təxirə salmasına səbəb oldu.

Əgər bir şeyi sabaha təxirə salırsansa, deməli, bu gün olduğun kimi qalacaqsan və sabah heç vaxt gəlib çatmayacaq. Və Hindistan işlərini, sadəcə, sabaha deyil, hətta növbəti həyata kimi təxirə salmağı yaxşı bilir.

Musa və İsa hər ikisi Hindistana səfər etmişdilər və hər şeydən xəbərdar idilər. Amma Məhəmməd heç vaxt bura gəlməsə də, o da baş verənləri çox yaxşı bilirdi, çünki Hindistana çox yaxın idi, bura ilə Ərəbistan arasında alış-veriş vardı.

Beləliklə, insanlara “sadəcə, bir həyat var, və bu sizin son şansınızdır – birinci və sonuncu – əgər bunu əldən buraxsanız, sonsuza qədər itirmiş olacaqsız” sözlərini deməyin onların xeyrinə olduğunu qərarlaşdırdılar. Bu, güclü bir istək, insanların asan şəkildə dəyişmələri üçün sürətlilik yaratmanın əsas yolu idi.

Belə bir sual ortaya çıxır: Mahavira, Budda və Krişna bunu bilmirdilərmi? Reinkarnasiya nəzəriyyəsinin insanları uyuşdurduğunu görmürdülərmi? Onlar tamamilə fərqli bir üsul istifadə edirdilər. Hər üsulun öz zamanı var, bir dəfə istifadə edildikdən sonra sonsuza qədər istifadə edilə bilməz. İnsanlar ona öyrəşib.

Budda, Mahavira və Krişna reinkarnasiyanı tamamilə fərqli bir baxış bucağı ilə istifadə etməyə çalışırdılar. Həmin vaxtlarda Hindistan çox varlı ölkə idi.

Dünyanın qızıl ölkəsi, ən varlı ölkəsi olduğu düşünülürdü. Varlı ölkədə əsl problem, ən böyük problem insanların darıxması idi. Bu indi Qərbdə baş verir və bütün qərbləşmiş ölkələr eyni vəziyyətdədir. Hər şeydən bezmək ən böyük problemə çevrilib. İnsanlar hər şeydən o qədər bezirlər ki, ölmək istəyirlər.

Krişna, Mahavira və Budda bu vəziyyətdən istifadə etdilər. Və insanlara izah etdilər ki, “heç bir şey yoxdur, birinin bezginliyi heç nədir. Çoxlu həyat yaşadınız – unutmayın, əgər dinləməsəniz daha da çox yaşayacaqsınız, yenidən bezəcəksiniz, təkrar-təkrar yenidən. Bu daima irəliləyən həyat və ölüm çarxıdır”.

Hər şeydən bezməyi o qədər qaranlıq halda təsvir etdilər ki, bezmiş bu insanlar dərin şəkildə dinlə məşğul olmağa başladılar. İnsan yaşam və ölümdən qurtulmaq məcburiyyətindədir, bu doğum və ölüm arasındakı təkrarlanan çarxdan qurtulmaq lazımdır. Buna görə bu nəzəriyyə o zamanlar lazımlı idi.

Daha sonra Hindistan kasıbladı. Ölkə var-yoxunu itirdikdə bezmə hissi də yoxa çıxdı. Kasıb insan heç vaxt darıxmaz, unutma, sadəcə, varlı insan hər şeydən bezə bilər, bu varlıların imtiyazıdır.

Kasıb insanın hər şeydən bezməsi mümkün deyil, onun buna vaxtı yoxdur. Bütün günü işləyir, evə gəldikdə isə çox yorğun olur və yatır. Onun əlavə əyləncəyə ehtiyacı yoxdur – televizor, filmlər, musiqi, incəsənət, muzey – bütün bu şeylər ona lazım deyil, o bunlara sahib ola bilməz.

Onun tək əyləncəsi cinsi münasibətdir: təbii bir şey, yaradılışdan gəlir. Elə buna görə də kasıb ölkələr varlı ölkələrə nisbətən daha çox uşaq dünyaya gətirirlər – çünki seks tək ­əyləncələridir.

Əgər kasıb ölkələrdə əhalinin sayını azaltmaq istəyirsənsə, onlara daha çox əyləncə verməlisən. Televizor, radio və filmlərlə təmin et – bu onları seksdən uzaq ­tutacaq.

Televizordan asılı qalan və hətta sevişdikləri zaman belə onu izləyən Amerikan cütlüklərinin olduğunu ­eşitmişəm. Onlar üçün sevişmək ikinci, televizor isə başlıca məsələdir. Heç bir proqramı qaçırmaq istəmirlər.

Kasıb ölkələr başqa şeylərə gücü çatmadığı üçün, sadəcə, tək bir əyləncə növü bilir, təbiətdən gələn, yaradılışdan doğan əyləncə. Sonra o qədər uşaq dünyaya gətirirlər ki, zamanla daha da çoxalırlar.

Onlar həyatla qidalanmırlar, nə həyatları var ki? Onunla qidalanmaq üçün ilk öncə gərək həyatın olsun, pulun olsun. Bütün bu şeylərdən bezmək üçün çoxlu qadına sahib olmalısan. Həyatdan bezmək üçün bir çox şeyləri dadmış ­olmalısan.

Hindistan kasıbladığı zaman reinkarnasiya nəzəriyyəsi bir qurtuluşa, ümidə çevrildi – bu, həyatdan bezmək əvəzinə ümid, təxirə salma ehtimalları yaradırdı. “Bu həyatımda kasıbam. Narahat olmağa dəyməz, çoxlu həyat var. Növbəti həyatımda bir az daha çox çalışıb varlı olacam. Bu həyatımda çirkin bir həyat yoldaşım var.

Problem deyil, bu, sadəcə, bu həyatın məsələsidir. Gələcək həyatda eyni səhvi etməyəcəm. Bu dəfə keçmiş karmamdan əziyyət çəkirəm. Bu həyatda səhv heç bir şey etməyəcəm ki, gələcək həyatımdan kef alım”. Bu iş təxirəsalma üsulu halına gəldi.

İsa bütün bunları gördü və anladı ki, bu üsul artıq planlaşdırıldığı kimi işləmir. Vəziyyət dəyişib. İndi o başqa bir üsul yaratmalı idi: sadəcə, bir həyat var

 – əgər dindar olmaq istəyirsənsə, əgər meditasiya etmək istəyirsənsə, axtaran biri olmaq istəyirsənsə bu dəqiqə ol

– çünki sabah nə olacağı müəyyən deyil. Ola bilsin ki, heç sabah olmadı.

Buna görə də qərb vaxtın qədrini çox yaxşı bilir, hər kəs harasa tələsir. Bu tələskənlik xristianlığa görədir. Amma bu üsul da uğursuzluğa düçar oldu. Heç bir üsul sona kimi işləyə bilməz.

Təcrübəmə görə, hər bir üsul, sadəcə, ustad həyatda olduğu müddətcə işləyə bilər, çünki onun ruhu ustaddadır – o bu üsulu ən yaxşı işləyəcəyi yollarla çalışdırır. Ustad getdiyi zaman, üsul işləkliyini dayandırır, insanlar onu fərqli yönlərdə yozmağa başlayırlar.

İndi Qərbdə bu üsul tamamilə süquta uğrayıb, problemə çevrilib. İnsanlar daima tələsir, gərginlik və qorxu içərisindədir, çünki sadəcə, bir həyat var. İsa onlara xatırlatmaq istəyirdi: Sadəcə, bir həyat olduğu üçün Tanrını unutmayın. Bəs onlar nə edirlər?

Sadəcə, bu həyata baxaraq içir, yeyir, əylənirlər, çünki başqa həyat yoxdur. O zaman bacardığın qədər zövq al. Həyatın bütün suyunu bu dəqiqə çıxart. Mühakimə Günündə nələr olacağı kimin vecinədir ki? O günün olub-olmayacağını kim bilə bilər ki?

Başqa həyat olmadığına görə Qərbdə hər şeydə bir təlaş baş qaldırdı.

Beri və Con Nyu-Yorkda böyük mənzillərdə yaşayırlar. Bir gün qarşılaşır və bir-birlərinə aşiq olurlar, amma uzun zaman əlaqə saxlamırlar. Bu, Conun artıq bu gərginliyə dözə bilməməsi və qızı içki içmək üçün öz mənzilinə dəvət etməsinə qədər altı ay davam edir.

Meri tərəddüd içərisində “hə” deyir və birlikdə evə gələn kimi, qapını arxadan bağlayır, yataq otağına girir və özlərini çarpayıya atırlar.

Bir neçə dəqiqədən sonra Con boğuq səslə “Qulaq as, çox üzr istəyirəm, bakirə olduğunu bilsəydim daha yavaş hərəkət edərdim” – deyir.

Meri “Daha çox vaxtın olduğunu bilsəydim, şalvarımı çıxarardım!” deyə cavab verir.

Belə bir təlaş! Sürət xəstəlikdir, sürətli və daha sürətli olmaq istəyi. Haraya getdiyi ilə heç kim maraqlanmır, sadəcə, daha sürətli olmaq və daha sürətli vasitələr icad etmək lazımdır.

Bütün bu hadisələr bu üsula görə baş verir. İsanın zamanında işə yarayırdı. O öz insanlarına dayanmadan “Ehtiyatlı olun! Mühakimə günü çox yaxındadır. Qiyaməti çox qısa zamanda görəcəksiz və bundan başqa həyat yoxdur.

Əgər nəyisə qaçırsaz, əbədi olaraq cəhənnəmə gedəcəksiz” deyirdi. Psixoloji mühit yaratmışdı. Yaşadığı müddətcə və ölümündən bir neçə gün sonraya qədər bu üsul işə yaradı.

Üzərində İsanın havasını gəzdirən və müəyyən təsirə sahib olan ən yaxın həvarilərinə görə bu üsul bir neçə gün daha işlədi, amma daha sonra tamamilə əks təsir göstərdi.

O bu günə qədər məlum olan ən dünyəvi sivilizasiyanı yaratdı. Arzulanan şey bu idi ki, tək həyat fikri insanları o qədər ayıq-sayıq və şüurlu edəcək ki, onlar durmadan Tanrını axtarıb araşdıracaq və beləliklə də başqa arzu və məşğuliyyətlərin hamısından uzaqlaşacaqdılar.

Bütün həyatları bir şey olacaqdı – açıq şəkildə Tanrını axtarmaq və araşdırmaq. Bu üsulun arxasındakı fikir bu idi. Amma son nəticə belə idi ki, digər dünya olmadığı və sadəcə, bir dünya olduğu üçün insanlar tamamilə dünyəvi oldular – mümkün qədər həyatdan ləzzət al! Həzz al, bunu sabaha buraxma.

İnsanları uyuşdurduğuna görə Hindistan üsulu müvəffəqiyyətsiz oldu. Sadəcə, Budda ilə işə yarayırdı. O, həqiqətən də dünyanın ən böyük hərəkatlarından birini yaratmışdı. Minlərlə insan həyatlarından imtina edib sannyasin oldular.

Bu, onların bütün enerjilərini həqiqəti axtarmaq üçün istifadə etdiyi mənasına gəlirdi, çünki Budda elə bir bezginlik mühiti yaratmışdı ki, əldən buraxdığın təqdirdə sıxıntıdan öləcəkdin.

Amma daha sonra əksi baş verdi. Hər zaman belə olur. Ustadlar səhv başa düşülməyə məhkumdur. İnsanlar o qədər hiyləgər və diplomatikdirlər ki, üsulu hər zaman məhv etməyin bir yolunu tapırlar.

İsa həyatın əbədi və reinkarnasiyanın isə mövcud olduğunu çox yaxşı bilirdi. O bunu dolayı yollarla, ola bilsin, özünə xeyli yaxın müridlərə deyir, kütləyə bundan bəhs etmirdi – bəsit bir səbəbə görə: bu ideyanın Hindistanda müvəffəqiyyətsiz olduğunun şahidi olmuşdu, başqa şey tapmalıydı.

Digərləri məhv olduğu üçün mən başqa bir üsul yaradıram. Bu üsulun, sadəcə mən yaşadığım müddətcə uğurlu olacağını çox yaxşı başa düşürəm. Digər bütün üsullar kimi bu da məğlubiyyətə məhkumdur. Xəyal aləminə qapılıb üsullarımın sonsuza qədər mən yaratdığım kimi qalacağına inanası deyiləm. Burada olmadığım zaman, insanlar onları məhv edəcək.

Ona görə burada olanlar, zəhmət olmasa ayıq-sayıq olun və bu üsulları mümkün qədər dərindən öyrənin. Burada olduğum müddətcə bu üsullar mükəmməl şəkildə işləyəcək. Onlar mənim əllərimdə daxili dəyişim üçün böyük fürsət ola bilər, amma əllərim bir dəfə görünməz olduqdan sonra bütün bunlar mütəxəssis və filosofların əlinə keçəcək və keçmişdə baş verən hadisələr yenidən təkrarlanacaq.

Diqqətli ol, ayıq ol. Vaxtını itirmə!

Kompüter mühəndisliyi üzərinə fəlsəfə doktoru (Ph.D) dərəcəsi olan bir dostum öz süni zəka haqqındakı tezisində insanın biokimyəvi kompüterdən başqa bir şey olmadığını iddia edir.

Budda bütün şeylərin birləşmə olduğunu və öz, mahiyyət, ruh və “mən”in olmadığını söyləyib və bu, dostumun baxışı ilə üst-üstə düşür. Mənə kömək edə bilərsinizmi, əslində bu baxışlarda bir problem olduğunu bildiyim halda onu özüm tapa bilmirəm.

İnsan şübhəsiz biokompüterdir – amma həmçinin bundan başqa şeylərdə də var.

Əksər insanların biokompüterdən başqa bir şey olmadıqlarını deyə bilərik. Adəti üzrə insan bədən və zehindən ibarətdir və hər ikisi birləşmədir. İnsan meditasiya etmədikdə isə daha çoxunu, bədən və zehnin fövqündə olan şeyləri anlaya bilməz.

Psixoloqlar, xüsusilə davranış ekolu nümayəndələri yarım əsrə yaxındır ki, insanı araşdırırlar, amma sadəcə, adi insanlar haqda tədqiqat aparırlar, əlbəttə ki, bununla da öz tezislərini sübut edə bilirlər.

Adi insan, düşüncəsiz insan bədən-zehin birləşməsindən başqa bir şey deyil. Bədən zehnin çöl hissəsi, zehin isə bədənin daxili hissəsidir. Hər ikisi doğulur və bir gün yox olacaq.

Amma başqa bir şey daha var. Bu “başqa bir şey” insanı oyandırır, aydınlandırır, ondan Budda, İsa düzəldir. Amma bir Budda, bir İsa Pavlov, Skinner, Delqado və digərləri tərəfindən araşdırılmaq üçün əlverişli deyil.

Onların tədqiqat mövzusu düşüncəsi olmayan düşüncəsiz insandır. Təbii ki, bir düşüncəsiz adam haqda araşdırma etsən orada fövqəladə heç bir şey tapmayacaqsan.

Düşüncəsi olmayan insanda belə fövqəl şeylər var, amma bu bir potensial, bir ehtimal kimi mövcuddur, hələ həyata keçməyib, hələ reallıq deyil, beləliklə, onu araşdıra bilməzsən.

Bunu,, sadəcə, bir Buddada araşdıra bilərsən – hətta bu zaman belə, tədqiqatın çox çətin, hətta qeyri-mümkün olacaq. Çünki bir Buddada araşdıracağın şey yenə də onun davranışı olacaq.

Başqa şeylərin olmadığı haqda öncədən şərtlənmisənsə, əgər artıq qərarını vermisənsə o zaman onun davranışlarında, sadəcə, mexaniki reaksiya görəcəksən, oradakı kor-təbiiliyi anlamayacaqsan. Bunu görə bilmək üçün sən də meditasiyanın iştirakçısı olmalısan.

Psixologiya, sadəcə, meditasiya onun təməli halına gəldiyi zaman əsl psixologiya ola bilər. Psixologiya sözünün mənası “ruh elmi” deməkdir. Modern psixologiya isə hələ ruh haqqında elm deyil.

Budda şübhəsiz öz, eqo, “mən”i inkar edirdi. Amma ruhu yox, ruh və öz bir-birinin sinonimi deyil. O özü, sadəcə, bu düşüncəsiz insanda mövcud ola bilərdi deyə inkar edirdi. Düşüncəsi olmayan insanın “mən” anlayışına ehtiyacı var, yoxsa o mərkəzsiz qalacaq.

Əsl mərkəzini bilməyəcək. Ən azı dünyada öz fəaliyyətini davam etdirmək üçün saxta bir mərkəz düzəltməlidir, yoxsa fəaliyyət göstərməyi mümkün deyil. Ona müəyyən “mən” anlayışı lazımdır.

Yəqin ki, Dekartın məşhur Cogito, ergo sum ifadəsini eşitmisən. “Düşünürəm, deməli, varam”.

Bir tələbə Dekart fəlsəfəsi haqqında dərs deyən professora sual verir, “Düşünürəm, amma var olduğumu necə bilə bilərəm?”

Professor sinfə diqqətlə baxır və soruşur: “Bu sualı kim verdi?”

“Mən” – deyə tələbə cavab verir.

İnsanın “mən” anlayışına ehtiyacı var, yoxsa fəaliyyət göstərmək mümkün olmazdı. Həqiqi “mən”i bilmədiyimiz üçün onun yerinə saxta bir “mən” qoyuruq

– bir uydurma, bir birləşmə.

Buddaya görə “öz” bir az ilahiyyat qatmaqla eqonun başqa adı olduğuna görə, o özü rədd edirdi, yoxsa heç bir fərq yoxdur. Buddanın istifadə etdiyi söz anattadır. Atta “öz”, anatta isə “özsüzlük” deməkdir. Amma o, ruhu inkar etmir. Əslində, öz tamamilə buraxıldıqda, o zaman ruhu tanıyacaqsan. Budda bu haqda heç bir şey demir, çünki deyiləsi heç nə yoxdur.

O bu məsələlərə via negativa məntiqi ilə baxır və deyir: sən nə bədən, nə şüur, nə də özsən. O, rədd etməyə, ləğv etməyə davam edir. Düşünə biləcəyin hər şeyi sıradan çıxarır və daha sonra geridə qalan haqda heç nə söyləmir.

Geridə qalan sənin həqiqətindir – buludun, düşüncənin, kimliyin, hisslərin, arzunun, eqonun olmadığı, heç bir şeyin qalmadığı bir yer. Bütün buludlar yoxa çıxıb… geridə təmiz səma qalıb.

Bu ifadə edilə, adlandırıla və təsvir edilə bilməz. Elə buna görə də Budda bu mövzuda tamamilə sakit qalır. Əgər bu haqda nəsə deyilsə, öz haqqındakı köhnə düşüncələrə geri qayıdılacağını bilir. Əgər “sənin içində ruh var” desə, bundan nə başa düşərsən?

“O bunu ruh, biz isə öz adlandırırıq – eyni şeydir. Yəqin ki, bu ali öz, ilahi özdür, adi bir eqo deyil” deyə düşünəcəksən. Amma ilahi olub-olmamasından asılı olmayaraq buradakı əsas məsələ ayrı bir varlıq ola bilmə düşüncəsidir.

Budda sənin bütündən ayrı bir varlıq olduğunu rədd edir. Sən varlığının orqanik bütünlüyü ilə birsən, buna görə də ayrılıq haqqında hər hansı bir şey söyləməyə ehtiyac yoxdur. Ruh kəlməsi ayrılıq fikri verəcək. Onu özün şüursuz bir şəkildə anlamalısan.

Dostun insanın biokimyəvi kompüterdən başqa bir şey olmadığını söyləyir – biokimyəvi kompüter bunu deyə bilərmi? Bu kompüter öz və ruhu inkar edə bilərmi? Nə biokimyəvi nə də ki, digər hər hansı bir növ kompüterin öz və özsüzlük haqqında heç bir fikri yoxdur.

Amma dostunda var, əlbəttə ki o, kompüter deyil. Belə kompüter süni zəka haqqında tezis yaza bilməz! Səncə, süni zəka süni zəka haqqında tezis yaza bilərmi? Bunun üçün əlavə nəyəsə ehtiyac var.

Buddanın bu baxışla razılaşdığını söyləmək səhv olmazmı? Əsla. Buddanın təcrübəsi meditasiyaya əsaslanırdı. Meditasiya ilə məşğul olmadan heç kimin Buddanın söylədikləri haqqında heç bir fikri ola bilməz.

Dostunun müşahidələri elmi metoda əsaslanır: o bunu təcrübə edib yaşamayıb, sadəcə, müşahidə edib. O, kənardakı biokimyəvi kompüterlər və süni zəka haqqında tədqiqat aparır. Araşdıran kimdir?

Bir-biri haqqında araşdırma aparan iki kompüter düşünə bilərsənmi? Kompüter, sadəcə, ona yüklənənləri bilir, bundan artığına sahib deyil. İlk öncə məlumat ona ötürülməli, daha sonra isə o bu məlumatları yadda saxlamalıdır – bir yaddaş sistemidir.

Bəlkə də riyaziyyat sahəsində kompüter Albert Eynşteyndən daha bacarıqlı ola bilər, amma o, meditasiya ilə məşğul ola bilməz. Heç nə etmədən sakit oturan bir kompüter görmüsənmi?… Bahar gəlir və otlar öz-özünə böyüyür.

Kompüterlər üçün mümkün olmayan çoxlu xüsusiyyətlər var. Kompüter aşiq ola bilməz. Çoxlu kompüteri bir araya gətirsən də onlar bir-birini sevməyəcək! Gözəllik haqqında heç bir təcrübələri yoxdur, xoşbəxtlik və fərqindəlik nədir bilməzlər.

Sakit durma bacarığı yoxdur. İnsanın süni zəkadan daha çox şey olduğunu sübut edəcək çoxlu xüsusiyyətləri var.

Süni zəka elmi, riyazi və hesablama işlərini həyata keçirə bilir – maşın olduqları üçün bunu çox ­sürətli və effektli şəkildə edirlər. Amma maşın nə etdiyinin fərqində olmur. Darıxmır, mənasızlıqdan şikayət etmir, əziyyət çəkmir.

Kompüter həqiqət haqqında axtarışda olmur, dünyadan imtina edib axtarışa başlaya bilməz, dağlara çəkilib, monastırlara gedə bilməz. Mexaniki məntiqin fövqündə heç bir şeyi qavraya bilməz – mənalı olan bütün hər şey mexaniki məntiqin fövqündədir.

Aydınlanmış insan özünə-sevgi ilə, özünə heyranlıq arasında necə fərq qoya bilər?

Bu fərq çox incə olduğu qədər də çox açıq və asandır. Əgər özünə heyransansa bu sənin üçün daha çox əziyyət gətirəcək. Əzab səni xəstə edəcək. Özünə-heyranlıq xəstəlikdir, ruhunun xərçəngə qapılmasıdır. Özünə heyranlıq səni daha da əsəbiləşdirəcək, gərginləşdirəcək, əsla dincəlməyinə imkan verməyəcək. Səni dəliliyə sürükləyəcək.

Özünə sevgi isə bunun tam əksidir. Öz-sevgidə öz yoxdur, sadəcə, sevgi, özünə heyranlıqda isə, sadəcə, öz var, sevgi mövcud deyil. Öz-sevgidə daha da dincəlməyə başlayacaqsan. Özünü sevən insan tamamilə rahat olur.

Başqasını sevmək isə bir az gərginlik yarada bilər, çünki qarşıdakı səninlə ahəng içərisində olmağa maraqlı olmaya bilər. Onun öz fikirləri ola bilər, o, fərqli bir dünyadır. Hər zaman münaqişə və toqquşma ehtimalı var. Hər zaman tufan və qasırğa ehtimalı var, çünki o, başqa bir dünyadır.

Hər zaman davam edən incə bir münaqişə olacaq. Amma özünü sevsən, başqa heç kim olmaz. Münaqişə mövcud olmaz – sadəcə, təmiz bir səssizlik, böyük bir həzz olar. Yalnızsan, heç kim narahat etmir səni. Heç kimə ehtiyacın yoxdur.

Mənə görə özünü dərindən sevməyi bacaran insan başqalarını da belə sevməyi bacarır. Özünü sevə bilmirsənsə, digərlərini necə sevəcəksən? Sevgi ən yaxınından başlamalıdır, öncə özünə olmalı, daha sonra digərlərinə yayılmalıdır.

İnsanlar özlərini sevmədiyi halda başqalarını sevməyə cəhd edirlər. Digərlərini necə sevəcəksən? Səndə olmayan bir şeyi paylaşa bilməzsən. Sadəcə, özündə olanları başqasına verə bilərsən.

Beləliklə, sevgiyə gedən ilk və ən təməl addım içərisində öz olmadan özünü sevməkdir.

Gəlin bunu izah edim sizə.

“Mən” sadəcə “sən”in tərsi olaraq ortaya çıxır. “Mən” və “sən” birlikdə var olurlar. “Mən” iki ölçüdə mövcud ola bilər. Birincisi, “mən – o”: sən – sənin evin, sən – sənin maşının, sən-sənin pulun; “mən – o”. “Mən” və “Mən – o” birləşməsinin “mən”i var olduqda, sənin “mən”in demək olar ki, bir cisim kimi qalır.

Bu şüur deyil, dərin yuxuya dalıb xoruldayırsan. Sənin şüurun orada deyil. Sadəcə, əşyalar kimisən, əşyalar arasındakı bir əşya: evinin parçası, avadanlıqlarının parçası, pulunun parçasısan.

Buna heç fikir vermisənmi? Həddindən artıq pul düşkünü olan adam yavaş-yavaş pulun xüsusiyyətlərini özündə cəmləməyə başlayır. Adam başdan-ayağa pula çevrilir. Mənəviyyatını itirir, artıq bir ruh deyil. O, adi bir əşyaya çevrilib.

Pulu sevirsənsə pul kimi ­olacaqsan. Evini sevirsənsə, yavaş-yavaş əşyaya dönəcəksən. Nəyi sevirsənsə, ona çevriləcəksən. Sevgi əlkimyadır. Heç vaxt səhv şeyləri sevmə, çünki səni dəyişdirəcək. Heç nə sevgi qədər insanı dəyişdirə bilməz. Səni göylərə, yuxarılara qaldıracaq, sənin fövqündə olan şeyləri sev.

Dinin bütün təsiri də elə budur: aşağı düşmək mümkün olmasın deyə sənə Tanrı adlı bir məqsəd verir. İnsan ora qalxmaq məcburiyyətindədir.

Bir “mən” növü “mən – o” şəklində, digər “mən” növü isə “mən – sən” şəklində var olur. Bir adamı sevdikdə daxilində digər növ “mən” ortaya çıxar: “mən – sən”. Bir adamı sevdikdə həmin adama çevrilərsən.

Bəs öz-sevgi nədir? – “o”nun və “sən”in olmadığı bir sevgi. Bu iki şəraitdə mövcud olduğuna görə “mən” yox olur: “o” və “sən”. “Mən” rəsmdir, “o” və “sən” isə arxa plan. Arxa plan yox olduqda “mən” də yox olur.

Tək qaldıqda mövcud olursan, amma “mən”in yoxdur, heç bir “mən” hiss etmirsən. Bu, sadəcə, dərin bir varolma halıdır. Əsasən buna “varam” deyirik. Bu halda özünə dərindən aşiq olduqda “mən” yoxa çıxır.

Sadəcə, var olma, təmiz mövcudiyyət, tam varlıq qalır. Bu səni böyük bir xoşbəxtliklə dolduracaq. Səni bir şadlığa, sevincə çevirəcək. Onlar arasında fərq qoymaq məcburiyyətində qalmayacaqsan.

Əgər davamlı dərdlənirsənsə, deməli, özünə heyran olma yolundasan. Yox, əgər gedərək daha dinc, sakit, xoşbəxt olursansa, deməli, başqa bir yolda – öz-sevgi yolundasan. Əgər eqo yolundasansa başqaları üçün ­dağıdıcı olacaqsan – çünki eqo hər zaman “sən”i dağıtmağa çalışır.

Əgər öz-sevgiyə doğru gedirsənsə, eqo yoxa çıxacaq. Və əgər eqon yoxdursa, digərlərini olduğu kimi qəbul edəcəksən. Onlara tam azadlıq verəcəksən. Əgər eqon yoxdursa, sevdiyin insanlara qarşı həbslər və qəfəs yarada bilməyəcəksən. Onların göydə bir qartal olmasına imkan yaradacaqsan.

Onun özü olmasına imkan verəcəksən, ona tam azadlıq verəcəksən. Sevgi tam azadlıq verir. Sevgi azadlıqdır – sevgi sənin və sevdiyin şəxs üçün azadlıqdır. Eqo köləlikdir – özün və qurbanın üçün bir köləlik.

Amma eqo sənə çox dərin oyunlar oynaya bilər. Çox hiyləgərdir və öz incə oyunları var: öz-sevgi kimi davrana bilər.

Bir lətifə danışım.

Qabağında pilləkənlə metroya düşən adamı tanıyan Molla Nəsrəddinin üzünə işıq gəlir. Adamın kürəyinə elə bir şapalaq vurur ki, adam özünü güclə saxlayır, sonra Molla qışqırır: “Qoldberq, səni güclə tanıdım! Axırıncı dəfə görəndən bəri on kilo kökəlmisən. Burnunu da düzəltdirmisən, and içirəm ki, altmış santimetr də uzanmısan”.

Həmin şəxs Mollaya acıqla baxır və “bağışlayın” deyir soyuq səslə – “mən Qoldberq deyiləm”.

“Aha!” – Molla Nəsrəddin deyir: “Adını da dəyiş­dirmisən?”

Eqo çox hiyləgər və özünə haqq qazandırandır, yaxşı bəhanələr tapır. Əgər diqqətli olmasan öz-sevginin arxasında gizlənməyə başlaya bilər. Öz sözü onun üçün bir qoruyucu olar. “Mən sənin özünəm” deyə bilər. Çəkisini, ölçüsünü, adını dəyişdirə bilər. O, sadəcə, bir fikir olduğuna görə, burada problem yoxdur: kiçik və ya böyük ola bilər. O, sadəcə, sənin fantaziyandır.

Ehtiyatlı ol. Əgər sevgidə böyümək istəyirsənsə, çox diqqətli olmalısan. Eqo arxandan heç bir iz tapmasın deyə, hər addımını dərin bir ayıq-sayıqlıqla atmalısan.

Sənin əsl özün nə “mən”, nə də “sən”dir, nə sən, nə də digəridir. Əsl özün fövqəlbəşəri bir bütünlükdür. “Mən” adlandırdığın şey sənin əsl özün deyil. “Mən” reallıqlara məhkum olub. Kimisə “sən” deyə adlandırdıqda onun əsl özünə işarə etmirsən.

Yenə də onun üzərinə yapışmış etiketi nəzərdə tutursan. Bütün etiketlər ləğv edildikdən sonra, sadəcə, həqiqi öz qalacaq – bu əsl öz sənə aid olduğu qədər digərlərinə də aiddir. Əsl öz bir dənədir.

Buna görə də durmadan bir-birimizin varlığında olduğumuzu, bir-birimizin parçası olduğumuzu söyləyirik. Əsl həqiqətimiz Tanrıdır. Okeanın üzərindəki aysberqlərə bənzəyirik – onlar ayrı görünürlər – amma bir dəfə əridikdə geridə heç nə qalmır. Təsvir yoxa çıxacaq, məhdudiyyət yox olacaq və aysberq orada olmayacaq. Okeanın bir parçası halına gələcək.

Eqo aysberqdir. Onu əridin. Onu dərin bir sevgi içərisində əridin, beləliklə o yoxa çıxacaq və siz okeanın parçası olacaqsınız.

Bir hekayə eşitmişdim…

Hakim sərt halda soruşur: “Molla, həyat yoldaşın deyir ki, onu əvvəlcə başından beysbol ağacı ilə vurub, sonra da pilləkənlərdən aşağı itələmisən. Bu haqda nə deyəcəksən?”

Molla Nəsrəddin burnunu ovxalayır və düşünməyə başlayır. Nəhayət, cavab verir: “Cənab hakim, bu işin üç yanı var: arvadımın hekayəsi, mənim hekayəm və həqiqət” deyə cavab verir.

Bəli, o tamamilə haqlıdır.

“Siz həqiqətin, sadəcə, iki tərəfini eşitdiniz” deyir, “amma üç tərəfi var” – və o tamamilə haqlıdır. Sənə və mənə aid hekayə, bir də həqiqət var. Sən, mən və həqiqət.

Həqiqət nə mənim, nə də sənin hekayəndir. Mən və sən həqiqətin sonsuzluğuna bir məcburiyyətik. “Mən” səhvəm, “sən” səhvsən, bu dünyada faydalı və yararlıdırlar. “Mən” və “sən” olmadan bu dünyanı idarə etmək çətin olacaq.

Yaxşı – istifadə et, amma onlar, sadəcə, bu dünyanın vasitələridir. Həqiqətdə isə, nə “mən”, nə də “sən” var. Sərhədsiz, hüdudsuz nəsə, kimsə, hansısa enerji var. Biz ondan gəlirik və yenə onun içində yox oluruq.

Sübut olmadığı üçün Buddanın Tanrı haqqında danışmadığını söyləmişdim sizə. Amma daha sonra o, başqa həyatlardan və reinkarnasiyadan bəhs edir. Bəs bunu elmi faktlarla necə uyğunlaşdırırdı? Budda ruhun olmadığını söyləyirdi.

Ölümdən sonra yerdə nə qalır? Reinkarnasiya nədir? Geridə qalmağın formasız ­olduğunu çətinliklə də olsa başa düşürəm, amma bu fərdi varlığa sahib ola bilərmi? Eyni dalğa yenidən doğulmur.

Bu məsələ çox vacibdir. Buddanın insan şüuruna verdiyi ən böyük töhfələrdən biridir – özsüzlük ideyası. Xeyli qarışıqdır. Bunu anlamaq üçün xeyli ayıq-sayıq olmalısan, çünki bu səni şərtləndirən bütün qəliblərə qarşı gəlir.

Buddanın özsüzlük sözü ilə nə demək istədiyini anlamaq üçün ilk öncə bir neçə bənzətmə edək. Bədən dəridən düzəldilmiş bir torbadır. Dəri bədənini, sən və dünyanın başladığı yeri müəyyən edir. Dünya ilə arandakı bir sərhəddir.

Səni dünyadan qoruyur, ondan ayırır və müəyyən vasitələrlə sənin dünyaya və dünyanın sənin daxilinə girməsinə icazə verir. Əgər dərin yoxdursa, sən də mövcud deyilsən. Ətrafındakı hər şeylə sərhədlərini itirəcəksən. Amma sən, sadəcə, dəridən ibarət deyilsən. Və dəri dayanmadan dəyişir.

Bu tez-tez dərisini dəyişdirən ilanın vəziyyətinə bənzəyir. Sən də onun kimi tez-tez dəri dəyişdirirsən. Əgər bir fizioloqdan soruşsan, təqribən yetmiş il yaşayan bir insanın dərisini on dəfə tam dəyişdirdiyini deyəcək.

Amma proses o qədər yavaş gedir ki, sən bunu hiss etmirsən. Hər an hiss etmədiyin kiçik bir hissən dəyişir, hisslərin bunu anlayacaq qədər həssas deyil. Dəyişim çox incə şəkildə baş verir. Dəri daima dəyişdiyi halda sən yenə də öz-özünə bunun sənin bədənin, eyni bədən olduğunu düşünürsən. Amma eyni deyil, bu, sadəcə, bir davamlılıqdır.

İlk dəfə ana bətnində olduğun zaman gözlə görünməyəcək qədər kiçik bir rüşeym idin. Bu o zaman bədənin və sənin dərin idi. Sonra böyüməyə başladın və doqquz ay sonra dünyaya gəldin – tamamilə fərqli bir bədənin oldu.

Bir gün bir yaşındakı halınla qarşılaşsan onun bir zamanlar sən olduğunu anlamazsan. Bu qədər dəyişdiyin halda eyni olduğunu düşünürsən. Bir mənada eynisən, çünki eyni davamlılıq içərisindəsən. Başqa mənada isə eyni deyilsən, çünki dayanmadan dəyişirsən.

Bu mənada eqo dəri kimidir. Dəri bədənini bir qəlib, bir tərif və bir sərhəd içərisində tutur. Eqo isə zehninin içərisindəkiləri bir sərhəd çərçivəsində saxlayır. Eqo kim olduğunu bilməyin üçün mövcud olan daxili bir dəridir, yoxsa sən itərsən – kimin kim olduğunu bilməz, kimin sən, kimin digəri olduğunu başa düşməzsən.

Öz, mən, eqo anlayışları sənə tərif, faydalı bir izahat verir. Səni açıq şəkildə digərlərindən ayırır. Amma o da zehninin içərisindəkiləri – yaddaş, keçmiş, arzular, planlar, gələcək, indi, sevgi, nifrət, öfkə, qəm, xoşbəxtliyi – bir yerdə tutan incə dəridir, bütün bunları bir torbanın içərisində tutur.

Amma sən həmin eqo da deyilsən. Çünki o da davamlı dəyişir, hətta fiziki dərindən daha çox dəyişir. Hər saniyə dəyişir.

Budda alov bənzətməsindən istifadə edir. Bir çıraq yandırırsan və alovu görürsən, amma o dayanmadan dəyişir. Heç vaxt eyni qalmır. Sabah lampanı söndürdükdə eyni alovu söndürmürsən. Alov bütün gecə boyunca davamlı dəyişib.

Budda alov bənzətməsindən istifadə edir. Bir çıraq yandırırsan və alovu görürsən, amma o dayanmadan dəyişir. Heç vaxt eyni qalmır. Sabah lampanı söndürdükdə eyni alovu söndürmürsən. Alov bütün gecə boyunca davamlı dəyişib.

Alov hər saniyə tüstü içərisində yoxa çıxır və onu yeni alov əvəz edir. Yerdəyişmə o qədər sürətli gedir ki, aradakı boşluqları görə bilmirsən – bir alov gedib yerinə başqası gəlir. Bu gəliş-gediş o qədər sürətli olur ki, iki alov arasındakı boşluq görünməz olur.

Sadəcə, davamlılıq var, oradakı eyni alov deyil. Amma bir mənada da eyni alovdur, çünki eyni alovun davamıdır, eyni alovdan törəyib.

Eyni sənin valideynlərindən törəmən kimi – sən bir davamlılıqsan. Eyni deyilsən, atan, anan deyilsən – amma həm də öz atan və öz anansan, çünki eyni ənənəni, eyni xətti, eyni irsi davam etdirirsən.

Budda eqonun davamlılıq olduğunu, bir varlıq olmadığını söyləyir – alov kimi, çay kimi, bədən kimi ­davamlılıq.

Belə bir problem var… Bunu qəbul edə bilərik, deməli: bir insan ölsə hər şey yoxa çıxar, tamamilə doğru, bəlkə o bir alovdur. Amma Budda insanın yenidən doğulduğunu söyləyir – o zaman belə bir sual ortaya çıxır. Yenidən doğulan kimdir?

Yenidən bəzi bənzətmələr edək. Alovlar içərisində bir ev və ya bir meşə görmüsənmi? Əgər izləsən bir fenomenlə qarşılaşarsan. Alovlar bir ağacın üzərindən digərinə atlayır. İçində bir varlıq yoxdur: sadəcə, alovdur. İçərisində materiya yoxdur, sadəcə, xalis enerjidir, müəyyən qədər enerji – o, sadəcə, bir ağacdan digərinə sıçrayır və o ağac yanmağa başlayır.

Yaxud da əgər bir məşəli digər yanan məşələ yaxınlaşdırsan nə baş verər? Alov yanan məşəldən digərinə sıçrayar. Bu kvant atılmasıdır, bir sıçrayışdır. Xalis alov digər məşələ doğru sıçrayır və növbəti davamlılığı ­başladır.

Hazırda məni dinləyirsən. Əgər radionu açsaq, birdən hansısa stansiyadan havanı dəlib gələn müəyyən bir verilişi dinləyəcəksən. Sadəcə, qəbulediciyə ehtiyacın var. Əgər qəbuledicin varsa, London, Moskva və ya Pekindən yayımlanan verilişləri dinləyə bilərsən.

Gələn bir varlıq deyil, sadəcə, Pekindən Puna sıçrayan fikir dalğalarıdır… Varlığa aidiyyəti olmayan fikir dalğalarıdır. Onları əlinlə tuta, görə bilməzsən, amma onlar orada mövcuddurlar, çünki sənin radion və ya televizorun onları yaxalayır.

Budda biri öləndə onun yığılmış bütün həyat arzularının, həyat xatirələrinin, qəliblərinin, karmalarının enerji dalğası kimi yeni bətnə düşdüyünü söyləyir. Bu bir sıçrayışdır. Fizikadakı dəqiq mənası: kvant sıçramasıdır – daxilində heç bir varlıq olmadan xalis enerjinin sıçrayışı.

Budda ilk kvant fiziki idi. İyirmi beş əsr sonra onu Eynşteyn izlədi, hər ikisi eyni dildə danışırlar. Mən hələ də Buddanın dediklərinin elmi olduğunu söyləyirəm. Onun dili modern fizikanın dili idi. Öz zamanını iyirmi beş əsr qabaqlamışdı.

İnsan öldükdə bədəni yoxa çıxır, maddi hissəsi yox olur, mənəvi hissə, şüur hissəsi isə titrəmə halındadır. Bu titrəmə sərbəst qalır, yayılır. Harada uyğun bir ana bətni varsa oraya girir.

Gedən “öz” yoxdur – gedən nə kimsə, nə də eqo mövcuddur. Maddi bir şeyin getməsinə ehtiyac yoxdur, bu, sadəcə, enerji təkanıdır. Sıçrayan yenə də eyni eqo torbasıdır. Bir ev yaşanmaz haldadır, bir bədən yaşanmaq üçün uyğun deyil və köhnə arzular, həyat ehtirası – Buddanın ifadəsilə tənha, “həyat eşqi” isə canlıdır, yanır. Elə bu təkanı yaradan da bu arzudur.
İndi müasir fizikanı dinləyin. Onlar heç bir maddənin olmadığını söyləyirlər. Arxamdakı möhkəm divarı görürsənmi? Onu keçə bilməzsən, əgər cəhd etsən, səni zədələyəcək. Amma müasir fizika orada heç nə, maddi olan heç bir şeyin olmadığını söyləyir. Bu xalis enerjini çox yüksək sürətlə hərəkəti nəticəsində yaranan saxta bir xəyaldır, sadəcə, maddənin görüntüsüdür.

Sürətlə fırlanan bir sərinkeşə baxmısan yəqin – hərəkət zamanı qanadları görünmür. O qədər sürətlə fırlanır ki, üç qanadı olduğu halda bir kəsintisiz dairəyə, bir lövhəyə bənzəyir.

İki qanad arasındakı boşluq yox olur. Bir sərinkeşin əsdirdiyi hava elektronlarla eyni sürətdə hərəkət etsəydi – bu sürət çox yuxarıdır – o zaman havada oturar və yerə düşməzdik. Mənim stulda oturduğum kimi oturar və heç bir hərəkət hiss etməzdin, çünki bu hərəkət çox sürətlidir.

Tam eynisi mənim oturduğum bu stulda və sənin üzərində durduğun döşəmədə baş verir. O, mərmər bir döşəmə deyil, sadəcə, bir görüntüdür. Enerji parçaları o qədər sürətli hərəkət edir ki, hərəkətin özü və sürəti maddə görüntüsü yaradır.

Əslində, maddə mövcud deyil, sadəcə, xalis enerji var. Müasir elm də maddənin var olmadığını söyləyir, sadəcə, qeyri-maddi enerji mövcuddur.

Deməli, Buddanın dedikləri xeyli elmidir. O, Tanrı haqqında deyil, sadəcə, qeyri-maddi özsüzlük haqqında danışır. Eynilə müasir elm maddə ideyasını metafizikadan götürdüyü kimi, Budda da “öz” anlayışını onun metafizikasından əldə etdi.

Öz və maddə qarşılıqlı münasibətdədir. Divarın qeyri-maddi olduğuna və insan daxilində özün olmadığına inanmaq çox çətindir.

Məsələni daha da aydın izah etmək üçün bir neçə şey daha deyim. Bunu başa düşəcəyini deyə bilmərəm, amma bu, məsələni daha da açıq vəziyyətə gətirəcək.

Gəzirsən, səhər yüyürüşünə çıxmısan. Bir çox dildə bu, “sən gəzirsən” kimi ifadə edilir. Amma bu problem yaradır, bir çox dillərdə də problemdir. Kimsə yeriyir dediyimiz an orada yeriyən birinin olduğunu söyləmiş oluruq – yeriyən adam mənasında. Belə sual ortaya çıxır, əgər yeriyən adam mövcud deyilsə, yerimək necə mümkün ola bilər?

Budda yeriyən adamın deyil, sadəcə, yerimə prosesinin mövcud olduğunu söyləyir. Həyat cisimlərdən ibarət deyil. Budda həyatın hadisələrdən ibarət olduğunu deyir. Və bu müasir elmin söylədiyi şeydir: sadəcə, proseslər – hadisələr mövcuddur, cisimlər deyil.

Hətta həyatın var olduğunu söyləmək belə doğru deyil. Sadəcə, minlərlə və minlərlə yaşama prosesi mövcuddur. Həyat, sadəcə, bir ideyadır. “Həyat” deyilən bir şey yoxdur.

Bir gün səmada toqquşan qara buludları görürsən və göy guruldayır, şimşək çaxır. Şimşək çaxdığı zaman “Bunun arxasında nə var? Şimşəyi kim çaxdırır? Şimşək nədir” deyə sual verirsənmi? Xeyr, sadəcə, “şimşək eləcə şimşəkdir – arxasında heç bir şey yoxdur. Sadəcə, prosesdir. Onu hərəkətə gətirən kimsə yoxdur. Sadəcə, şimşəkdir” deyirsən.

İkiliyi ortaya çıxaran dildir. Sən yeriyirsən – amma Budda, sadəcə, yerimə prosesinin var olduğunu söyləyir. Sən düşünürsən – amma Budda, sadəcə düşünmə prosesinin mövcud olduğunu deyir, düşünən şəxs yoxdur. Düşünən adam dil tərəfindən yaradılır. Çünki istifadə etdiyimiz dil ikiliyə əsaslanır, hər şeyi ikiliyə soxur.

Düşündüyün zaman, sadəcə, fikir sistemi var, bəli – amma düşünən şəxs yoxdur. Bunu həqiqətən də anlamaq istəyirsənsə, dərin bir meditasiya ilə məşğul olmalı və düşünməyin yoxa çıxdığı nöqtəyə qədər gəlməlisən.

Düşünmə yoxa çıxdığı an təəccüblənəcəksən – düşünən şəxs də həmçinin yox olacaq. Düşünməklə birlikdə düşünən də yox olur. Düşünən şəxs, sadəcə, hərəkət edən düşüncələrin yaratdığı bir görüntüdür.

Bir çay görürsən. Bu çay həqiqətən mövcuddur, yoxsa sadəcə, hərəkətdən ibarətdir? Əgər hərəkəti ortadan götürsən, çay yenə də yerində qalacaqmı? Hərəkət ortadan qalxdığı zaman çay da yox olacaq. Bu çayın hərəkət etməsi mənasına gəlmir, sadəcə olaraq, çay axmaqdan başqa bir şey deyil.

Çətinliyi dil yaradır. Bəlkə də digər dillərdəki bu xüsusi quruluşa görə Budda, sadəcə, Yaponiya, Çin və Birmada vacib və əhəmiyyətli olub və kök salıb – çünki onların dili tamamilə fərqlidir. Onun Çin zehniyyətində niyə bu qədər əhəmiyyətli olduğunu, Çinin onu niyə başa düşdüyünü və Hindistanın onu anlamadığını qavramaq çox vacibdir.

Çin dili buddist ideologiyasına tamamilə uyğun gələn fərqli bir dildir. Bu dil heç nəyi ikiyə bölmür. Çin, Koreya, yapon, Birma dilləri sanskrit, ingilis, yunan, latın, fransız, alman dillərindən tamamilə fərqli bir quruluşa sahibdir.

İncil kitabı ilk dəfə Birma dilinə tərcümə edildiyi zaman çoxlu çətinliklər yarandı. Bir neçə cümlə, ümumiyyətlə, tərcümə oluna bilmədi. Onları tərcümə etdikdə isə bu cümlələr bütün mənasını itirdi.

Məsələn, sadə bir cümləni, “Tanrı var” – bunu Birma dilinə tərcümə etmək mümkün deyil. Əgər tərcümə etsəz, bu, “Tanrı olur” kimi oxunacaq. “Tanrı vardır” cümləsi var olmağın qarşılığı olmadığı üçün tərcümə edilə bilmir – çünki var olmaq hərəkətsiz bir şeydir.

Biz “ağac var” deyə bilərik, amma bu Birma dilində “ağac olur” kimi oxunacaq, var deyil. Var olma ifadəsinin qarşılığı yoxdur. Ağac olur. Sən ağac var dediyin müddətdə, ağac artıq həmin ağac deyil, bəs niyə ağac var deyirsən?

Var ifadəsi onu hərəkətsiz hala gətirir. Əslində isə o var deyil, ağac axan bir prosesdir – “ağac olur”. Mən “ağac olur” deməliyəm, amma Birma dilində bu, sadəcə, “ağac olmaq” kimi ifadə edilir. “Çay var” – əgər bu ifadəni tərcümə etmək istəsəz, bu “çay hərəkət edir” olacaq. “Çay axmaq” isə Birma dilində tam dəqiq tərcümə olacaq.

“Tanrı olur” demək çox çətindir, çünki xristianlar bunu deyə bilmirlər. Tanrı mükəmməldir, o “olmur”. O proses deyil, onun böyümək ehtimalı yoxdur – o artıq lazım olan yerdədir. O mütləqdir – “olmaq” sözü nə mənaya gəlir? Olmaq, sadəcə, kimsə qüsurludursa söylənə bilər. Tanrı mükəmməldir, o ola bilməz. Bəs bunu necə tərcümə etməliyik? Çox çətin məsələdir.

Amma Budda birbaşa birmalıların, çinlilərin, yaponların və koreyalıların şüuruna daxil oldu – dərhal yarıb keçdi. Onların dil quruluşu buna imkan yaradırdı. Buddanı asanlıqla anlayırdılar.

Həyatda, sadəcə, hadisələr var. Yemə prosesi mövcuddur, ancaq yemək yeyən yoxdur. Sadəcə, yeməyə bax. Həqiqətən də yeyən varmı? Acırsan, düzdü – aclıq oradadır, amma acan şəxs yoxdur.

Yemək yediyin zaman – yemə prosesi mövcuddur, amma yeyən adam yoxdur. Aclığın keçdikdə doyuma çatırsan – doyma var, amma doyan adam mövcud deyil.

Budda həyatın hadisələrdən ibarət olduğunu söyləyir. Həyat yaşamaq deməkdir. Həyat isim deyil, feldir. Hər şey feldir. Diqqətlə baxsan görəcəksən ki, hər şey baş verir, sabit olan heç nə yoxdur.

Eddinqton ingilis dilində bəzi sözlərin tamamilə səhv olduğunu söyləyir: məsələn, dayanmaq. Heç bir şey heç vaxt dayanmır. Bu söz həqiqətdə heç bir qarşılığı olmadığı üçün yanlışdır. Heç nəyinsə dayandığını görmüsənmi? Əgər dayanmısansa, deməli, dayanma prosesinin içərisindəsən, bu dayanmaq deyil, prosesdir: nəsə baş verir, sən hələ də nəfəs alırsan.

Uzanmaq, istirahət etmək – bunlar dayanmaq deyil. Bu zaman çoxlu, minlərlə şey baş verir. Heç nəyinsə dayandığını görmüsənmi? Mümkün deyil. Çünki dayanmaq mövcud deyil. Hətta bir insan öldükdə belə onun bədəni müəyyən prosesləri davam etdirir.

Ola bilsin ki, eşitməmisən – bəzən olur: müsəlmanlar, xristianlar və öz ölülərini yerə basdıranlar bəzən gəlib görürlər ki, ölünün saç və saqqalı uzanıb, dırnaqları böyüyüb. Amma bu adam ölüdür!

Çox qəribədir. Bir adamı təmizləyib qəbrə qoyursan və altı ay sonra məzarı açdıqda onun saqqalının çıxdığını görürsən… İndi necə deyək, o ölüdür, ya diri?

Çox qorxacaqsan, qaçaraq evinə gedəcəksən və bu sifət gecələr səni yatmağa qoymayacaq. Nə baş verib deyə düşünəcəksən. Əgər adam ölüydüsə saqqalı necə böyümüşdü? Və əgər onun saqqalı böyüyürsə, o həqiqətən ölüdür, ya yox – yoxsa sadəcə, ölü roluna girib?

Həyat milyonlarca hərəkətdən ibarətdir. Eqon bu təməldən yox olub getsə belə, bir hava limanından qalıb başqa bir rəhmə daxil olar. Buna baxmayaraq bədəndə bir çox əməliyyat yenə də davam edir.

Bütün hərəkətlər durmur, çünki eqo ilə əlaqəli çox az əməliyyat var. Bəzi şeylərin eqonla heç bir əlaqəsi yoxdur – eqon getsə də onlar yenə də davam edəcək. Saçının uzanması, dırnaqlarının böyüməsinin eqoya dəxli yoxdur.

Birdən-birə eqon bədəni tərk etdiyi zaman milyonlarla kiçik mikroblar canlanacaq və işləməyə, fəaliyyət göstərməyə davam edəcəklər. Bazar kimi olacaqsan! Bu mənada tam canlısan.

Çox şeylər baş verəcək: çoxlu mikroblar hərəkət edəcək, oraya-buraya hücum edəcək, sevişəcək, evlənəcək, öləcək və başqa minlərlə şeylər baş verəcək. Bədəni tərk etdiyin an bədənin bu anı gözləyən və “Xahiş edirəm, get, daxil olmağıma imkan ver” deyən digər çoxlu insanın eniş yerinə çevriləcək.

Həyat davamlı bir əməliyyatdır – sadəcə, əməliyyat deyil, əməliyyatlar, bir davamlılıq.

Budda öz haqqında bir çox ideyanın səbəbini dildə görür. Acırsan, “mən acam” deyirsən. Dil “mən” ideyasını yaradır. Bəs onu necə ifadə etməli? Tamamilə doğru olmaq üçün, sadəcə, “aclıq” deyə bilərsən. “Mən acam” ifadəsi bu anlayışın içinə tamamilə səhv bir şey qatır. “aclıq” – əslində bu kifayətdir.

Əməliyyatlarını izlə, onu hiss edəcəksən. Bu gün acsansa, sadəcə, seyr et. Həqiqətən də ac olan kimsə varmı, yoxsa sadəcə, aclıqmı var? Pozulmağa səbəb olan, ikililik yaradan və səndə “mən acam” hissini yaradan, sadəcə, dil qəlibidirmi?

Buddizm bu xəbəri dünyaya verən ilk dindir – sənin dinlərin, fəlsəfələrin hər şeydən çox dil qəliblərinə uyurlar. Dilini daha yaxşı başa düşsən, öz daxili proseslərini də daha yaxşı anlaya bilərsən. Budda ilk dilçi idi və onun daxili dünyası çox böyük mənalarla doluydu.

“Sübut edə bilmədiyi üçün Budda tanrı haqqında danışmırdı deyirsiz…”

Bəli, o Tanrı haqqında danışa bilməzdi, çünki o sübut edilə bilməz və o, Tanrı haqqında danışmırdı, çünki sənin var olduğunu düşündüyün Tanrı əslində mövcud deyil. Sənin Tanrın yenə də köhnə öz xətasından başqa bir şey deyil.

Bir özə sahib olduğunu düşünürsən, deməli, bütün kainatın da bir özü olmalıdır. Sənin özün olduğu üçün, deməli, bütün kainatın da ali bir özü var. Bu ali öz “Tanrı”dır.

Budda heç bir özünün olmadığını söyləyir. Kainat mövcuddur, amma onun da özü yoxdur… Sadəcə, milyonlarca əməliyyat var, ali öz mövcud deyil. Bunların hər hansı bir mərkəzi yoxdur, bu, sadəcə, bir dövrədir.

Meditasiya ilə məşğul olmadıqca bütün bunları anlamaq çətindir. Buna görə də Budda heç vaxt metafizika ilə əlaqəli müzakirələrə girmir, sadəcə, “meditasiya ilə məşğul ol” deyirdi. Çünki meditasiya zamanı bütün bunlar çox aydın şəkildə başa düşülür.

Düşünmə dayandıqda isə sən dərhal görürsən ki – düşünən şəxs yoxa çıxıb. O, sadəcə, bir kölgə idi. Düşünən şəxs yox olduqda, sən necə “mən varam” deyə və bunu hiss edə bilərsən? Artıq geridə “mən” qalmayıb, sən saf boşluqsan. Buna görə də Budda buna anatta deyirdi, özsüzlüyün xalis boşluğu. Bu böyük bir təcrübədir.

“…bundan sonra o, digər həyatlar və reinkarnasiya haqqında danışır”

Buddistlər hər zaman onun danışdıqlarına görə təlaşda olublar. Budda o qədər elmi danışırdı ki, reallıqdan kənara çıxmırdı. Əgər o bu qədər elmi danışmasa, metafizikaçı olsaydı, bütün fəlsəfəsini möhkəm bir əsasa söykəmək üçün ya öz anlayışını qəbul edəcək, ya da reinkarnasiya fikrindən imtina edəcəkdi.

Çünki ikisi bir-birilə tutuşmurdu. Amma Budda elə bir elm adamıdır ki, zehnindəki heç bir şeyi həqiqətə tətbiq etmir. O, sadəcə, dəlilləri göstərir. Əgər onlar ziddiyyətlidirsə, “ola bilsin, təzad var, amma reallıq budur” deyir.

Müasir elmdə baş verən şey də budur. Əlli il bundan əvvəl alimlər maddənin ən içdəki nüvəsinə girdikləri zaman çaşıb qaldılar, çünki elektronlar məntiqsiz bir şəkildə hərəkət edirdilər.

İndi elektronları ağıllı olmağa məcbur edə, onları kainata Aristoteli öyrənmək üçün universitetə göndərə və onlara “siz ağılsız hərəkətlər edirsiz, özünüzü düz aparın! Etdikləriniz düz deyil” deyə bilməzsən.

Bunu söyləmək olmaz. Əgər məntiqsiz hərəkət edirlərsə, deməli, məntiqsiz hərəkət edirlər – bunu anlamalısan, vəssalam, başqa heç nə edə bilməzsən.

Məntiqsizlik çox böyük şeydir – adi bir məsələ deyil. Bəzən eyni elektron dalğa kimi, bəzən isə zərrəcik kimi davrana bilər. İndi iki şey mümkün deyil, sanki bu elektronlar Ekvlid və Aristotelə inanmırlarmış kimi – onların prinsiplərinə əsaslanmırlar. Onlar nə edirlər? Heç Evklid haqda eşitməyiblərmi?

Bu məktəbdə öyrəndiyimiz bəsit həndəsədir – nöqtə xətt, xətt isə nöqtə ola bilməz. Xətt eyni sıradakı çoxlu nöqtələrdən ibarətdir, yəni tək bir nöqtə bir xətt kimi davrana bilməz, yoxsa bütün həndəsi prinsiplər dağılardı.

Nöqtəni qoyur və hamama gedirsən, geri gəldiyin zaman onun xəttə çevrildiyini görürsən. O zaman nə edəcəksən?

Amma maddənin ən içdəki nüvəsində baş verən tam olaraq budur. İzlədiyin zaman ilk öncə bir nöqtə kimi görünür və birdən xəttə çevrilir. Bu sıçrayış elədir ki, onun xəttə çevrildiyini görə bilmirsən.

Vaxtın bir anında o nöqtədir, digər anında isə xətt – o xəttə doğru inkişaf etmir, sadəcə, sıçrayır, qəflətən və məntiqsiz şəkildə. Əgər o böyüsəydi prosesi başa düşərdik: Ola bilsin ki o toxumdur, cücərəcək, böyüyəcək və ağac olacaq. Bəli, bunu başa düşə bilərik.

Zamanın bir anında o toxum idi, sonrakı anlarda böyüdü, zamanla ağaca çevrildi. Bunu başa düşmək olar.

Bir nöqtə yavaş-yavaş xəttə çevrilsə bunu başa düşə bilərik. Bəs proses bu bir anda olduqda? Sadəcə, birdən-birə deyil, zamanın eyni bir anında iki müşahidəçinin fərqli şeylər görməsi daha məntiqsizdir – biri onu nöqtə olaraq, digəri isə xətt olaraq görür.

İndi nə edəcəyik? Müşahidəçilərdən biri onu toxum, digəri isə ağac kimi görür? Həm də eyni anda?

Bütün Qərb elmi yunan məntiq elmindən ayrılaraq yaranıb. Və bu elektronlar Aristotelə qarşı üsyan edirdilər. Onları nizamlayacaq heç nə yoxdur. Alimlər bir çox yola baş vurdular, çünki ağıl hər zaman öz anlayışlarına, qəliblərinə uyğunlaşmağa çalışır. Dayanmaq və bu axmaq elektronlara boyun əymək asan deyil.

İyirmi-otuz ildir ki, elm adamları çaşqınlıq içərisində bunu izah etmək, ən azı niyə baş verdiyini anlamaq üçün yollar axtarırlar. Nəhayət, onlar reallığı anlayıb qəbul etdilər. Kvant fizikası. Məntiqsiz bir şeyə ad ­tapmaq lazım idi və bunun üçün heç bir kəlməmiz yox idi.

İnsanlar elm adamlarına “Bunu necə izah etmək olar? Bu məntiqsizdir” kimi suallar verdikdə, onlar “bəli, bu məntiqsizdir, amma həqiqət budur və biz bu haqda heç nə edə bilmərik.

Reallığa qulaq verməliyik. Əgər o məntiqsizdirsə, deməli, bizim məntiqimizdə nəsə problem var, vəssalam. Məntiqimizi dəyişə bilərik, amma reallığı – heç vaxt” deyə cavab verdilər.

Budda dünyaya gəldiyi zaman da baş verən bu idi. O da həmçinin sənin Öz adlandırdığın şeyin ən iç nüvəsinə qədər daxil oldu və çaşıb qaldı – nə etməli? Öz yoxdur və sadəcə, reinkarnasiya var.

İndi o böyük elm adamı olmasa, sadəcə, adi filosof olsaydı, bütün bunları unudardı. Bu həqiqətlər haqqında heç bir şey danışmazdı – sadəcə, seçim edərdi. Seçim sadədir: reinkarnasiya yoxdur, çünki öz mövcud deyil…

Ruha inanmayan insanlar hər zaman bunu deyirlər. Ateistlər, materialistlər hər zaman ruhun olmadığını söyləyirlər – öldüyün zaman, sadəcə, ölürsən. Səndən sonra heç nə qalmır və yenidən doğulma yoxdur. Bu çox sadə və məntiqlidir.

Və ya özün olduğuna inanan eternalist və teist insanlar var. Onlar insan öldüyü zaman, sadəcə, bədənin öldüyünü, özün, nüvənin yaşadığını söyləyirlər. Ruhun və atmanın həyata davam edir. O əbədidir. Bu çox məntiqlidir.

Budda xeyli məntiqdən kənardır. Və o, mütləq reallığa qarşı gəlmədiyi üçün məntiqsizdir. Budda vurğulayır ki: reallıq nəyi ortaya qoyursa, onu da dinləməliyik. Öz ideologiyalarımızı ona qəbul etdirmək olmaz. Biz kimik ki, nəyisə qəbul etdirək?!

Əgər bu reallıqdırsa, deməli, nəsə bizim məntiqimizdə, dilimizdə və düşüncə tərzimizdə səhv var. Biz reallığı inkar etmək, ondan qaçmaq əvəzinə özümüzü dəyişdirməliyik. Buna görə Budda dünyada ən mənasız mütəfəkkir kimi görünür, çünki bu dünyada ən mənasız ifadələrdən biridir – mövcud deyilsən, amma yenidən doğulursan.

Bunu aydın şəkildə görə bilərsən: bu mənasızdır. Əgər mövcud deyilsənsə, necə yenidən doğulacaqsan? Budda deyir: “Bilmirəm. Mövcud deyilsən, amma yenidən doğulursan – tək bildiyim budur, bu qədərini gördüm, sadəcə, bunu bilirəm.

Və sən də görmək istəyirsənsə meditasiya ilə məşğul ol. Mən etdiyim kimi, sən də öz varlığının dərinliklərinə dal, sən də çaşacaq, xeyli karıxacaqsan. Amma addım-addım reallıqla uzlaşacaqsan və sonra istifadə etdiyin dili bütünlüklə ­dəyişdirəcəksən”.

Budda bütün dili, bütün fəlsəfi tərzini dəyişdirdi. Bu günə qədər onun kimi orijinal bir insan dünyaya gəlməyib. Onu anlamaq, demək olar ki, mümkün deyil, çünki o sənin danışdığın dildə danışmır. O dünyaya yeni baxış gətirdi.

Ruha inanmayan insan çox köhnədir, bunun içərisində yeni bir şey yoxdur. Karl Marks yeni heç nə söyləməyib. Min illərdir ki, ruhu inkar edən ateistlər var, onlar yenidən doğulmağı da inkar edirlər. Nə Mahavira, nə də Patanjali yeni bir şey söylədilər, çünki ruha və reinkarnasiyaya inanan insanlar hər zaman mövcud olub.

Budda real və orijinal bir baxış gətirdi. O ruhun olmadığını, amma yenə də reinkarnasiyanın mövcud olduğunu dedi. Bu kvant sıçrayışıdır.

O, elm adamıdır dedikdə, bunu nəzərdə tuturdum. Əgər müasir fizikanın dilini anlamısansa Buddanı da başa düşəcəksən. Əslində müasir fizikanı anlamadan Buddanı anlamaq mümkün deyil. Birinci dəfədir ki, müasir fizika bir bənzərlik yaratdı.

Haysenberq, Plank və Eynşteyn bir paralellik yaratdı. Maddə yoxa çıxdı, sadəcə, içərisində öz olmayan, içərisində varlıq olmayan enerji var. Budda da eyni şeyi deyir: anatta, ­özsüzlük.

“Bu elmi dəlillərlə necə uzlaşır?”

Mükəmməl bir uyğunluq var. Əslində bunun elmi həqiqətə nə qədər uyğun olduğunu soruşursansa, deməli, sənin elm anlayışın 19-cu əsrə əsaslanır, yeni müasir elmdən xəbərin yoxdur, son inkişaf haqda məlumatsızsan.

Elm anlayışın ənənəvi və köhnədir, müasir deyil. Elm çox dəyişdi. Əgər Nyuton geri gəlsəydi, artıq elmi anlamazdı, çünki elm o qədər çox dəyişib və qarışıb ki, elm adamları metafizikaçılar və mistiklər kimi danışmağa başlayıb. Onlar indi riyaziyyatçı kimi deyillər, mistik və şairlər kimi danışırlar.

“Geridə qalanın formasız olduğunu çətinliklə ­anlayıram”.

Yox, bunu məntiq yolu ilə başa düşə bilməzsən, çünki sənin formasız dediyin də müəyyən bir formaya malik olacaq. Forması olmayan şeyi necə qavraya ­bilərsən?

Söz başa düşüləndir, amma onu təsəvvür etməyə çalışdığın an o forma almağa başlayacaq – çünki sadəcə, forması olan şeylər təsəvvür edilə bilər, formasızlıq düşünülə bilmir, bu, sadəcə, boş bir sözdür.

Tanrının formasının olmadığını söyləsən də bunu anlaya bilməzsən. Forması olmayan bir Tanrıdan bəhs edən insanlar belə ibadət etməyə getdikləri zaman forması olan bir şey önündə ibadət edirlər. Yenə də bir heykəl, ritual, tanrı, ilahə, bir forma var.

Şankara kimi bir insan belə formasızlıq, şəkilsizlik – nirquna haqqında dayanmadan danışır. Amma ibadəti və duası forması olan, şəkli olan saqunadır, çünki formasızlığı düşünmək mümkün deyil. Qavrayış, sadəcə, forma ilə mümkündür. Hər nəyi anlaya bilirsənsə onu başa düşdüyün an o bir forma əldə edəcək. Buna görə də bu, qeyri-müəyyən bir fikirdir.

“Geridə qalanın formasız olduğunu çətinliklə anlayıram” deyirsən.

Yox, bu, qeyri-müəyyən bir anlayışla əlaqəli məsələ deyil. Məntiqi olaraq hər hansı bir yol yoxdur. Yol, sadəcə, meditasiya və varoluş ilə əlaqəlidir. Onu ağıl ilə anlaya bilməzsən, sadəcə, meditasiya ilə daha dərinə gedib yeni baxış yollar aça bilərsən.

Heç kim Budda qədər meditasiyanı vurğulamayıb. Onun bütün metodu meditasiyadır.

Bəs meditasiya nədir? Meditasiya addım-addım yuxuya getmədən şüursuz olmaq deməkdir – oyaq qalaraq və düşüncədən uzaqlaşaraq. Düşüncə bir an yoxa çıxdıqda hər şey kristal qədər şəffaf olur – düşünən şəxsin, sadəcə, hərəkət edən düşüncələrin məhsulu olduğu ortaya çıxır. Hər şey bir yığın düşüncədən başqa bir şey deyil. O, ayrı bir varoluşa sahib deyil.

Yeriyirsən, amma yeriyən şəxs artıq orada deyil, yemək yeyirsən, amma yeyən şəxs orada deyil, yatırsan, amma yatan şəxs orada deyil, yaşayırsan, amma yaşayan şəxs yoxdur, ölürsən, amma ölən şəxs yoxdur. Sən, sadəcə, daxilində milyonlarla əməliyyatın baş verdiyi, yaşamın axdığı və bundan təsirlənmədən qalan xalis bir boşluqsan. Açıq bir səma kimisən… buludlar gəlir və gedirlər.

Buddaya verilən ən gözəl adlardan biri tathaqatadır. Bu “sadəcə, gəlib-gedən” mənasına gəlir. Gələn və gedən şəxs yoxdur – sadəcə, gəlmək və getmək var. Tathaqatanın mənası – sadəcə, gəlmək və getmək prosesidir. Gələn və gedən şəxs mövcud deyil.

Dzen ustadları hər zaman belə bir adamın olmadığını, Quatam adlanan Buddanın mövcud olmadığını söyləyirlər. Bəli, o şübhəsiz ki, gəldi və getdi, amma heç vaxt mövcud olmadı. Bu, sadəcə, yuxu kimidir. Bir yuxu gəlir və gedir, sabah olduqda onun heç vaxt mövcud olmadığını anlayırsan.

Özünü bir çox şeyin meydana gəldiyi xalis bir boşluq kimi görsən, heç nədən asılı olmazsan. Heç nədən qorxmazsan, çünki itirəcəyin bir şey olmaz, heç kimin itirəcəyi nəsə yoxdur. O zaman həyata çox bağlanmazsan, çünki düşünəcəyin bir öz yoxdur.

Ölümdən ­qorxmazsan və həyat düşkünü olmazsan. Keçmişi düşünməz, gələcəyi əks etdirməzsən. Sadəcə, varsan – göydəki geniş səma kimi safsan, o cümlədən daxilində də saf bir səmaya çevrilərsən. Daxildə və xaricdə bu iki səmanın birləşməsi Buddanın nirvana dediyi şeydir.

“Geridə qalanın formasız olduğunu çətinliklə anlayıram, bəs fərdi bir varlığın mövcudluğu mümkündürmü?” deyə soruşursan.

Xeyr, mümkün deyil.

“Eyni dalğa yenidən doğula bilməz”.

Doğrudur. Əslində, yaxından izləsən – çaya və ya okeana gedib dalğalara yaxından baxsan, əvvəllər heç vaxt düşünmədiyin bir şeyi görüb təəccüblənəcəksən. Dalğanın sənə doğru gəldiyini gördükdə, əslində heç bir şey gəlmir, dalğa heç vaxt gəlməz.

Amma sən onun gəldiyini görürsən. Əslində hərəkət etmirlər. Sadəcə, bir dalğa digərinin üzərinə çıxmağa kömək edir. Digər dalğa isə bir başqasının qalmağına kömək edir. Bunlar sürətli baş verdikdə bir xəyal, görüntü yaradır – eyni dalğanın sənə doğru gəldiyini düşünürsən. Əslində, heç nə gəlmir.

Bir dalğa qalxdıqda bunun təsiri ilə digəri də qalxır, yaxınındakı başqa bir dalğa da həmçinin. İlk dalğanın gücü ilə ikinci, ikincinin gücü ilə üçüncü, üçüncünün gücü ilə dördüncü – dalğalar belə qalxır. Amma bütün bunlar sanki bir dalğa sənə yaxınlaşırmış kimi bir görüntü yaradır. Onlar əsla gəlməzlər. Üfüqdə bir dalğanın qalxdığını görürsən, o orada da qalır, sənə yaxınlaşmır.

Bu ola bilər: çayın tam ortasına bir odun parçası qoya bilərsən: O sənə doğru gələcək, amma buna aldanma – dalğa sənə doğru gəlmir. Bir dalğa yuxarı qalxdıqda taxta parçası digər dalğanın üzərinə doğru gedir və daha sonra üçüncü dalğaya doğru irəliləyir.

Dalğaların enib qalxması ilə odun parçası sahilə gəlib çatır, amma dalğalar heç vaxt gəlmir. Bu elmi bir həqiqətdir. Dalğalar, sadəcə, gəlirlərmiş kimi görünürlər.

Bəli, Buddanın dediyi də tam olaraq budur: eyni dalğa yenidən doğulmur. O sənin yenidən doğulacağını söyləmir, sadəcə, yenidən doğulmanın var olduğunu bildirir.

Amma bir mənada doğula biləcəyini deyə bilərik, çünki bu davamlılıq olacaq. Eyni dalğa: A dalğası B-i, B dalğası C-i yaradır – bu bir davamlılıqdır, davamlılıq doğru sözdür. Bu müasir fizikadan gələn bir anlayışdır: davamlı olan şərait (continuum).

Budda bunu santati adlandırır. Bir uşağın səndən doğulması kimidir: O bir mənada sənin içindədir, hələ sən deyil, tam olaraq sən deyil. Onun öz şəxsiyyəti olacaq, amma dalğanı sən yaratmısan. Dalğanı ata və ananın enerjisi yaradır. Bu dalğa gedəcək – ata ölə bilər, ana ölə bilər – bu dalğa davam edəcək və o öz yolundakı və zamanındakı başqa dalğaları yaradacaq.

Santati, davamlılıq. Doğulmamısan, sadəcə, arzuların yenidən doğulacaq, çünki sən yoxsan, yenidən doğula bilməzsən. Budda əgər arzularından əl çəksən, heç vaxt yenidən doğulmayacaqsan deyir. Yəni arzu etməyin faydasız olduğunu anlasan, onu durdurub, ondan əl çəksən, o zaman sənin üçün doğum olmayacaq.

O zaman öncə bir srotapanna olar, axına qatılar, şeylərin nə olduğunu və necə var olduğunu anlamağa başlayarsan: həyat özü olmayan bir prosesdir. Axına qatılma və srotapanna olmaqla Budda bunu nəzərdə tutur: bir fikrin axınına daxil olmaq – bu həyat bir çay kimidir, durmur, daima hərəkətdədir, əşyalar yox hadisələrdən ibarətdir, bir hərəkətlilikdir, bir enerji şəklidir.

Daha sonra addım-addım bu axının daha da dərininə daxil olduqca bir sknadaqaminə çevrilirsən – sadəcə, bir dəfə yenidən doğulacaqsan. Anlayırsan, amma bu anlayış bütün deyil. Bir anaqamin olduqda – yenidən doğulmayacaqsan. Bütün şəkli tam anlayırsan. Anlayışın bu mərhələsində tam azad olursan.

Yenidən doğulmayacağın hala gəldikdə – arhat olursan – müvəffəq olmuş, çatmış adam. İndi buddistlərin istifadə etdiyi dili işlətmirəm, diqqətli olun. Buddistlərə aid olmayan dil istifadə etməliyəm, buna görə də bu terminlərdən istifadə edirəm – deyirəm ki, “çatmış adam”.

İndi bunu başqa cür deməyin yolu yoxdur, amma bunu anlamalısan: kiminsə çatdığını deyəndə, burada “kimsə” yoxdur, sadəcə, çatmaq var… sadəcə, çatış, hətta “çatmaq” deyil.

Buddanın baxışı varoluşla çox əlaqəli idi və heç kimin fikirləri onun qədər azadedici deyildi. Çünki ruha inandığın an, dünyanı tərk edə bilərsən, daha sonra isə cənnəti arzulayacaqsan – çünki özünü tərk etmirsən. Arzu yeni bir şəklə keçir. Acgözlükdən əl çəkirsən, amma əslində onu buraxmırsan – gizli bir acgözlük baş qaldırır.
Müsəlmanların, xristianların və ya hinduların cənnətinə baxın. Çox dünyəvidir, xeyli kirlənib. Çünki real həyatda imtina etdiyi hər şeyi orada təmin edir – həm də açıq şəkildə! “Spirtli içki içmə!” deyirlər, amma müsəlmanların cənnətinə bir baxın, içərisində şərab axan bir çay var.

Satın almağa ehtiyac yoxdur, hər hansı bir qadağa da mövcud deyil, sadəcə, içərisinə hoppan. Burada yuyuna, üzə bilərsən. İndi bunun mənası nədir?!

Müsəlman ölkələrində homoseksual münasibətlər o qədər yayılmışdı ki, hətta insanlar dolanışıqlarını bununla qarşılayırdılar. Sadəcə, gözəl qadınlar deyil, eyni zamanda gözəl oğlanlar da təklif olunurdu. İndi bu, çox çirkin görünür, amma adi insan zehnidir…

Bir şeydən imtina etmək, sadəcə, onu daha çox istifadə etməkdən qaçmaq üçündür – məntiq budur. Gözəl qadınları – hindular apsaras, müsəlmanlar isə huri adlandırır… sadəcə, huri deyil, həm də qılmanlar – gözəl və yaraşıqlı oğlanlar da istifadə edilir, çünki bəzi homoseksuallar cənnətə getsələr, orada nə edəcəklər?

Budda özdən imtina etmədikcə eyni axmaqlıqların əbədi olaraq təkrar və təkrar həyata keçiriləcəyini söyləyir. Cənnətin planlanmış dünyadan başqa bir şey olmayacaq – eyni dünyanı quracaqsan, daha gözəl və daha bəzəkli şəkildə.

Burada, yer üzərində qadınlar qocalırlar. Cənnətdə isə, hindistanlıların cənnətində onlar heç vaxt qocalmır, hər zaman on altı yaşında qalırlar. Görünür, çox beziblər – on altı yaşında qalır, heç vaxt böyümürlər.

Əslində on altı yaşında qalmaq hər bir qadının arzusudur. Bu dünyada mümkün deyil, amma “orada” olur… On altı yaşından sonra qadınlar çox istəksiz şəkildə böyüyürlər: doğum günləri 3-4 ildən bir gəlir. Gözəlliklərini saxlamaq ən böyük arzularıdır.

Burada mümkün deyil. Hətta bütün elmi vasitələr, alətlər, maddələr, plastik əməliyyatlar, bütün bu və digər yolların heç biri bunu etməyə qadir deyil. İnsan qocalmalıdır. Cənnətdə – hindistanlılar, müsəlmanlar, xristianlar və yəhudilər üçün – bu möcüzə baş verir. Tanrı gözəl divarları olan bağdan ibarət bir cənnət hazırlayıb sənə.

Səni gözləyir. Əgər namuslusansa, ona itaət edirsənsə, böyük bir mükafat gözləyir səni. Yox, əgər tabe olmursansa, cəhənnəmə gedəcəksən. Öz burada arzuların mərkəzi olaraq mövcuddur, Tanrı isə bu arzuların reallaşmasının mərkəzi olaraq var.

Budda bunların heç birinin olmadığını, hər ikisindən də imtina etməyini söyləyir, nə öz, nə də Tanrı var. Reallığa bax, yuxulara doğru hərəkət etmə. Fantaziyaları burax, yuxularını dayandır, həqiqi olana bax.

Budda, sadəcə, bu müvəqqəti əməliyyatlar dünyasının var olduğunu söyləyir – axıntıya bənzəyən dünya, reallığın qasırğası… hər şey müvəqqəti və dəyişkəndir, əbədi heç nə yoxdur.

Onun öz haqqındakı dirənişinin mənası da budur, çünki sən nəyisə əbədiləşdirməyə çalışırsan. “Vücud dəyişir, aydındır. Dünya dəyişir, başa düşdüm. Münasibətlər dəyişir, pozulur – amma öz əbədidir.

Bəli, görünən dünya dəyişir – amma görünməyən Tanrı, o əbədidir” deyirsən. O qədər ümidsizcə nəyisə əbədiləşdirmək istəyirsən ki, sonda ona inanmağa başlayırsan. Əbədi bir şeyin mövcud olması sənin əsas arzundur.

Budda heç nəyin əbədi olmadığını söyləyir. Hər şey müvəqqətidir, axır. Bunu anla və bu anlayış səni azad edəcək.

Unutma, digərləri azadlıq haqda danışdıqda özün azadlığından bəhs edirlər. Budda azadlıqdan bəhs etdikdə isə, o, özdən qurtulmağı nəzərdə tutur. Dəhşətli dərəcədə radikal bir mövqedir. Bu sənin azad olmağın deyil, sənin səndən qurtulmağındır.

Buddanın həqiqi azadlıq adlandırdığı tək azadlıq sənin səndən qurtulmandır. Yoxsa ağlın sənə oyunlar oynamağa davam edəcək. Yeni lövhələr üzərində yeni arzular çəkməyə davam edəcək. Heç nə dəyişməyəcək. Lövhələri dəyişdirə bilərsən.

Bazardan çıxıb bir məbəddə otura bilərsən – heç nə dəyişməyəcək, ağlın eyni arzuları cənnətdə inşa etməyə davam edəcək.

Bu ağıla bax. Onun arzularına bax. İzlə, məsələnin fərqində ol. Təkrar-təkrar bunu sənə xatırladacam, çünki Buddist olmayan bir dildə danışıram. Belə ki, Budda fərqində ol dedikdə, o, fərqindəlik ol demək istəyir. Fərqində olan kimsə yoxdur, sadəcə, fərqindəlik var.

Bəli, bir daha yenidən doğulmayacaqsan, amma əgər var olduğun ideyası haqda düşünsən, davamlılıq içərisində qalacaqsan. Əgər öz ideyasını buraxa bilsən, davamlılıq yox olacaq, qurtulacaqsan.

Nirvana elə budur. Bir çırağı söndürdüyün zaman işığın qurtarması, yox olması kimi, arzulayan zehni söndürdükdə bütün əzablar, bütün ruh köçmələri və iztirablar sona çatır. Birdən-birə orada olmursan.

Bu heç nəyin mövcud olmadığı mənasına gəlmir. Yoxsa bir ateistlə Buddanın fərqi olmazdı. Burada böyük bir fərq var. Budda sənin bitdiyini və ilk dəfə reallığın önə çıxdığını söyləyir.

Amma o buna heç bir ad vermir, çünki bunu adlandırmaq mümkün deyil – ona ad qoymaq onu təhrif etməkdir. Var olduğunu söyləmək onu yalanlamaqdır. Sakit qalır, bu haqda heç nə danışmır. Onu yaşamağın yolunu göstərir. Onun ətrafında fırlanıb fəlsəfə yaratmır.

Axtaran şəxsin axtardığı bir şey varmı, yoxsa hər şey öz-özünə baş verir?

Hər şey öz-özünə baş verir, amma axtaran şəxs qatarı qaçırmamaq üçün ayıq olmalıdır.

Qatar özbaşına gəlir, amma diqqətli olmalısan. Ətrafındakı hər şey sənin yuxulu və ya oyaq olmandan asılı olmayaraq iyirmi dörd saat dayanmadan baş verir, baş verənlər haqda diqqətli olmalısan. Daha ayıq-sayıq olduqca təəccüblənəcəksən – əvvəllər baş verən şeylərin eynisi baş verir, amma mənaları dəyişib, fərqli əhəmiyyət qazanıblar.

Qızılgül eyni güldür, amma indi daha parıltılıdır, əvvəllər fərqinə varmadığın fərqli bir enerji, fərqli bir gözəlliklə əhatə olunub. Sanki əvvəllər gülün xaricinə baxıbsan, indi isə onun daxilini də görürsən. Saraya ­çöldən baxırdın, indi onun ən içdəki otaqlarına girmisən.

Ayı yüzlərcə dəfə görmüsən, amma ona səssizlik və rahat bir şəkildə, düşüncələr içində baxdıqda daha öncə fərqinə varmadığın bir gözəlliyin, normalda mövcud olmayan bir gözəlliyin, görmək üçün daxili dünyanı xeyli inkişaf etdirməli olduğun gözəlliyin fərqinə varırsan. Və bu səssizlik və rahatlıq içində daxili dünyan da böyüyür.

Çox mənalı bir hadisə baş verdi. Hindistanlı yazıçılardan biri olan Rabindranat Taqor kiçik şer kitablarından biri olan Qitanjali (Nəğmələrin sözü) adlı əsəri tərcümə etdi. Bu kiçik kitaba görə ona Nobel mükafatı verildi. Hindistanda ən azı on beş ildir ki, mövcud idi.

Amma bir kitab beynəlxalq dil standartlara uyğun olmadığı və beynəlxalq qiymətləndirmədən keçmədiyi təqdirdə Nobel mükafatı alması çox çətin idi. Rabindranat bir az narahat idi, çünki kitabı tərcümə etmişdi və şer tərcümə etmək hər zaman çətindir.

Nəsr əsərinin tərcüməsi asandır, amma şerinki – yox. Çünki nəsr əsəri bazara, şer isə sevgi və gözəllik dünyasına, Ay və ulduzların dünyasına aiddir.

Həssas bir məsələdir. Hər dilin özünə aid, hətta tərcümə edilməsi mümkün olmayan incəlikləri var. Buna görə də şair öz şerlərini tərcümə etsə də tərcümə haqda şübhələri vardı. Kitabı o zamanlar xeyli məşhur olan, xristian missionerlərindən birinə C. F. Andreyə göstərdi – savadlı, mədəni və təcrübəli bir insan idi.

Andrey dörd dəyişiklik etməsini təklif etdi. “Hər şey yaxşıdır, amma dörd yerdə qrammatik olaraq səhv var”, – dedi. Və Rabindranat, sadəcə, onun məsləhətlərini qəbul etdi və bu dörd yeri düzəltdi.

Daha sonra, dostu, irlandiyalı şair Yeats Londonda ingilis şairlərini Rabindranatın tərcüməsini dinləmək üçün görüşə çağırır. Hər kəs əsəri bəyənir, bunun gözəlliyi Qərb dünyası üçün tamamilə yeni bir şey idi. Amma o dövrün ən görkəmli ingilis şairi Yeats “hər şey yaxşıdır, amma sanki buna dörd yerdə şair olmayan kimsə düzəlişlər edib” deyir.

Rabindranat eşitdiklərinə inana bilmir. “Bu dörd yer haradır?” deyə soruşur. Yeats Andreyin dəyişdirdiyi dörd yeri işarələyir. Rabindranat “bu xətlərdə səhv nədir ki?” deyə soruşur.

“Səhv yoxdur, qrammatik olaraq düzdür. Amma poetik mənada… bunu kim təklif edibsə, qrammatikanı yaxşı bildiyi halda şeirdən məlumatsız olub. O ağıl insanıdır, qəlb insanı deyil. Burada bir çayın bir qayayla rastlaşdığı kimi axın pozulub” deyə Yeats cavab verir.

Rabindranat “Andreydən buna baxmasını istədim. Hamısı onun sözləridir. Burada yazdığım əsl sözləri deyəcəm sənə” deyir. Və öz sözlərini yerinə qoyduğu zaman Yeats ona “qrammatik mənada səhv olsa da, mükəmməl şəkildə oturdu. Burada qrammatika vacib deyil. Əgər bu şeriyyət məsələsidirsə, qrammatikaya fikir vermə. Bu sözləri yerinə qoy, öz sözlərini istifadə et” deyir.

Hər zaman ağılın və qəlbin öz yolu olduğunu düşünmüşəm. Bir-birini dəstəkləməyə ehtiyac yoxdur. Əgər ağıl qəlblə ziddiyyətə düşərsə o zaman ağıl səhvdir. Eyni fikirdə olub-olmamaq vacib deyil. Əsas məsələ qəlbinin özünü rahat, sakit, ahəngli və evində hiss ­etməsidir.

Bizlər ağıl üçün təlim aldıq, buna görə də ağlımız çox danışır. Əslində bazarda, siyasətdə, ticarətdə faydasız olduğu üçün qəlb hər kəs tərəfindən bir kənara atılır.

Amma mənim üçün vəziyyət tamam fərqlidir: Ağıl faydasızdır. Ən düzünü qəlb bilir.

Hər şey baş verə bilər, sadəcə, qəlbin onları qəbul edə bilməsi üçün hazır olmalıdır. Hər şey gəlir, bəs sənin qəlbin bağlıdırsa necə… Həyatın gizli qaydaları elədir ki, qəlbinin qapıları döyülməyəcək belə.

Varoluş gözləməyi bilir, sonsuza qədər gözləyə bilər. O səndən asılıdır. Hər şey hər an baş verməyə hazırdır. Sən, sadəcə, bütün qapılarını və bütün pəncərələrini açıq tut ki, varoluş hər tərəfindən içəri daxil ola bilsin.

Varoluşdan başqa Tanrı yoxdur, sənin varlığından başqa cənnət mövcud deyil. Varoluş varlığına dolduqda, cənnət də daxilinə girdi – və ya sən cənnətə girdin, eyni şeyin fərqli ifadəsidir sadəcə. Unutma: səndən heç nə gözlənilmir.

Əsrlərdir ki, dinlər sənin bu və digər qaydalara əməl etməyini istəyir. Özünə işgəncə etməlisən, həzdən qaçmalısan, bədəninlə savaşmalısan, dünyadan imtina etməlisən.

Buddizmə aid yazılarda axtaran şəxslərin uymalı olduqları 33000 prinsip qeyd olunub. Onları xatırlamaq, demək olar ki, mümkün deyil. Bunlara əməl etmək isə heç müzakirə mövzusu deyil. Mənim sənə əməl etmək üçün deyəcəyim hər hansı bir qaydam yoxdur.

Sadəcə, sadə bir anlayış verirəm – bu sənin həyatındır – ondan həzz al, daxilində bir nəğmə söyləməsinə, rəqs etməsinə icazə ver. Sənin tamamilə hazır olmaqdan başqa edəcəyin bir şey yoxdur, o zaman çiçəklər üzərinə yağacaq.

IV
Tale, Alın yazısı və Karma

Varoluş doğumu sənə ağ vərəq (tabula rasa) kimi verir. Alın yazısı yoxdur. Etdiyin şeylər öncədən müəyyənləşdirilmiş tale deyil.

Varoluş azadlıq, tale isə köləlikdir. Azadlıq baş verənlərin səndən asılı olduğu deməkdir. Tale isə saxta fərziyyədir.

İnanc tamamilə başqa şeydir. Tale ilə əlaqəsi yoxdur. İnanc bu deməkdir: “Nə olursa olsun, mən varoluşun parçasıyam və varoluş qəsdən mənə pislik etməz. Əgər bəzən bunun belə olduğunu hiss etsəm, bu mənim məsələləri səhv dəyərləndirməmdən qaynaqlanır”.

Həyatımız öncədən yazılıbmı?

Bu şəxsi məsələ deyil, fəlsəfi bir sualdır.

Həyatlarımız həm öncədən yazılıb, həm də yox. Hər ikisi – hə və yox. Bu iki söz həyat haqqındakı bütün sualların doğru cavabıdır.

Bir mənada hər şey əvvəlcədən müəyyənləşib. Daxilimizdəki fiziki, əqli və digər nə olursa olsun, əvvəlcədən bilinir. Amma içimizdəki bir şey hər zaman ­qeyri-müəyyən və təxmin edilə bilməyən olaraq qalır. Bu sənin şüurundur.

Nə qədər çox bədənin və maddi varlığınla eyniləşsən, bir o qədər çox səbəb-nəticə əlaqəsindən asılı olarsan. O zaman, deməli, maşınsan. Əgər maddi varlığınla – nə bədən, nə də düşüncənlə eyniləşməsən – özünü fərqli, bədəninin və zehninin üzərində, onların fövqündə hiss edə bilsən – o zaman o fövqəlşüur öncədən müəyyənləşə bilməz.

O, qeyri-iradidir, azaddır. Şüurluluq azadlıq, maddə isə köləlik deməkdir. Bu özünü necə təsvir etməyindən asılıdır. Əgər “mən, sadəcə, vücudam” deyirsənsə, sənə aid olan hər şey tamamilə müəyyən olacaq.

İnsanın, sadəcə, bədəndən ibarət olduğunu söyləyən şəxs onun öncədən müəyyən olmadığını söyləyə bilməz. Əsasən şüur deyilən şeyə inanmayan şəxslər öncədən müəyyənləşməyə də inanmazlar. Dindar və şüura inanan insanlar əsasən öncədən müəyyənləşməyə inanırlar. Bu mənada dediyim sözlər bir az ziddiyyətli görünə bilər, amma reallıq budur.

Şüuru anlayan insan azadlığı da başa düşür. Belə ki, sadəcə, ruhani birisi öncədən müəyyənləşmənin olmadığını söyləyə bilər. Bu anlayış, sadəcə, bədəninlə eyniləşmədiyin zaman yaranır. Sadəcə, maddi bir varlıq olduğunu hiss edirsənsə, o zaman sənin üçün azadlıq mümkün deyil. Maddə ilə azadlıq əldə edə bilməzsən. Maddə azad deyilsən deməkdir. O, səbəb-nəticə zəncirinin içərisində dövr edir.

Şüura və aydınlanmaya çatan insan səbəb-nəticə hökmranlığından da qurtular. Tamamilə qeyri-müəyyən birisi olur, onun haqqında heç nə deyə bilməzsən. Anı yaşamağa başlayır, onun varlığı atoma çevrilir.

Varlığın keçmişin tərəfindən müəyyən edilən çaya bənzəyən zəncirdir. Gələcəyin həqiqətən gəlməyəcək, o, sadəcə, keçmişin məhsuludur. Keçmiş gələcəyini müəyyən edir, onu hazırlayır, formalaşdırır və şərtləndirir. Gələcəyin buna görə öncədən təxmin edilə bilir.

B.F.Skinnerə görə, insan da digər hər şey kimi öncədən təxmin edilə bilər. Tək çətinliyimiz onun bütün keçmişini bilmək üçün lazım olan texnologiyanın mövcud olmamasıdır. Keçmişini bildiyimiz şəxsin gələcəyi haqqında hər şeyi təxmin edə bilərik.

Üstündə təcrübə apardığı insanlara əsaslanan Skinner demək olar ki, haqlıdır, çünki onların hamısının həyatını təxmin etmək mümkündür. O, yüzlərlə insanın üzərində təcrübə keçirib və hamısının mexaniki varlıqlar olduğunu, içərilərində azadlıq deyilən şeyin mövcud olmadığını müəyyən edib.

Amma onun araşdırmaları məhduddur, çünki laboratoriyasında təcrübə üçün heç vaxt bir Budda iştirak etməyib. Əgər bir insan belə azad olsa, bir insan belə mexaniki olmasa və onu öncədən təxmin etmək mümkün olmasa, Skinnerin bütün nəzəriyyəsi yerlə yeksan olacaq.

Əgər insanlığın bütün tarixi boyu bir insan belə azad olubsa və onun öncədən təxmin edilməsi mümkün olmayıbsa, bu, bütün insanlıqda azadlıq və qeyri-müəyyənlik potensialının olduğunu ortaya qoyur.

Azadlıq ehtimalı tamamilə bədəninə, yoxsa şüuruna əsaslanman ilə müəyyənləşir. Həyatının bütün axışı çölə doğrudursa, o zaman sənə aid olan hər şey öncədən müəyyən edilib deməkdir. Yoxsa daxilində də bir şeylər varmı?

Əvvəlcədən hazırlanmış cavab vermə. “Mən ruham” demə. Əgər daxilində heç nə hiss etmirsənsə, səmimi ol. Bu səmimiyyət şüurunun daxili azadlığı üçün ilk addım olacaq.

Daxilində daha dərinlərə getsən hər şeyin ətrafındakıların parçası olduğunu görəcəksən. Bədənin kənardan gəldi, düşüncən kənardan gəldi, “öz”ün belə sənə başqaları tərəfindən verildi.

Elə buna görə də digərlərinin düşüncələrindən qorxursan, çünki daxilindəki özünün idarəsi tamamilə onlardadır. Səninlə əlaqəli fikirlərini hər an dəyişdirə bilərlər. Özün, bədənin, düşüncələrin sənə başqaları tərəfindən verilibsə, bəs daxilində nə var?

Sən kənardakıların lay-lay birləşməsindən ibarətsən. Əgər kənardan gələn şəxsiyyətinlə eyniləşirsənsə, deməli, hər şey əvvəlcədən müəyyən olunub.

Kənardan gələn hər şeyin fərqində ol və onunla eyniləşmə. O zaman kənardakıların tamamilə geri çəkildiyi an gəlib çatacaq. Bir boşluğun içində olacaqsan. Bu boşluq çöl ilə içəri arasında keçid, qapıdır. Boşluqdan və boş olmaqdan o qədər qorxuruq ki, kənardakıların verdiklərindən yapışırıq.

Kənardakıların verdikləri ilə eyniləşməmək və boşluqda qalmaq üçün cəsarətli olmaq lazımdır. Kifayət qədər cəsarətli deyilsənsə, çölə çıxacaq, bir şey tapıb onunla hərəkət edəcəksən. ­Boşluqda olma anı meditasiyadır. Kifayət qədər cəsursan və boşluqda qala bilirsənsə, bütün varlığın birbaşa içəri tərəfə çevriləcək.

Kənarda bağlanacağın heç bir şey olmadıqda varlığın içəri tərəfə dönəcək. O zaman ilk dəfə sən deyilən şeyin düşündüyün hər şeyin fövqündə bir şey olduğunu anlayacaqsan. İndi olmaqdan başqa bir şeysən, varoluşsan. Varoluş azaddır, heç nə ona təsir edə bilməz. O mütləq azadlıqdır. Səbəb-nəticə əlaqəsi ona toxuna bilməz.

İndiki hərəkətlərin keçmiş hərəkətlərinlə əlaqəlidir. A B-nin mövcud olması üçün şərait yaradır, B daxilində C-nin inkişaf edə biləcəyi şərait yaradır. İndiki hərəkətlərin keçmiş hərəkətlərinə bağlıdır və bu əvvəli olmayan başlanğıca və axırı olmayan sona qədər davam edir. Səni müəyyən edən, sadəcə, öz hərəkətlərin deyil, ata və ananın hərəkətləri də səninkilə birlikdə bir davamlılığa malikdir.

Yaşadığın cəmiyyət, tarix, əvvəlcə baş vermiş hər şey hər hansı bir yolla hazırkı hərəkətlərinlə əlaqəlidir. Bütün tarix sənin daxilində çiçək açıb. O günə qədər baş vermiş hər şey sənin hərəkətlərinlə əlaqəlidir, başqa sözlə, hərəkətin açıq şəkildə öncədən müəyyən olunub.

Bu, bütün rəsmin sadəcə kiçik bir parçasıdır. Tarix çox canlı və yaşayan bir gücdür və sənin fərdi hərəkətlərin onun çox kiçik hissəsini ifadə edir.

Marks ictimai şərtləri müəyyən edən şüurun var olmadığını deyirdi. Şüuru müəyyənləşdirən cəmiyyət və onun şərtləridir. Böyük cəmiyyətləri böyük insanlar yaratmır, böyük cəmiyyətlər böyük insanları yaradır. Bir mənada o haqlıdır, çünki hərəkətlərinin əsl sahibi sən deyilsən. Onları bütün tarix müəyyən etdi, sən, sadəcə, onları həyata keçirirsən.

Bütün təkamül prosesinin bioloji hüceyrələrinin formalaşmasında rolu var. Bu hüceyrələr başqa insanın da parçası ola bilər. Bir uşağın atası olsan da bütün bioloji təkamülün fəaliyyət göstərdiyi və səni də hərəkət etməyə məcbur etdiyi bir mərhələsən.

Çoxalma hərəkəti səndən kənarda olduğu üçün çox güclüdür. O sənin vasitənlə fəaliyyət göstərən təkamül prosesidir.

Hərəkətlərin digər keçmiş hərəkətlərlə əlaqəsinin bir yolu budur. Bir insan aydınlandığı zaman yeni bir şey baş verməyə başlayır. Hərəkətlər artıq keçmişdəki hərəkətlərlə əlaqəsini itirir. Hazırkı bütün hərəkətlər, sadəcə, onun şüuru ilə əlaqəlidir. Onlar keçmişdən yox, şüurdan gəlir. Aydınlanmış insan buna görə öncədən təxmin edilə bilmir.

Skinner keçmiş hərəkətləri bildiyimiz vaxt gələcək hərəkətləri müəyyən etməyin mümkün olduğunu söyləyir. “Atı çaya apara bilərsən, amma ona su içirdə bilməzsən” – bu köhnə atalar sözünün səhv olduğunu deyir. Məcbur edə bilərsən. Atın su içəcəyi şəraiti yaratmaq olar.

At da, sən də çətinlik çəkəcəksən, çünki hərəkətlərin şərtlər və şərait tərəfindən yaradılır. Amma bir Buddanı çaya gətirsən belə, ona su içirdə bilməzsən. Məcbur etdikcə, iş daha da çətinləşəcək. Heç bir istilik ona bunu etdirə bilməz. Minlərlə günəş baş qaldırsa da köməyi olmayacaq. Buddaların hərəkət qaynağı fərqlidir. Digər hərəkətlərlə əlaqəli deyil, şüura bağlıdır.

Şüurlu şəkildə hərəkət etməyi belə çox vurğulamağımın səbəbi budur. O zaman hər anın hərəkətli keçər. Bu, digər hərəkətlərin davam etdirilməsi mənasına gəlməsin. Azadsan. İstədiyin an hərəkət edə bilərsən və heç kim sənə nə edəcəyini söyləyə bilməz.

Vərdişlər mexanikidir. Özlərini təkrarlayırlar. Bir şeyi nə qədər çox təkrarlasan, bir o qədər məhsuldar olarsan. Məhsuldarlıq şüura artıq ehtiyacın yoxdur deməkdir. Kimsə sürətli yaza bilirsə, bu onun heç bir cəhdə ehtiyacı olmadığı mənasına gəlir, fərqində olmadan yaza bilərsən. Hətta yazarkən başqa şeylər haqqında da düşünə bilərsən.

Bədən yazır, həmin adama ehtiyac yoxdur. Məhsuldarlıq bir iş o qədər müəyyənləşib ki, əlavə heç bir cəhdə ehtiyac yoxdur deməkdir. Azadlıqda isə cəhdlər daima mümkündür. Maşınlar səhv etmirlər, səhv etmək üçün şüurlu olmaq lazımdır.

Belə ki, indiki hərəkətlərin keçmiş hərəkətlərinə zəncirlə bağlanıb, öncədən müəyyən olunub. Uşaqlığın gəncliyini, gəncliyin qocalığını, doğumun ölümünü müəyyən edir, hər şey müəyyən olunub. Budda deyərdi ki, “Səbəbi təşkil et, təsir oradadır”. Bu daxilində hər şeyin müəyyən olunduğu səbəb-nəticə əlaqəsinin ­dünyasıdır.

Tam şüurlu şəkildə hərəkət etsən, tamam başqa vəziyyət yaranacaq. O zaman hər an dəyərlidir. Şüur bir axındır, durmur. Özlüyündə həyatdır, dəyişir. Canlıdır, daima genişlənir, daima yeni, təzə və cavan qalır. Bu vaxt hərəkətlərin öz-özünə baş verəcək.

Bir Dzen hekayəsi yadıma düşdü…

Dzen ustadı müridindən xüsusi bir sual soruşur. Mürid isə suala necə lazımdırsa elə də cavab verir. Növbəti gün ustad eyni sualı yenidən soruşur. Mürid, “bu suala dünən cavab verdim” deyir.

Ustad, “indi yenidən soruşuram” deyir. Mürid eyni cavabı təkrarlayır. Ustad “bilmirsən!” deyir.

Mürid “bəs dünən eyni cavabı verdim və başınızla təsdiq etdiniz. Belə başa düşdüm ki, doğru cavab vermişəm. İndi fikrinizi niyə dəyişmisiniz?” deyir.

Ustad “təkrarlana bilən şeylər səndən qaynaqlanmır” deyə cavab verdi. “Bu cavab sənin şüurundan deyil, yaddaşından gəlir. Əgər bunu həqiqətən bilsəydin, cavab fərqli olardı, çünki çox şey dəyişib. Bu sualı dünən verən adamla mən eyni deyiləm.

Bütün vəziyyət dəyişib, sən də həmçinin – amma cavab hələ də eynidir. Sualı necə cavab verəcəyini görmək üçün yenidən verməli oldum. Heç nə təkrarlana bilməz”.

Nə qədər canlısansa o qədər az təkrarçısan. Sadəcə, ölü insan ardıcıl ola bilər. Həyat dağınıqlıqdır, həyat azadlıqdır. Azadlıq nizamlı ola bilməz. Nə ilə nizamlı olacaqsan? Sadəcə, keçmişlə bu mümkündür.

Aydınlanmış insan, sadəcə, şüurunda nizamlıdır, keçmişlə deyil. O tam olaraq hərəkət içərisindədir. Arxasında və kənarda heç nə buraxmayıb. Növbəti addımda hərəkət dayanır və onun şüuru yenidən təzələnir. Nə zaman bir hadisə olsa bu şüur orada olacaq və hər hərəkət sanki ilk dəfə olurmuş kimi azad şəkildə həyata keçəcək.

Buna görə sənin sualına həm hə, həm də yox cavabı verdim. Şüurlu olmaq, bir yığıntı olmaq və ya, sadəcə, bədəndən ibarət olmaq – hamısı səndən asılıdır.

Dindarlıq insana şüur verdiyi üçün azadlıq da gətirir. Elm maddə haqqında nə qədər çox bilsə, dünya bir o qədər çox kölələşəcək. Maddə anlayışı səbəb-nəticə əlaqəsinə əsaslanır: Əgər bunu etsən, o baş verəcək, yəni hər şey öncədən müəyyən edilə bilər.

Gələcək illərdə insanlığın bütün işlərinin fərqli formalarda müəyyənləşdiyini görəcəyik. Dünyada ən böyük fəlakət nüvə müharibəsi deyil. O, sadəcə, dağıntı yarada bilər. Ən böyük fəlakət psixologiya elmi tərəfindən gələcək. O insanın tam şəkildə necə idarə ediləcəyini öyrənəcək. Şüurlu olmadığımız üçün əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş formada idarə edilə bilərik.

Bizim kimi, ətrafımızdakı hər şey öncədən müəyyən edilib. Bəziləri hindistanlı, bəziləri müsəlmandır – bu öncədən müəyyənləşmədir, azadlıq deyil. Valideynlər, cəmiyyətlər qərar verirlər. Bir adam həkim, digəri isə mühəndisdir, artıq onların davranışları müəyyənləşib.

Onsuz da davamlı olaraq idarə edilirik və metodlarımız hələ də çox bəsitdir. Yeni üsullar davranışımızı o dərəcəyə qədər müəyyən edə biləcək ki, heç kim ruhu olduğunu söyləyə bilməyəcək. Əgər bütün cavabların müəyyəndirsə, o zaman ruhun nə mənası var?

Bədən kimyası ilə bütün reaksiyaların müəyyən edilə bilər. Əgər sənə spirt verilərsə fərqli davranarsan. Bədən kimyan dəyişəcək deyə, davranışların da ­dəyişəcək. Əvvəllər ən yuxarı tantra üsulu sərxoşedici maddələr qəbul edib oyaq qalmaq idi.

Əgər bir adam bütün işarələrin onun şüurunu itirdiyini göstərsə də şüurlu qala bilirdisə, ancaq o zaman tantra həmin adamın aydınlandığını söyləyərdi – başqa cür yox. Bədən kimyası şüurunu dəyişdirə bilirsə, o zaman şüurun mənası nədir?

O zaman bu, kimyəvi maddənin sənin şüurundan daha güclü olduğunu göstərir. Tantra hər növ kimyəvi maddəyə üstün gələrək şüurlu qalmağın mümkün olduğunu deyir. Maddə bədənə daxil edilsə də, heç bir reaksiya vermirsən.

Seks kimyəvi bir hadisədir, müəyyən hormonların müəyyən miqdara qədər qalxması nəticəsində cinsi arzular yaranır. Ehtirasa çevrilirsən. Bədənin kimyası normal vəziyyətinə qayıtdıqda peşmanlıq hiss edə bilərsən, amma bu mənasızdır.

Hormonlar yenidən qalxdıqda yenidən eyni cür hərəkət edəcəksən. Tantra seks haqqında da sınaq keçirib. Əgər tamamilə seksual xarakter daşıyan bir şəraitdə heç bir cinsi arzu hiss etmirsənsə, deməli, azadsan. Bədən kimyasını geridə buraxmısan. Bədən orada olsa da, sən onun içərisində deyilsən.

Qəzəb də həmçinin kimyəvi bir hadisədir. Bio-kimyaçılar qısa zamanda qəzəb və seksdən qoruyan maddə kəşf edəcəklər, amma sən Budda olmayacaqsan. Budda qəzəbdən uzaq yaşamırdı, o da qəzəblənirdi, sadəcə, qəzəbin təsiri yox idi.

Əgər bədən kimyan idarə edilə bilirsə, deməli, qəzəblənməyinin də qarşısını almaq olar. Sənə qəzəbi hiss etdirən kimyəvi şəraiti dəyişdirsək, qəzəbin də təsiri öləcək. Seks hormonlarını bədənindən çıxartsaq, ehtirasın qalmayacaq.

Amma buradakı əsas məsələ qəzəbli olub-olmamağın və ya ehtiraslı olub-olmamağın deyil. Əsas məsələ fərqindəliyin mövcud olmayacağı bir vəziyyətdə fərqində olmaqdır, sadəcə, şüursuz vəziyyətdə həyata keçə bilən bir hadisə içərisində şüurlu qala bilməkdir.

Belə vəziyyətlərin ortaya çıxdığı anlarda meditasiya ilə məşğul ol. Bu zaman böyük bir fürsət əlinə keçəcək. Əgər qısqanclıq hiss edirsənsə, bu haqda meditasiya et. Ən doğru vaxt indidir. Bədən kimyan daxilində fəaliyyət göstərməyə başlayıb. İndi səni şüursuz hala salacaq. Səni dəli kimi davranmağa məcbur edəcək. İndi, şüurlu ol. Qısqanclığın baş qaldırmasına imkan ver, onu boğma, amma şüurlu ol, onu kənardan izlə.

Əgər qəzəblənmisənsə, onu kənardan izlə, əgər ehtiraslanmısansa, ona kənardan bax. Daxilində baş verən şeyin həyata keçməsinə imkan ver və bu vəziyyətinlə əlaqədar meditasiya həyata keçir.

Addım-addım nə qədər çox dərinə ensən, bu hisslər səni bir o qədər az idarə edə biləcək. Azad olacaqsan. Mokşa, azadlığın başqa mənası yoxdur. Azadlıq heç nəyin sənə təsir edə bilməyəcəyi qədər şüurlu olmaq deməkdir.

Mənəvi irəliləmənin dərəcəsi öncədən yazılırmı? Yoxsa bir insan həyatı nəticələr haqqında heç bir şeyin məlum olmadığı çətinliklər və ehtimallar silsiləsidirmi?

Mahiyyət əvvəlcədən yazılıb, şəxsiyyət, sadəcə, təsadüfdür. Səni sən edən əsas şey əvvəlcədən müəyyən edilib, göründüyün şəxs, sadəcə, təsadüfdür. Hindu və ya xristian olmağın, sadəcə, bir təsadüfdür. Kişi və ya qadın olmağın, sadəcə, bir təsadüfdür.

Alman və ya hindistanlı olmağın da, sadəcə, bir təsadüfdür. Qara və ya ağ olmağın da həmçinin təsadüfdür. Amma varlığın, sadəcə, varoluşun öncədən yazılıb.

Əvvəlcədən yazılanı tapmağa çalış, amma əlaqəsi olmayan şeylər və təsadüflərlə vaxtını itirmə.

Burnun bir az qısa və ya uzundur. Bunun haqqında çox narahat olma, bu, sadəcə, təsadüfdür. Dərin qaradır, ya da deyil – bir qəpiklik məsələ belə deyil. Bunlar haqqında çox narahat olma. Bunların əsas məsələyə dəxli yoxdur.

Nəyin tamamilə öncədən yazıldığını tapmağa çalış. Bu sənin təbiətin, mahiyyətindir.

Amma təsadüflər içərisində itirsən. Təsadüflərə həddindən artıq diqqət ayırırsan. Onlar haqda çox narahat olursan. Bütün vaxtını və enerjini buna xərcləyirsən. Mənasız məsələlərlə o qədər çox maraqlanırsan ki, mahiyyət yaddan çıxır.

Yuxuda olan adamın vəziyyəti belədir: hər zaman mahiyyətsiz şeylərə diqqət ayırır. Pul, güc, ev, maşın, bu və digər şeylər haqqında düşünür – amma daxilindəki əsas nüvənin nə olduğuna, kim olduğuna baxmır.

Daxili nüvə tamamilə öncədən yazılıb. Kənardakı heç nə bunun kimi deyil. Daxildəki hər şey öncədən yazılıb. Ona daha çox diqqət ayır. Sannyas elə bunun haqqındadır: mahiyyətsiz şeylərdən üz döndərmək, mahiyyətə doğru çevrilmək.

Sənə yemək yemə və ya bir evdə yaşama demirəm – əsla. Demək istədiyim bu deyil. Evində yaşa, amma bunun haqqında çox düşünmə. İnsan yaşamaq üçün yeməlidir. Ye – amma yeməyi həyatının mərkəzi halına gətirmə. Dayanmadan yemək haqqında düşünən insanlar var.

Pul lazımlıdır, amma onu tanrın halına gətirmə. Pulun olduğu vaxt ondan istifadə et. Əgər pulun yoxdursa, bu yoxluğu istifadə et, çünki bunun da öz gözəllikləri var. Pulun olduğu zaman bir saray ala bilərsən. Al. Pulun olmadığı zaman bir köçəri ol, səmanın altında yat.

Bunun da öz gözəlliyi var. Pulun olanda ondan istifadə et. Pul üçün istifadə edilmə. Əgər pulun yoxdursa, kasıblığın kefini çıxart. Zəngin olmağın öz zənginliyi, kasıb olmağın da özünə aid zənginliyi var.

Dünyada, sadəcə, kasıb insanların həzz ala biləcəyi şeylər var – varlılar üçün bu mümkün deyil. Dünyada, sadəcə, varlıların həzz ala biləcəyi şeylər var – kasıblar üçün mümkün deyil. Yəni fürsət nə verərsə… Varlısansa varlıların həzz alacağı, kasıbsansa kasıbların həzz alacağı şeyləri et.

Amma nə edirsən? Tamamilə tərsini. Varlı olduğun zaman, sadəcə, kasıbların həzz alacağı şeylərin həsrətində olursan. Kasıb olduğunda isə əksinə. Deməli, sadəcə, axmaqsan. Burada hər hansı bir ağıllı hərəkət görmürəm.

Bir dostumla qalırdım. Hakim köməkçisi idi, qocaydı, çox içirdi – demək olar ki, hər zaman sərxoş olardı – amma digər bütün sərxoşlar kimi çox yaxşı insan idi. Xeyli şirin, nəzakətli və sevgi dolu bir insanıydı.

Gecə həddindən artıq çox içmişdi və onunla birlikdə oturmuşdum. Birdən qorxmağa başladı. Təlaşlı bir halda mənə dedi: “Xahiş edirəm tez polis bölməsinə bir məktub yaz – onlara iki agent (intelligence officers) göndərməsini söylə”.

Məktubu yazdım, amma bir səhv buraxdım. Onlara “xahiş edirəm, iki ağıllı məmur (intelligent officers) göndərin” dedim.

Yaşlı sərxoş məktuba baxdı, gülməyə başladı və dedi: “ağıllı məmurun olduğunu bu günə qədər kim eşidib? “Agent” yaz, “ağıllı məmur” yox”.

Ağıllı bir məmur tapmaq demək olar ki, mümkün deyil. Çünki ağıllı bir insan tapmaq demək olar ki, çox çətindir. Ağıl tamamilə yoxa çıxıb.

Pulun olanda, ondan həzz al. Əgər varsa, kral kimi yaşa. Fəqət insanlar görürəm – pulları var, amma dilənçi kimi yaşayırlar. Pulu gələcək üçün yığırlar və bir gün o itəndə belə düşünəcəklər: “Niyə bu fürsəti qaçırdıq? Ondan həzz almalı idik”.

Kasıb insanlar, yazıqlar yaşadıqları yerlərdəki ağacların həzzini almaqdansa saraylarda yaşamağın xəyalı ilə vaxtlarını israf edirlər. Nəğmə oxuyan quşlar, günəş, açıq hava – bütün dünya kasıblara açıqdır. Kasıb insan gözəl yuxunun həzzini ala bilər, çünki varlılar üçün yuxu çox çətindir.

Ola bilsin ki, onların daha yaxşı yataq otaqları, rahat döşəkləri var, amma orada yata bilmirlər. O zaman dilənçiləri düşünəcək, bu kasıblar bu qədər gözəl yatdıqları və xoruldadıqları halda, “mən yata bilmirəm” deyib, onları qısqanacaqlar.

Yata bilirsənsə, yaxşıcana yat. Yaxşı döşəyin varsa, kefini çıxar – yuxusuzluqdan əziyyət çək! Amma ağıllı ol.

Səmimi, incə və açıq qəlbli insanların əziyyət çəkməsinin və digərlərinin onlara qarşı laqeyd olmasının səbəbi nədir? Niyə hiyləgər, xəsis və pis insanlar müvəffəqiyyət və hörmət qazanırlar? Bu onların keçmiş həyatlarının karması, alın yazısıdırmı?

Alın yazısına inanmağa ehtiyac yoxdur. İnsanların öz keçmiş pis əməllərinə və karmaya görə əziyyət çəkdiklərini düşünməyə də ehtiyac yoxdur. Reallıq budur ki, yaxşı, gözəl və xeyirxah insanlar əzab çəkməyə məhkum olublar.

Həyatda hər şeyi əldə edə bilməzsən. Əgər mərhəmətlisənsə, bundan həzz al, əgər ləyaqət sahibisənsə, bunun kefini çıxar, əgər gözəlsənsə, bunun həzzini al.

Nəyə görə hiyləgər insanların baş nazir, pis insanların varlı olmasını qısqanırsan? Əgər yarışma pul, güc, nüfuz və hörmət üçündürsə, burada pis insanların qalib gələcəyi məlumdur.

Amma yarış daxili səssizlik, dinclik, rahatlıq, sərinlik, sakitlik, meditasiya, ilahi bir şey üçündürsə, pis insanlar heç bir yerdə heç nə əldə edə bilməyəcəklər. Burada heç bir problem görmürəm. Bunu başqalarından soruşsaydın, məsələni keçmiş həyatlarla izah edərdi, çünki məntiqçilər və dinçilər üçün sanki başqa izah yolu yoxdur.

Sənə yaxşı insanların əzab çəkməməli, pis insanların əziyyət çəkməli olduğunu durmadan izah edirlər. Amma real həyatda tamamilə əksini görürsən: yaxşı insanlar əziyyət çəkir, pis insanlar isə ən yuxarıdadır, həzz alırlar.

Təbii olaraq din adamları keçmiş həyat, alın yazısı, prarabdha, karma anlayışlarını yaratmaq məcburiyyətində qalır – hamısı süni və xəyali şeylərdir. Həqiqət isə çox sadədir: Mənəviyyatın pul qazanmaqla əlaqəsi yoxdur. Mənəviyyat daha dəyərli şeylər, əqli rahatlıq üçün çalışır.

Mənəviyyatlı insan dünyəvi şeylər üçün narahat olmur. Bir sarayı olmasa da öz daxmasında bir kraldan daha xoşbəxt şəkildə yaşayacaq. O bir sarayı əldə edə bilməsə də, xoşbəxtliyi əldə edə biləcək. Hiyləgər insan isə saray əldə etsə də, əqli rahatlığını itirəcək, özü ilə bütün əlaqəsini kəsəcək.

Bu məsələ mənə o qədər sadə gəlir ki. Mənəvi dünyaya və daxili zənginliklərə sahib olmaq istəyirsənsə, yaxşı insan ol, əxlaqlı, incə qəlbli ol, sadəcə, hiyləgərliklə pul qazanan, hər növ cinayət əməlinə əl atan və beləliklə, yüksək mövqelərə qalxan və nüfuz qazanan bu yazıq insanları qısqanma.

Hər ikisini istəyirsən? Həm pul, həm də meditasiya istəyirsən? Çox şey istəyirsən. Acgöz insanlara da nəsə saxlamaq lazımdır. Onlar çox çalışır və daxilən çox əziyyət çəkirlər. Ola bilsin ki, sən kənar dünyada çətinliklərlə üzləşirsən, amma onlar daxilən əzab çəkir – və bu sənin çəkdiyin əzabdan daha böyük bir əzabdır.

Belə ki, həyatın yalan fikirlərlə izah edilməsini heç cür başa düşmürəm. Həyat sadə bir riyaziyyatdır. Layiq olduğunu əldə edirsən. Sadəcə, sənin xüsusiyyətlərinə uyğun olmayan şeyi istəməsən heç bir problem olmaz.

O zaman məsələyə indiki kimi baxmayacaqsan – mənəviyyatlı insanların əzab çəkdiyini düşünməyəcəksən. Yox – heç bir mənəviyyatlı insan əzab çəkmir.

Bu insanlar həyatlarının hər anından həzz alırlar. Əgər əzab çəkirlərsə o zaman mənəviyyatları tam deyil: sadəcə, qorxaqdırlar. Acgöz insanlarla eyni şeyləri istəyirlər, amma hiyləgərlik edəcək qədər cəsarətli və ağıllı deyillər. Hiyləgərlik bir sənətdir.

Acgöz insan, sadəcə, idarə edə bildiyi şeylərə sahib olmalıdır. Pis insanlar da həmçinin idarə edə bildikləri şeylərə sahib olmalıdırlar. Amma yaxşı insanlar daxili zənginliyə sahib olduqları üçün qısqanmamalıdırlar. Mərhəmətli olmalıdırlar.

O yazıq, acgöz siyasətçilərə, varlılara baxmalı – onların daxili yoxsulluğunu, daxili qaranlığını, cəhənnəmini görməli, mərhəmətli olmalı və rəqabət aparmamalıdırlar.

Səbəb-nəticə əlaqəsi ilə karmaya təsir etməyin vacibliyi müzakirə edilə bilərmi? Yoxsa bu da varoluşun belə bir ehtimalı dünyanın və ruhun çata biləcəyi bir məsafəyə gətirməsinin yoludurmu?

Hər şey haqqında mübahisə edə bilərsən, amma bu mübahisədən bir şey çıxmayacaq. Mübahisələrin sənə necə kömək edəcək? Təbii karma prosesinə müdaxilə etməməliyik deyə bilərsən – o zaman sən müdaxilə etmə.

Öz əzabların içərisində xoşbəxt ol – əslində bu sən deyilsən. Əsl sən müdaxilə etmək istəyir. Əgər təbii prosesə inanırsansa, bu möhtəşəmdir – amma bundan sonra heç nədən şikayət etmə. “Bu niyə belədir?” deyə heç vaxt soruşma.

Hər şey karmaya görədir. Əzab çəkirsən? Bu əzablar karmanın təbii gedişatına görədir, yoxsa bu baş verməzdi, toxunma.

Bu alın yazısı və qismət nəzəriyyəsidir – alın yazısına inanma təlimi. Onda heç nə etmir, nə baş verirsə, olduğu kimi qəbul edirsən. Onda bu, təslimiyyətə çevrilir və sənin nəsə etməyinə ehtiyac qalmır.

Amma o zaman hər şeyi tam qəbul etməlisən. Müdaxilə etmək olmaz, heç nəyə müdaxilə etməyəcəyin bir vəziyyətdə ola bilərsənmi? Amma hər zaman hər şeyə qarışırsan, bunları kainatın öhdəliyinə buraxa bilməzsən. Əgər hər şeydən imtina etsən, onda başqa heç nəyə ehtiyac qalmayacaq, başına hər şey gələ bilər. Əgər buraxa bilmirsənsə, o zaman müdaxilə et. Müdaxilə edə bilmək üçün isə baş verənləri anlamalısan.

Əslində meditasiya ilə məşğul olmaq karma prosesinə müdaxilə etmək deyil, daha doğrusu, onun çölünə hoppanmaqdır. Qətiyyən bu bir müdaxilə deyil, sadəcə, güclü çarxın, dairənin kənarına sıçramaqdır. Onda dairə davam edəcək və proses öz-özünə bitəcək. Onu sən sonlandıra bilməz, sadəcə, çölünə çıxa bilərsən və onu tərk etdiyin an reallığını itirəcək.

Məsələn, Raman Maharaşi xərçəng xəstəliyindən öldü. Davamçıları onun həkimə görünməsini ­istəyirdilər. O da “hə” dedi. “Əgər istəyirsinizsə və bu xoşunuza gəlirsə müalicə edin. Amma mənə belə də yaxşıdır”. Həkimlər təəccübləndilər, çünki onun bədəni əzab çəkirdi, dərin bir ağrı içərisində idi, amma gözlərində acı yox idi. Bədəni dərin bir ağrı keçirsə də, o əzab çəkmirdi.

Bədən karmanın parçasıdır. O səbəb-nəticə əlaqəsinin yaratdığı mexaniki dairənin bir hissəsidir. Amma şüur onu aşıb, onun fövqündə dura bilir. O, sadəcə, izləyirdi. Qıraqdan bədəninin əzab çəkdiyinə, yavaş-yavaş necə öldüyünə baxırdı. Qətiyyən müdaxilə etmir, sadəcə, olanları seyr edirdi, o güclü çarxın içərisində deyildi, onunla eyniləşməmişdi, prosesin içində deyildi.

Meditasiya müdaxilə deyil. Əslində o olmadan hər an müdaxilə edirsən. Onunla birlikdə isə olanları aşacaq, təpənin üzərindəki izləyici olacaqsan. Dərənin içində hadisələr baş versə də bunun sənə dəxli yoxdur. Sən, sadəcə, izləyicisən.

Hadisələr sanki başqasının başına gəlir və ya sanki bir yuxuda və ya filmdə olduğunu düşünəcəksən. Müdaxilə etməyəcəksən. Çünki oyunun içərisində deyilsən – çöldəsən. Artıq aktyor deyilsən: izləyicisən. Tək dəyişiklik də elə budur.

Sadəcə. şahid olduğun zaman bədənin lazım olan şeyləri tamamlayacaq. Əgər əzab çəkmək üçün çoxlu karmaların varsa və indi şahidə çevrildiyin an yenidən doğulmayacaqsan.

Bədənin digər həyatlarda çəkməli olduğu əzabların hamısını bu dünyada çəkməli olacaq. Belə ki, aydınlanmış insanın bədəni çoxlu əzablar çəkmək məcburiyyətində qalır, çünki artıq gələcək bir doğum, gələcək bir yaşam yoxdur. Bu sonuncu bədən olacaq. Belə ki, bütün karmaların və əməliyyatların sonlandırılmalı, bitməlidir.

İsanın həyatına və başına gələnlərə şərq gözü ilə baxdıqda da eynisi baş verir, onlar üçün çarmıxa çəkilmək tamam fərqli bir anlayışdır. Qərb düşüncəsində isə bir-birini izləyən həyatlar, yenidən doğulma və reinkarnasiya olmadığına görə, onlar çarmıxa çəkilmə məsələsini o qədər də dərindən analiz edə bilmirlər.

“Sadəcə, İsa bizim üçün əzab çəkdi” adlı bir hekayələri var. Onun əzabı bizim qurtuluşumuz idi. Amma bunun heç bir mənası yoxdur və həqiqətə uymur. Əgər İsanın əzabı sənin üçün bir qurtuluş idisə, niyə insanlıq yenə də əzab çəkir? Hətta əvvəlkindən də daha çox.

İsanın çarmıxa çəkilməsindən sonra insanlıq Tanrının Krallığına girmədi. Əgər o bizim üçün əzab çəkdisə, əgər onun çarmıxa çəkilməsi bizim cinayət və günahlarımızın tövbəsi idisə o zaman İsa uğursuzluğa düçar olub, çünki hələ də günahlar, cinayətlər və əzablar davam edir. Deməli, İsa boşuna əzab çəkib, çarmıxa çəkilməklə istədiyinə çata bilmədi.

Xristianlığın sadə bir əfsanəsi var. Amma insan həyatı haqqında şərq baxışı tamamilə fərqlidir. İsanın çarmıxa çəkilməsi onun öz karmaları vasitəsilə yığılmış əzablarının nəticəsi idi. Və bu onun son həyatı idi, bir daha bədənə girməyəcəkdi. Buna görə də bütün əzabın tək bir nöqtədə yığılması lazım idi. Bu nöqtə çarmıxa çəkilmə ilə nəticələndi.

O heç kim üçün əzab çəkmədi – heç kim digərinə görə əzab çəkə bilməz. O özü üçün, öz keçmiş karmalarına görə əzab çəkmişdi. Heç kim səni azad edə bilməz. Karmalarına bağlanmısan, İsa səni necə azad eləsin? O özünü kölə, azad insan edə bilər, özünü xilas edə bilər. Və çarmıxa çəkilmə hadisəsi ilə onun karma hesabı bağlandı.

Onun məsələsi qapandı, zəncir sona gəldi. Səbəb-nəticə əlaqəsi bitdi. Onun bədəni yenidən doğulmayacaq. Yenidən başqa rəhmə düşə bilməz. Əgər aydınlanmış insan olmasaydı, bir çox yaşam boyunca bütün bunların əzabını çəkməli olacaqdı. Amma onların hamısı tək bir nöqtədə, bir həyatda yığıldı.

Müdaxilə edə bilməzsən, əgər etsən özün üçün daha çox əzab yaradacaqsan. Karmaya müdaxilə etmə, amma onu aş, onu izlə. Onu həqiqət kimi yox, yuxu kimi qəbul et, ona sanki fərqli bir şeymiş kimi bax. Ona qarışma. Bədənin əzab çəkir – əzaba bax. Bədənin həzz içərisindədir – həzzə bax. Onunla eyniləşmə – meditasiyanın bütün mənası elə budur.

Özün üçün səbəblər və bəhanələr axtarma. “Bu haqda mübahisə etmək olar” demə. Hər şey haqda mübahisə edə bilərsən, bu mənada azadsan. Amma unutma ki, bu mübahisə intiharın ola bilər. Özünə qarşı mübahisə edə bilərsən və bu, sənə kömək etməyəcək, səni dəyişdirməyəcək, daha çox sənə maneələr yaradacaq. Biz isə mübahisə etməyə davam edirik.

Elə bu gün bir qız məni görməyə gəlmişdi. “De görüm, həqiqətən Tanrı varmı?” deyə soruşdu. Tanrının olmadığı haqqında mübahisə etməyə hazır idi. Onun sifətinə, gözlərinə baxdım. Gərgin idi, iddialar ilə dolmuşdu, sanki buna görə savaşmaq istəyirdi. Çox dərinliklərdə “Tanrı yoxdur” deməyimi arzulayırdı.

Çünki əgər Tanrı varsa, deməli, başın bəladadır. Tanrı varsa, deməli, istədiyin kimi ola bilməyəcəksən, problem yaranacaq. Tanrı çətinlikdir. Özündən məmnun olmamaq, səndən daha yüksək bir şeyin olması, daha yuxarı bir yerin varlığı deməkdir. Mütləq şüurlu vəziyyət olması mümkündür. Tanrının mənası da elə budur.

Mübahisə etməyə hazır idi və “mən ateistəm, Tanrıya inanmıram”, – dedi.

Ona “əgər Tanrı yoxdursa, ona necə inanmırsan?” deyə soruşdum. “Tanrının sənin inancına və inamsızlığına dəxli yoxdur. Qarşı və ya dəstəkləyici arqumentlərin hamısı səninlə əlaqədardır. Tanrı ilə bir əlaqəsi yoxdur. Niyə narahat olursan? Əgər Tanrı yoxdursa, niyə bu qədər uzun yolu gəlib, “Tanrı yoxdur” deyə mübahisə aparırsan?

Onu unut və bağışla. Evinə get, vaxtını itirmə. Əgər o yoxdursa, niyə narahat olursan? Niyə onun olmadığını sübut etməyə çalışırsan? Bu cəhdlərin sənin haqqında bir şey deyir mənə. Qorxursan. Əgər Tanrı varsa, problem yaranacaq. Əgər yoxdursa, o zaman istədiyin kimi ola biləcəksən, həyata meydan oxumağa ehtiyac qalmayacaq”.

Çətinliklərdən, risklərdən, təhlükələrdən, özünü dəyişdirməkdən qorxan hər insan hər zaman Tanrını inkar edəcək. İnkar edən o insanın ağlıdır. İnkar etmək o insan haqqında nəyisə göstərir, Tanrı haqqında deyil.

Ona Tanrının sübut və ya inkar ediləcək bir şey olmadığını söylədim. Tanrı onu dəstəkləyəcək və ya ona qarşı gələcəyimiz bir obyekt deyil. İlahilik sənin daxilindəki bir ehtimaldır. O kənardakı bir şey yox, daxilindəki bir potensialdır. Ona doğru hərəkət etsən, reallaşar, ona doğru getməsən, reallaşmaz. Ona qarşı çıxmağın bir mənası yoxdur, dəyişmədən qalarsan. Və çıxılmaz dairəyə çevrilərsən.

Tanrının olmadığı haqda mübahisə edirsən və buna görə də heç vaxt ilahiliyə doğru hərəkət etmirsən – çünki bu daxili bir səyahət, daxili bir hərəkətdir. Heç vaxt yola çıxmamısan, çünki olmayan bir nöqtəyə doğru necə gedə bilərsən? Beləliklə, dəyişmirsən. Eyni qaldığında heç vaxt qarşılaşmaz, ilahi olana qarşı gələ bilməzsən.

Digər dünyadan gələn hisslər və titrəmə ilə rastlaşmazsan. O zaman sənin fikrinə əsasən onun mövcud olmadığı daha da isbat edilmiş olar. Dəlillərin böyüdükcə daha çox uzaqlaşır, daha çox düşürsən, uçurum daha da böyüyür.

Belə ki, ona bu məsələnin Tanrının varlığı və ya yoxluğu ilə əlaqədar olmadığını izah etdim. Məsələ sənin böyümək istəyib-istəməməyindədir. Əgər böyüsən, tam böyümən görüşmə, birlik və qarşılaşma olacaq. Ona bir lətifə danışdım.

Baharın sonu, küləkli bir səhərdə bir ilbiz gilas ağacına dırmaşmağa çalışır. Yandakı ağacın təpəsindəki sərçələr bunu görüb gülməyə başlayırlar. Çünki mövsümü olmadığı üçün ağacda gilas yoxdur və bu yazıq ilbiz ağaca çıxmaq üçün çox əziyyət çəkir. Sərçələr lağ etməyə başlayırlar.

Daha sonra sərçələrdən biri uçaraq iblisin yanına gəlir və “əzizim, hara gedirsən? Ağacda hələ gilas yoxdur” deyir.

Amma iblis qəti dayanmır, yuxarı doğru qalxmağa davam edir. Dayanmadan “mən ora çatanda olacaq. Mənim yuxarı çıxmağıma çox vaxt lazımdır, bu zaman ərzində gilaslar da bitər” deyir.

Tanrı yoxdur, amma sən ona doğru getsən ilahilik yaranar. O hər zaman yerində var olan bir şey deyil – heç vaxt orda olmur. O böyüyür. O sənin böyüməyindir. Mütləq şüurluluq nöqtəsinə çatmaq – ilahilik bax budur. Mübahisə etmə. Yoxsa bütün enerjini buna xərcləyərsən, enerjini özünü dəyişdirməyə sərf elə.

Enerji çox deyil. Əgər onun hamısını mübahisəyə sərf etsən, sonda mübahisə etmək üzrə bir dahi olacaqsan. Amma bu böyük enerji israfıdır və bunun böyük xərci var. Çünki eyni enerji meditasiyaya xərclənə bilərdi. Məntiqçi ola bilərsən: çox məntiqli arqumentlər ortaya ata bilər, inandırıcı sübutlar və təkziblər tapa bilərsən, amma yenə də eyni qalacaqsan. Arqumentlərin səni dəyişdirməyəcək.

Bir şeyi unutma: Səni dəyişdirən hər şey yaxşıdır. Səni böyüdən, genişləndirən, şüurunu inkişaf etdirən hər şey yaxşıdır. Səni dayandıran və hazırkı vəziyyətini qoruyan hər şey ölümcüldür, intihardır.

Belə bir Sufi deyimi var, “Heç bir insan taleyindən qaça bilməz. Bura məhdudiyyətlərin dünyasıdır – bütün bunlara baxmayaraq sərhədsizliyi sınaqdan keçirənlər seçilmiş ­insanlardır”.

Corc Qurdjifin dostlu olan, məşhur astroloq və bəstəkar Deyn Rudhyar deyirdi ki, “astrologiyada ən qədim fikir budur – təcrübə insanların başına gəlir anlayışı doğru deyil. Əksinə, insanlar təcrübələrin başına gəlir”.

Məncə, kifayət qədər cəsarətli olan hər bir astroloq “insan bir maşındır” deyən Qurdjifin haqlı olduğunu anlayacaq.

Corc Qurdjifin insan maşındır ifadəsi doğrudur. Amma o, insan dedikdə şüursuz şəkildə yaşayanları, həyatın fərqində olmayanları, oyaq olmayanları, reallığa cavab verə bilməyənləri nəzərdə tuturdu. İnsanlığın 99.9 faizi maşın kateqoriyasına daxildir. Bu maşınlara görə astrologiya elmi doğrudur.

Əslində, sadəcə, maşınlar öncədən təxmin edilə və onlara zəmanət verilə bilər. Bir qol saatına beş il, bir avtomobilə müəyyən bir müddət üçün zəmanət verilir, çünki maşının gücünü, nə qədər işləyə biləcəyini və nə qədər müddət davam edə biləcəyini əvvəlcədən bilirik.

Sərhədləri məhduddur. Öz başına heç nə edə bilməz, sadəcə, vəziyyətə görə əvvəlcədən bilinən reaksiyalar verə bilər.

Məsələn, oğlan və qız müəyyən yaşa çatdıqda cinsi mənada yetkinləşirlər. Hormonları və biologiyaları onları bir-birinə doğru çəkməyə başlayır. Onlar bunu sevgi adlandırırlar, çünki heç kim maşın adlandırılmaq istəməz. Amma iki maşın bir-birini sevə bilmir, onlar, sadəcə, birlikdə ola, mübarizə apara və bir-birlərinə qarşı səhv edə bilərlər.

Bütün dillərdə sevgi üçün “eşqə düşmək” ifadəsinin istifadə edilməsi təsadüfi deyil. Bu şüursuz bir prosesdir, bir düşüşdür. Müəyyən bir insanı niyə sevdiyini izah edə bilməzsən.

İndi insan biologiyası, genetika daha da inkişaf edib. İnsana müəyyən hormonlar vurmaqla onun hiss etdiyi sevgini bir anda yoxa çıxarmaq olar və ya onu ən böyük aşiqə çevirmək mümkündür. Amma bu hormonoloji bir hadisədir, kimyəvidir. Onda şüurlu şəkildə məsələyə daxil olmursan.

İyirmi il bundan qabaq Mumbayda belə bir şey baş verdi – bir astroloq məni görməyə gəldi. Ona “xəyal qırıqlığı yaşayacaqsan, astrologiya məndə işləməz” ­dedim.

O isə, “bu sən və ya başqası məsələsi deyil: astrologiyada istisnalar yoxdur” dedi.

Ona, “onda gəl belə edək” dedim. “Bir il içərisində mənim edəcəyim on iki şey yaz. Bir nüsxəsini mənə ver, digərini də özündə saxla. Hər ikisinin üzərinə bunları etməyəcəyimi yazacam. Sənin astrologiyanın işləyib-işləmədiyini belə öyrənə bilərik”.

Bir az qorxdu, çünki belə bir reaksiya gözləmirdi. Ona “əgər oraya yaşayacaqsan yazsan, sırf astrologiyanın məndə işləmədiyini göstərmək üçün öləcəm” ­dedim.

“İndi bir az daha dərindən araşdırmalıyam. Üç gündən sonra geri gələcəm” dedi.

İyirmi il keçib, amma o hələ də geriyə gəlməyib! Nə vaxt Mumbaya getsəm deyirəm: “O astroloqa zəng edin, araşdırmasını nə zaman qurtaracağını soruşun – iyirmi il keçib. Yoxsa fikrinimi dəyişdirdi?”

Əgər aydınlanmısansa astrologiya sənin üzərində işləyə bilməz. O zaman sevə bilər, o zaman istədiyini edər, istədiyin kimi davranar, öz varlığının o zaman sahibi olarsan. Amma külək əsdikcə şüursuz şəkildə ora-bura gedirsən. Və insan təbiətini dərin şəkildə araşdıran hər kəs…

Əsrlərdir ki, mexaniki insanın necə işlədiyini araşdıran astrologiya məktəbləri var. Müəyyən nəticələrə gəliblər və demək olar ki, hamısı doğrudur. Əgər ortada səhv varsa, deməli, astroloq yaxşı hazırlaşmayıb və insan təbiəti və şüursuz davranışları haqqındakı araşdırmaları hələ tam bitməyib.

Şüurlu olmağa başladığın an, əsl insan olmağa başlayırsan – artıq maşın deyilsən.

Qurdjif ilk dəfə insanın maşın olduğunu deyəndə bir çox insan təəccübləndi. Amma o həqiqəti söyləyirdi. Amma bu həqiqət, sadəcə, 99.9 faiz insana tətbiq edilə bilər – 0,1 faiz insan bu qaydaya uyğun gəlmir.

Quatam Budda anadan oldu… Və o vaxtlar Şərqdə insan dühası üçün şəraitin yaxşı olduğu zamanlar idi. Şərq üzərində çalışdığı hər işdə ən yüksəyə, zirvəyə çıxdı… Belə ki, yeni bir yoqa pozası tapa bilməzsən. ­Patanjali mümkün bütün pozaları araşdırıb, bunun elmi sonuna çatıb.

Beş min il keçib və bu beş min ildə minlərlə insan belə cəhdlər edib, amma yeni poza tapan olmayıb. Yeni bir seks pozası tapa bilməzsən. Vatsyayana mövcud bütün pozaları tamamlayıb – hətta qeyri-mümkün görünənləri belə. Şiva bütün meditasiya üsullarını tamamlayıb: 112. Yeni birləşmələr yaratsan da, yeni bir şey yaratmağın mümkün deyil.

Astrologiya özünün ən yüksək nöqtəsində idi. Böyük bir kralın oğlu olan Budda doğulduğunda, kral ən yaxşı astroloqları çağırdı. Hamısı doğum xəritəsinə baxdılar və susdular.

Sadəcə, biri – cavan astroloq – krala dedi, “oğlan qəribə olduğuna görə bu adamlar susublar, biz onun haqqında heç nə deyə bilmərik. İki ehtimal var”. Astrologiya heç vaxt bu şəkildə danışmır. Astrologiya nə baş verəcəyini öncədən bilmək deməkdir. Bütün mümkün ehtimalları təxmin etmək onun işi deyil. Bu öncədən görmə sayılmır.

Gənc astroloq dedi: “Bunlar yaşlı və ağıllı insanlardır, ona görə bunu sizə söyləməyəcəklər. Mən gəncəm və özümü təhlükəyə ata bilərəm, çünki nüfuzlu biri deyiləm. İki ehtimal var: bu uşaq ya dünya imperatoru, dünyanı fəth edən insan olacaq və ya aydınlanmış, oyanmış, azadlığına qovuşmuş bir ruh olacaq – amma o zaman bir dilənçi kimi yaşayacaq.

Ya bütün dünyanın hakimi olacaq, ya da əlində kasa ilə dilənən dilənçi olacaq. Və nəticənin nə olacağını söyləyəcək güc bizdə yoxdur”.

Bütün qoca astroloqlar onunla razılaşırlar. “Cavan oğlan haqlıdır. Astrologiya belə olmur deyə biz susurduq. Çünki nəsə deməliyik – dəqiq bu baş verəcək. Amma bu oğlanın həyatı haqqında belə bir şey deyə bilmirik. Mövcud ehtimallar tamamilə bir-birinə ziddir – ya imperator ya da dilənçi olacaq”.

Elə də oldu.

Kral astroloqlardan yenidən soruşur: “Mənə deyin görüm onu necə bir dilənçi olmaqdan qoruyar və imperator olmağa yönləndirə bilərəm. Bu mənim həyatımın arzusudur. Amma çata bilmədim, onun isə belə bir şansı var! Sadəcə, mənə deyin, onu dilənçi olmaqdan necə yayındıra bilərəm?”

Hamısı öz məsləhətini verdi və onların məsləhətləri niyyətlərinin tam tərsini ortaya qoydu. Krala “ona cah-cəlallı həyat verin” deyə təklif etmişdilər. “Ölümü və qocalığı öyrənməsinə imkan verməyin. Arayış içindəki bir insanın, bir sannyasinin nə olduğunu bilməsin. Həyatın mənası nədir deyə düşünməsinə imkan yaratmayın. Onun davamlı olaraq musiqi, rəqs, şərab və qadınlarla başını qatın”.

Problem də bundan yarandı – çünki iyirmi doqquz il ərzində dünya həqiqətlərindən təcrid olunmuş şəkildə yaşadı, insanların xəstələndiyi, qocaldığı, öldüyü, sannyasinlərin mövcud olduğu və həqiqət axtarışında olduqları gerçəklərindən xəbərsiz oldu…

Əgər bütün bunları əvvəlcədən bilsəydi, bunlara qarşı müdafiə oluna bilərdi – ilk başdan insanların qocaldığını, ­xəstələndiyini və öldüyünü və bəzi insanların sannyasin olduğunu anlayacaqdı. Amma iyirmi doqquz il müddətində hər şeydən uzaq tutuldu.

Fəqət iyirmi doqquz il sonra dünya ilə əlaqəyə girdikdə – bir gün, insan dünya ilə münasibətə girmək məcburiyyətindədir – o zaman böyük sarsıntı yaşadı.

Gözlərinə inana bilmirdi! İnsanların qocaldığına və həyatın bir gün sona çatacağına heç cür inana bilmədi. Həyatın mənasını, insanın içində ölümsüz bir şeyin olub-olmadığını axtaran insanlar olduğu halda, illərcə qaranlığa məhkum edildiyinə inana bilmədi.

Əslində sarsıntı o qədər də böyük olmazdı. Bu hər kəsin yaşadığı sarsıntılardan deyildi – uşaqlıqdan bəri hər şeyi görürsən və yavaş-yavaş ona öyrəşirsən. Amma Budda üçün bu sarsıntı təsəvvür edilməyəcək qədər böyük oldu.

Gecənin birində sannyasinlər kimi həqiqəti axtarmaq üçün sarayı tərk etdi. Atası onu əlində kasa dilənməkdən qoruyurdu və həmin gecə Budda elə həmin həyatı seçdi.

Qaranlıqda tutulmasaydı bəlkə də Böyük İsgəndər olacaqdı. Amma belə olduğu yaxşı oldu, çünki Böyük İsgəndər və onunkimilərin insan şüuruna bir köməyi olmayıb. Bu yalnız adam, öz dilənçi kasası ilə insanlığı hər kəsdən daha çox ulduzlara, ölümsüzlüyə və həqiqətə doğru apardı.

Belə insanlara astrologiya işləmir.

Maşın kimi işlədiyini qəbul etmək yaxşıdır. İncimə – çünki incisən, özünü müdafiə edəcəksən və olduğun kimi qalacaqsan.

Öz davranışlarını anlamağa çalış – o mexanikidir, ya yox? Səni kimsə alçaldır – ona necə reaksiya verirsən? Reaksiyan mexanikidir, ya şüurlu? Qəzəblənmədən əvvəl düşünürsənmi? Cavab vermədən əvvəl meditasiya edirsənmi?

Bəlkə də o adam doğru deyir və əgər sən bir anda hirslənməsəydin, meditasiyaya ara verməsəydin, həmin şəxsə acıqlanmaq əvəzinə minnətdar olardın. Ona “sən haqlısan” deyərdin.

Əslində doğru şeylər səni daha çox ağrıdır. Yalanlar əsla bu qədər acı verməz.

Keçən dəfə bir qəzet parçası gördüm. Tibetdən olan qərbli səyyah mətbuat konfransında deyirdi ki, “Ən böyük təcrübəm Tibetdə OSHO ilə görüşmək idi”. İndi insanlar dəli kimi yalan deyə bilər və bunu görən hər kəs ona inanacaq.

Yazılı şeylərin insan üzərində xüsusi təsiri olur. Elə bundan bir neçə gün əvvəl, başqa bir xəbər vardı – əgərlərsiz və ammalarsız bir əminlik vardı – deyirdi ki, “OSHO bu yaxınlarda İsrailə gedəcək. Dinini dəyişdirib yəhudi olmağa qərar verib və yəhudi olduqdan sonra Musanın reinkarnasiyası olduğunu elan edəcək”.

İndi bu insanlarla nə edəsən? Gülərsən, amma acıqlana bilməzsən. Əylənər, onlara belə xəyallar üçün təşəkkür edərsən. Dünyanı ayaqda saxlayan belə insanlardır.

Sadəcə, hərəkətlərini izlə və mexaniki olmamağa çalış. Eyni vəziyyətdə heç vaxt etmədiyin bir şeyi etməyə çalış.

İsanın dediyi “sənə şillə vurana digər yanağını çevir” ifadəsinin mənası budur. Yəni mexaniki hərəkət etmə – burada mexaniki olan, biri sənə şillə vuranda ona şillə ilə cavab qaytarmaqdır. Əgər indi şillə vurma gücün yoxdursa, düzgün vaxtı gözləyəcəksən. Amma ona digər yanağını göstərmək qeyri-mexaniki şeydir, şüurlu şəkildə davranmaqdır.

Amma insanlar hər şeyi mexaniki edirlər.

Hər zaman eyni şeyləri danışan xristian rahibi haqda eşitmişdim: “düşmənlərini sev, əgər kimsə sənə şillə vursa, digər yanağını da çevir” deyirdi.

Bir gün xristianlığa qarşı olan bir adam həmin ruhanini tək yaxalayır və yanağına möhkəm bir şillə vurur, sonra isə rahibin gözlərinə baxır. Bir anlığa rahib geri reaksiya vermək istəyir – amma rahib olması, bütün təlimlərini və adamın moizələrində qabaqda oturduğunu xatırlayır, onun yenidən vurmayacağını düşünərək digər yanağını çevirir.

Amma o yenidən daha sərt şəkildə vurur! – bu an rahib adamın üstünə tullanır və burnuna möhkəm bir zərbə vurur. Adam “nə edirsən? Sən xristiansan, düşmənlərini sevməlisən” deyir.

O, “hər şeyi unut, İsa, sadəcə, iki yanaqdan danışır – üçüncüdə sərbəstəm. Sənə verməyə üçüncü üzüm yoxdur. İsa digər yanağına da vuranda burnunu da ver deməyib!” deyir. Bütün bunlar İsa səbəbini söyləmədiyi üçün baş verir…

Budda moizələrinin birində “mümkün qədər mexaniki olmamağa çalış. Əgər kimsə sənə vursa, səni təhqir etsə, alçaltsa, onu yeddi dəfə bağışla. Şüurlu ol” deyib.

İsa, sadəcə, bir dəfə demişdi – çünki sənin, sadəcə, iki üzün var və birinə artıq vurublar. Geriyə, sadəcə, biri qaldı, bundan başqa yoxdur… Budda isə yeddi dəfə deyir.

Müridlərdən biri ayağa qalxır və “Bəs səkkizinci? Yeddi dəfə səbirli olduqdan sonra səkkizincidə nə edək?”

Budda bir an susur. İnsanın mexanikliyi nə qədər də dərindir… Və Budda deyir: “O zaman onu dəyiş, yetmiş yeddi dəfə elə”.

Mürid “sadəcə, yeni rəqəm verdiniz, amma sual olduğu kimi qaldı – bəs yetmiş səkkizincidə nə edək? Yetmiş yeddi dəfə dözə bilərik… ”

Müqəddəslər kimi davrana bilərsən, amma bu mexanikidirsə heç nə dəyişməyib demək.

Ayıq ol və dünən etdiyin şeylərə bax. Bu gün bir az dəyişiklik et – sən maşın deyilsən. Həyat yoldaşına bu gün də eyni şeyi dedin, dəyişiklik elə – sən maşın deyilsən. İyirmi dörd saat ərzində dayanmadan dəyişirsənsə, yavaş-yavaş mexaniki davranışdan uzaqlaşacaq və daxilində bir şüurluluq halı baş qaldıracaq.

Bu şüurluluq halı səni həqiqətən insan edəcək. Ona qədər isə, sadəcə, görünüşdə insansan, əslində isə ­deyilsən.

V
Azadlıq axtarışında

Yadına salım: həyatın hədiyyə olduğunu düşünmə. O yaradılmalıdır. Və onu, sadəcə, azad şəkildə seçim edərək və öz yolunu seçərək yarada bilərsən. Bəli, səhv yola düşmək, səhvlər etmək ehtimalın var. Buna görə narahat olmağına dəyməz – səhvlər və yolundan çıxmaqlar, hamısı böyümənin parçasıdır. İnsan səhv edərək öyrənir, yoldan çıxmaqla düzgün yolu tapır, ona geri dönür.

Bir dəfə azadlığın sui-istifadə edilməsinin zərərli olduğunu söylədiyinizi eşitdim. Azadlıq necə sui-istifadə edilə bilər?

Filosoflar hər zaman mahiyyətin, özün varoluşdan əvvəl gəldiyinə, insanın nə olacağının öncədən müəyyən olduğuna inanıblar. Bir toxum kimi, insan bütün proqramı özündə gizlədir, tək məsələ onun böyüməsidir. Azadlıq deyilən şey yoxdur.

Köhnə filosofların hamısının düşüncəsi belə olub: bir insanın müəyyən taleyi, alın yazısı var. O müəyyən bir varlıq halına gələcək, bu, öncədən bilinir, yazısı ­əvvəlcədən yazılıb. Sən bunun fərqində deyilsən – bu, başqa məsələdir – etdiyin heç bir şeyi əslində sən etmirsən. Bunlar sənin vasitənlə təbii, qeyri-ixtiyari şəkildə Tanrı və ya başqa güclər tərəfindən həyata keçirilir.

Bu determinist və fatalistlərin düşüncəsidir. Bütün insanlıq bu düşüncədən əziyyət çəkdi, çünki bu tipli baxış heç bir köklü dəyişiklik olma ehtimalının mövcud olmadığını deyir. İnsanın dəyişimi haqqında əsla heç nə edilə bilməz. Hər şey necə lazımdırsa, elə də olacaq.

Bu düşüncədən ən çox əziyyət çəkən Şərq oldu. Əgər nəsə etmək mümkün deyilsə, o zaman hər şeyi qəbul etmək lazımdır – köləlik, kasıblıq, çirkinlik, insan bütün bunları qəbul etməlidir. Bu nəyisə anlamaq deyil, bu, fərqindəlik deyil. Bu Quatam Buddanın haqqında danışdığı tathata deyil. Bu, sadəcə, özünü gözəl sözlərin içərisində gizlədən çarəsizlik və ümidsizlikdir. Amma nəticə dəhşətli olacaq.

Bu problemi Hindistanda ən inkişaf etmiş forması ilə görə bilərsən: yoxsulluq, dilənçilər, xəstəlik, şikəstlər, korlar və. s. Hər kəs bundan öz payını alıb. Çünki həyat belədir, hər zaman belə olub və belə də olacaq. Süstlük ruhun xeyli dərinliklərinə qədər işləyib.

Bu baxış tamamilə səhvdir. Sadəcə, təsəllidir, kəşf deyil. Bir şəkildə insanın yaralarını gizlətmək deməkdir – bəhanə gətirməkdir. Bəhanələrin həqiqətləri gizlətməyə başladığı an, daha da qaranlığa doğru gedəcəyinə əmin ol.

Sənə mahiyyətin və özün varoluşdan öncə gəlmədiyini demək istəyirəm. Əksinə, varoluş özdən öncə gəlir. İnsan yer üzündə azadlığa sahib olan tək varlıqdır. İt it olaraq doğulur, it kimi yaşayacaq və it kimi də öləcək, azadlıq deyilən şey yoxdur.

Qızılgül isə qızılgül olaraq qalır. Dəyişmə ehtimalı yoxdur – heç vaxt nilufər gülünə çevrilməyəcək. Dəyişim və azadlıq müzakirə mövzusu belə deyil. İnsan isə tamamilə fərqlidir. Bu onun taleyidir, xüsusi varoluşa sahibdir, özünə məxsusdur.

Buna görə Çarlz Darvinin haqlı olmadığını deyirəm, çünki o insanı heyvanlarla birlikdə sinifləndirirdi. Əsas fərqi diqqətə belə almırdı. Təməl fərqliliklər bunlardır: bütün heyvanlar proqramla doğulur, sadəcə, insan proqramsız olur. İnsan üzərində heç nə yazılmamış ağ səhifə, təmiz lövhə kimi doğulur. İstədiyin hər şeyi özün yaza bilərsən. Bu sənin yaradıcılığın olacaq.

İnsan, sadəcə, azad deyil – o həm də azadlıqdır. Bu onun əsas xüsusiyyəti, onun əsl ruhudur. İnsanı azadlığından ayırmaq onu əsl xəzinəsindən, krallığından ayırmaq deməkdir. Onda insan dilənçi və digər heyvanlardan daha çirkin vəziyyətə düşər. Ən azından digərlərinin müəyyən proqramı var. Belə vəziyyətdə insan özünü itirər.

İnsanın azadlıq olaraq doğulduğu məsələsi bir dəfə başa düşülsə, onda bütün yollar onun üçün açıq olar. O zaman nə olub-olmayacağı səndən asılıdır. Həyat sənin yaradıcılığın olacaq. O, sərgüzəştə çevriləcək – böyümə deyil, sərgüzəşt, axtarış, kəşf olacaq. Həqiqət verilmiş bir şey deyil, onu yaratmalısan. Belə ki, hər dəqiqə özünü yaradırsan.

Tale nəzəriyyəsini qəbul etmək də öz həyatınla əlaqədar seçim etmək deməkdir. Fatalizmi qəbul etməklə kölə həyatını seçmiş olursan – bu da bir seçimdir! Özünü həbsə atmaq, zəncirləmək deməkdir, amma yenə də seçimdir. Həbsdən qurtula da bilərsən.

Sannyas bunun haqqındadır: azadlığı qəbul etmək. Əlbəttə ki, insanlar azad olmaqdan qorxurlar, çünki azadlıq riskdir. İnsan nə etdiyini, haraya getdiyini və bütün bunların nəticəsinin nə olacağını əsla bilə bilməz.

Hazır deyilsənsə, bütün məsuliyyət sənin üzərindədir. Məsuliyyəti heç kimin çiyinlərinə yükləyə bilməzsən. Ən axırda nə və kim olduğun haqda tam məsuliyyətli bir şəkildə varoluşun qarşısında duracaqsan. Bundan qaça və yayına bilməzsən. Qorxu da budur. Belə təhlükələrə görə insanlar digər determinist baxışları seçirlər.

Bu, çox qəribədir: dindar və dini olmayan insanlar, sadəcə, bir mövzuda, azadlığın olmadığı haqda həmfikirdirlər. Digər bütün mövzularda ziddiyyət yaransa da, bu mövzuda razılaşmaqları çox qəribədir. Kommunistlər ateist, dinsiz olduqlarını söyləsələr də, insanın sosial, iqtisadi və siyasi şərait tərəfindən müəyyənləşdiyini deyirlər.

İnsan azad deyil, onun şüuru xarici qüvvələr tərəfindən müəyyən edilir. Eyni məntiqdir! Kənar qüvvələri iqtisadi quruluş adlandıra bilərsən, Hegel buna Tarix adını verib – böyük hərflə T. Dindar insanlar isə buna Tanrı deyir, yenə böyük T hərfi ilə. Tanrı, Tarix, İqtisadiyyat, Siyasət, Cəmiyyət – hamısı kənar qüvvələrdir. Hamısı eyni məsələdə həmfikirdirlər: insan azad deyil.

Əsl dindarın fərqləndiyi yer buradır.

Sənə tamamilə və qeyri-şərtsiz azad olduğunu söyləyirəm. Məsuliyyətdən qaçma, qaçmaq kömək etməyəcək. Bunu nə qədər tez qəbul etsən, o qədər yaxşıdır, onda özünü yaratmağa daha tez başlayarsan.

Özünü yaratdığın anda böyük bir xoşbəxtlik baş qaldıracaq və sən özünü, öz istəyinə əsasən tamamladığında böyük bir həzz yaşayacaqsan – rəssam öz əsərini bitirdikdə, sonuncu toxunuşla qəlbində böyük bir məmnuniyyət baş qaldırır. Müvəffəqiyyətlə başa vurulmuş bir iş daxili rahatlıq gətirir. Həmin şəxs birbaşa varoluşda iştirak etdiyini hiss edir.

Əgər Tanrı yaradandırsa, onda tək ibadət növü yaratmaqdır. Çünki sadəcə, yaradıcılıq yoluyla varoluş yaradıcılığında iştirak edə bilərsən. Burada iştirakın başqa yolu yoxdur. Bu düşünüləsi şey deyil, bir yolunu tapıb qatılmalısan.

İzləyici deyil, sadəcə, iştirakçı ola bilərsən, ancaq onda sirri anlaya bilərsən. Özünü yaratmaq, şüurunu yaratmaq, varlığını yaratmaqla müqayisədə bir rəsm əsəri, şeir, musiqi yaratmaq heç nədir.

İnsanlar bundan qorxdular və səbəbləri də vardı. Öncə tək məsuliyyətli sən olduğun üçün bu risklidir. İkinci olaraq, yanlış bir yol seçməklə azadlıqdan sui-istifadə edə bilərsən. Azadlığın mənası doğru və ya yanlışı seçə bilmə sərbəstliyidir. Sadəcə, doğrunu seçmə sərbəstliyi azadlıq deyil.

Bu Fordun hamısı qara olan ilk avtomobillərini istehsal etdiyi kimi olacaq. O, müştərilərini qalereyaya aparır və onlara “qara olmaq şərti ilə istədiyini rəngi seçə bilərsiniz!” deyirdi.

Bu nə cür azadlıqdır? Doğru olması “şərtiylə”, on qaydanı izləmək “şərtiylə”, Qita və ya Qurana uyğun olması “şərtiylə”, Budda, Mahavira, Zərdüştə uyğun olması “şərtiylə”… Onda bu əsla azadlıq olmur ki. Azadlıq ən təməl mənada səhv və ya düz olan arasından birini seçə bilmə sərbəstliyi deməkdir.

Buradakı təhlükə və qorxunun səbəbi budur – səhv etmək hər zaman daha asandır. Səhv üzüaşağı, doğru isə üzü yuxarı bir gücdür. Üzü yuxarı getmək çətindir, zəhmətlidir və qalxdıqca daha da çətinləşir. Amma üzü aşağı getmək asandır. Əlavə nəyəsə ehtiyacın yoxdur, cazibə qüvvəsi sənin üçün hər şeyi edəcək.

Dağın başından bir qaya kimi qopsan ən dibə qədər gedəcəksən. Əlavə nəsə etməyə ehtiyac yoxdur. Amma şüur mənasında yüksəlmək istəyirsənsə, gözəlliyin, həqiqətin və xoşbəxtliyin dünyasında yüksəlmək istəyirsənsə, o zaman deməli, mümkün olan ən yüksək təpələrin həsrətindəsən və bu çox çətindir.

İkinci olaraq, nə qədər yüksəyə qalxsan, düşmə təhlükən bir o qədər çox olacaq. Çünki yuxarı qalxdıqca yollar daha da darlaşır və ətrafın qara dərələrlə əhatə olunur. Bir səhv addımda birbaşa uçuruma düşəcəksən. Yox olacaqsan. Düz yerdə yerimək, yüksəkliklər haqqında narahatlıq keçirməmək daha rahatdır.

Azadlıq sənə heyvanlardan aşağı düşmək və mələklərdən daha yuxarıya qalxma fürsəti verir. Azadlıq bir nərdivandır: Bir ucu cənnətə, digər ucu cəhənnəmə bağlıdır. Enli nərdivandır – seçim sənindir, hansı tərəfə gedəcəyini sən seçəcəksən.

Məncə, azad deyilsənsə öz köləliyini sui-istifadə edə bilməzsən, köləlik sui-istifadə edilə bilməz. Dustaq öz vəziyyətindən sui-istifadə edə bilməz – o zəncirlənib, nəsə etmə sərbəstliyi yoxdur. Və insandan başqa bütün heyvanların vəziyyəti belədir: azad deyillər.

Onlar müəyyən bir növ heyvan kimi doğulur və bunu həyata keçirirlər. Əslində bunu təbiət reallaşdırır. Onlardan nəsə etmək tələb edilmir. Həyatları ilə heç bir ziddiyyətləri yoxdur. Bu problemlə, sadəcə, insanlar qarşılaşırlar, böyük ziddiyyətlər yaşayırlar.

Və çox az adam risk etməyi, yüksəkliyə doğru getməyi, ən son nöqtəni kəşf etməyi seçir. Sadəcə, bir necə insan – Budda, İsa kimi çox az insanlar. Onların sayları barmaqla sayıla biləcək qədər azdır.

Niyə bütün insanlar Budda ilə eyni xoşbəxtliyə, İsa ilə eyni sevgiyə və Krişna ilə eyni şadlığa çatmağı seçmədi? Niyə? O zirvələrə həvəslənmək belə təhlükəli olduğu üçün. Bu haqda düşünməmək daha yaxşıdır. Bunu düşünməməyin ən yaxşı yolu azadlığın olmadığını qəbul etməkdir – onsuz da əvvəlcədən yazılıb, doğulmamışdan əvvəl onu həyata keçirmək üçün sənə yazılı bir mətin verilib.

Soruşursan ki, “Azadlıq necə sui-istifadə edilə bilər?”

Sadəcə, azadlıq sui-istifadə edilə bilər, köləlik deyil. Ona görə bu gün dünyadakı bütün xaosun səbəbini azadlıqda görürsən. Əvvəllər xaos bu qədər dərin deyildi, çünki heç vaxt insan bu qədər azad olmayıb.

Amerikada Rusiyadan daha çox xaos olduğunu düşünürsən, çünki rusların seçmə azadlığı yoxdur. Amerikada isə insanlar ən böyük azadlıqların həzzini alırlar, dünyanın və tarixin heç bir nöqtəsində belə çox azadlıq olmayıb. Nə zaman azadlıq yaransa, o zaman xaos baş qaldırar, amma bu xaosa dəyər, çünki ulduzlar, sadəcə, bu xaoslardan doğulur.

Mənim insanlarıma dünyanın hər yerində nifrət edəcəklər, onları qınayacaqlar. Sadəcə, bir səbəb görə – çünki azad həyat yaşamağı seçdilər. Sənə hər hansı bir təlim vermirəm, çünki hər bir təlim bir növ köləlikdir. Sənə heç bir əmr vermirəm, çünki qıraqdan gələn hər bir əmr səni məhdudlaşdıracaq, kölələşdirəcək.

Sənə, sadəcə, necə azad olacağını öyrədirəm. Daha sonra səni azadlığın və etmək istədiklərinlə təkbaşına buraxıram. Heyvanlardan daha aşağıya düşmək istəsən, bu sənin seçimindir. Bunu etməkdə tam sərbəstsən, çünki bu sənin həyatındır. Belə bir qərar versən, bu sənin öz öncəliklərindir. Amma əgər azadlığın mənasını və dəyərini anlayırsansa, o zaman düşməyəcəksən, heyvanlardan aşağı enməyəcəksən, mələklərdən daha yüksəklərə qalxacaqsan.

İnsan bir varlıq deyil, bir körpüdür – iki sonsuzluq arasındakı körpü: heyvan və ilahi, şüursuzluq və ­şüurlu olmaq arasındakı körpü. Şüurunda böyü, azadlığında böyü, hər addımını özün seç: özünü yarat. Sannyasin özünü yaradan və bunun bütün məsuliyyətini daşıyan şəxsdir.

Uzun zaman idi ki, ümidsiz şəkildə ilahi həqiqəti axtarırdım. İlahi təcrübə deyə biləcəyim bir çox hadisə yaşasam da qanıqara və ümidsiz idim. Son zamanlar ilahi təcrübələr üçün yandırıcı ehtirasım və onların meyvələri yox olub gedir.

Sadəcə, gündəlik həyatdan və ona uyğun olan hər şeydən həzz alıram – ləzzətli bir yemək, sahildə bir gəzinti, sevdiyim bir insanla dərindən bir qəhqəhə çəkmək və s. Aydınlanma yolunda tənbəlləşirəmmi? Yuxuya getmək və sərbəst olmaq arasındakı fərqdən bəhs edə bilərsizmi?

Yaxşı edirsən. Aydınlanma ilə əlaqədar hər şeyi unut. Bütün gücünlə adi şeylərdən həzz al. Bu bir fincan çay və ya dərin bir meditasiya ola bilər. Əgər yavaş qurtumlarla çayın gözəl qoxusundan, ləzzətindən zövq ala bilirsənsə… Tanrı kimə lazımdır?! Tanrının tez-tez səni çay içərkən gördükdə qısqandığını və yazığın bunu edə bilmədiyini bilmirsən.

Və ya qəhvə… belə şeylər Cənnət bağında yoxdur. Adəm və Həvva ordan ayrıldıqdan bəri insanlarla dostluq da edə bilmir. Tanrı, sadəcə, heyvanlarla yaşayır və çay düzəltməyi də bilmir. Tanrı səni qısqanır və Adəm, Həvvanı cənnətdən qovduğu üçün çox peşmandır. Amma artıq çox gecdir. Adəm və Həvvanın oğul-qızları daha gözəl, daha zəngin yaşayırlar.

Aydınlanma bunların hamısını unutduqda baş verir. Birdən aydınlanma gələr və onu qaçırarsan deyə gözünün ucuyla da baxma. Hər şeyi unut. Sadə həyatının kefini çıxar. Hər şey o qədər gözəldir ki, niyə özünə lazımsız qayğı və kədər yaradırsan? İlahiyyatla əlaqədar qəribə söhbətlərdir bunlar… bu haqda heç nə edə bilməzsən.

Adi həyatını gözəllik və sənətlə əlaqəli hadisə halına gətirə bilirsənsə, hər zaman arzuladığın şeylər öz-özünə baş verəcək.

Gözəl bir hekayə var…

Hindistanın Maharaştra şəhərində bir məbəd var. Krişnaya həsr olunub və bu məbədlə əlaqəli qəribə bir hekayə var. Burada Krişna heykəli – Maharaştrada buna Bittal deyirlər – bir kərpicin üzərində durur. Qəribəsi budur ki, başqa heç bir yerdə Tanrılar kərpic üzərində durmur.

Hekayə həyatın hər nöqtəsindən bütünlükdə həzz alan gözəl bir insandan bəhs edir. Bu adam o qədər xoşbəxt və həyatından məmnundur ki, Krişna onun gözünə görünməyi qərara alır. Normalda bütün həyatları boyu “Hare Krişna, Hare Rama” deyə nəğmə oxuyan və rəqs edən insanlar var və onların gözünə nə Krişna nə də Rama görünür.

Bu adam nə Krişna, nə Rama, nə də başqası haqqında düşünür, sadəcə, öz həyatını yaşayır. Elə həyatın əsl yaşanmalı olduğu kimi, sevgiylə, qəlblə, gözəllik, nəğmə və şeriyyətlə. Onun həyatı özlüyündə bir lütfdür və Krişna “bu adamın mənim ziyarətimə ehtiyac var” – deyə qərara gəlir.

Hekayəyə baxın – adam Krişna haqda düşünmədiyi halda Krişna adamın onun ziyarətinə layiq olduğunu hiss edir. Şəhərdə narahatlıq yaranmasın deyə gecənin bir yarısında gedir. Qapının açıq olduğunu görüb içəri daxil olur.

Adamın anası xəstədir və ayaqlarını ovxalayır. Krişna onun arxasına keçir və “mən Krişnayam və sənə hüzuruma, darşanaya qəbul etmək üçün gəlmişəm” deyir.

Adam “indi uyğun vaxt deyil, anamın ayaqlarını ovxalayıram” deyir. Bu arada yanındakı kərpici arxaya doğru itələyir – heç Krişnanın kim olduğuna görmək üçün dönüb arxasına belə baxmır – və ona oturmasını söyləyir, daha sonra işini bitirdiyi zaman dönüb baxacaq.

Amma anasının ayaqlarını ovxalamağa başı o qədər çox qarışır ki – anası ölümcül xəstələnib – bütün gecəni onunla məşğul olur. Krişna isə oturub gözləyir. Krişna “qəribədir” deyir, “insanlar bütün həyatları boyu, “Hare Krişna, Hare Rama” nəğmələri oxuyur, amma mən bir dəfə də ora getməmişəm. Bura gəlmişəm və bu axmaq mənə baxmır belə”.

Daha sonra hava işıqlanır, günəş çıxır və Krişna oradan gəlib keçən insanlar haqqında narahat olmağa başlayır. Yol düz evin qarşısından keçir, qapı açıq qalıb, əgər insanlar onu görsələr, problem yaranacaq, camaat yığışıb gələ bilər. Buna görə də yoxa çıxdığı zaman kərpicin üzərində daşdan heykəlini qoyur.

Nəhayət, anası yuxuya getdikdən sonra adam arxaya dönüb “məni gecə-gecə narahat edən kimdir?” deyə soruşur. Arxasında, sadəcə, Krişnanın heykəlini görür. Bütün qəsəbə bir yerə yığışır – bu möcüzədir, nə baş verib? Adam bütün əhvalatı danışır. Və insanlar ona “sən qəribə adamsan. Krişna özü gəlib, sən necə də axmaqsan. Ən azı ona oturmağı təklif edər, çay-çörək verərdin. Axı o, qonaq idi”.

Adam “onda yanımda bu kərpicdən başqa heç nə yox idi. Mən nə vaxt nəsə etsəm, onu bütünlüklə edirəm. Heç bir müdaxilə sevmirəm. Bu qədər  görülmək istəyirsə, yenidən gələ bilər, təlaşa ehtiyac yoxdur” – dedi.

Bitthal məbədində saxlanan heykəl hələ də kərpicin üzərində durur. Amma o adam həqiqətən də böyük adam idi – mükafat və başqa heç nə haqda düşünmürdü, iş görəndə özünü ona elə qapdırırdı ki, o işin özü hədiyyəyə çevrilirdi. Hətta Tanrı gəlsə belə, işin bütünlüyündən gələn hədiyyə Tanrıdan daha böyük olurdu.

Heç kim bu hekayəni mənim kimi izah etmir, digər izahatın mənasızlığını görə bilərsən. Buna görə də ilahiyyatı, aydınlanmanı və Tanrını unut. Onlar öz qeydlərinə qalacaqlar, bu onların işidir. Orada eləcə müştərisiz otururlar. Narahat olmağa dəyməz, sən həyatla əlaqədar edə biləcəyin ən yaxşı şeyləri et. Bu sənin sınağındır, bu sənin ibadətin və dinindir. Digər şeylər öz-özünə düzələcək.

Heç bir şey etmədən sakitcə oturmaq, otların böyüməsini seyr etmək – bəlkə də yuxuya getmək – bunlar həqiqətən də bəs edirmi? Bir dəfə sizin öz həyatlarımızı, cəhənnəmimizi və əzablarımızı yaratdığımızı və buna görə məsuliyyət daşıdığımızı dediyinizi eşitmişəm.

Əgər səssiz oturmaq həqiqətən də bəs edirsə “cəhd” və ya “təlim”ə nə vaxt ehtiyac olur? Əgər bir şey ediriksə nə “edirik”? Hər hansı bir şey edə bilərikmi, yoxsa bunun xəyalını qururuq? Nə vaxtsa bunlardan yorulsam, onda nəticə olaraq heç bir gözəllik və sevgi görmədiyim bir bezginlik və durğunluq vəziyyətinə gələcəmmi?

İnsanlığı istismar edən şəxslər böyük fəlsəfə, din və təlimlər yaratdılar. Bütün bu fəlsəfi, teoloji, dini düşüncələrin köməyi olmadan saxta şəxsiyyət yaratmaq mümkün olmayacaqdı. Təlim və cəhd sözləri bu insanlardan gəlir.

İşləməyin, çalışmağın, cəhdlərin, mübarizənin, qalibiyyətin vurğulandığı elə bir dünya yaratdılar ki, demək olar ki, hər kəsi iş xəstəsinə çevirdilər – bu hətta əyyaşlıqdan da təhlükəlidir – çünki içki düşkünləri ən azı səhv şey etdiklərini hiss edirlər.

İş düşkünləri isə doğru yolda olduqlarını düşünürlər, özləri kimi olmayan şəxsləri isə tənbəl, dəyərsiz adlandırır, onların yaşamaq haqqını belə inkar edir, onlara artıq yük kimi baxırlar.

Bu insanlar gözəl kəlmələri yox edib onlara yeni mənalar, fikirlər qatdılar. Məsələn, təlim sözü. Bu kəlmə eşitdiyin mənasından fərqlidir. Təlim sözü tələbə sözü ilə eyni kökdən gəlir. Mənası “öyrənmə tutumu” deməkdir. Daha həssas olmağı, fərqindəliyi, daha açıqürəkli olmağı, daha real olmağı və daha yaradıcı olmağı öyrənmək deməkdir.

Həyat davamlı bir araşdırma və ­öyrənmə prosesi olduğu zaman gözəl bir səyahətə çevrilir. Onda hər bir an yeni bir qapının açılışı olduğu üçün həyəcan doludur, hər an yeni bir sirlə qarşılaşırsan deməkdir. Tələbə “öyrənən şəxs”, təlim isə “öyrənmə prosesi” mənasına gəlir.
Amma bu sözü uğursuz şəkildə – “itaət etmək” mənasında işlətdilər. Beləliklə də bütün dünyanı kəşfiyyatçı kamplarına çevirdilər. Yüksəklərdə hər şeyi bilən biri var – ona görə də sənin öyrənməyinə ehtiyac yoxdur, sadəcə, itaət etməlisən. Təlimin mənasını tam tərsinə çevirdilər.

Öyrənmək özlüyündə inanclı biri olmağı yox, şübhələnmək, sual vermək, skeptik olmaq, maraqlı olmağı ehtiva edir, çünki inanan şəxs heç vaxt öyrənə bilməz. Amma kəlməni əsrlərdir ki, bu mənada istifadə edirlər.

Səhv mənada istifadə etdikləri kəlmələr, sadəcə, bununla da bitmir. Bir çox kəlməni yerində istifadə etmirlər. Gözəl mənalı sözlər maraq qruplarının əlində o qədər bərbad şəkildə işlədildi ki, indi bu sözlərin əsl mənalarını xəyal etmək belə mümkün olmur. Əsrlərlə davam edən səhv istifadə…

Hər kəsi ordudakı kimi nəzarət altında saxlamaq istəyirlər. Əmr alırsan və sual vermədən bunu həyata keçirmək məcburiyyətindəsən. Belə öyrənmək olmaz.

Əvvəlcədən bəri insanların beyninə hekayələr yükləməyə başladılar. İşlənən ilk günahın itaətsizlik olduğunu dedilər. Adəm və Həvva Cənnət bağından itaətsizlik etdiklərinə görə qovulublar. Bu hadisəyə ­minlərcə dəfə baxdım, amma onların hər hansı bir günah və ya cinayət işlədiyini görə bilmədim. Bu sadə bir tədqiqat idi! Bir bağa düşmüsən və burada nə yeyilə bilər, nə yox, onu müəyyənləşdirməyə çalışırsan.

Tanrı onlara ağacları qadağan etdiyi üçün məsuliyyət daşıyır. Ağaclara yaxınlaşır və “bu iki ağaca toxunmayın, biri müdriklik, digəri isə əbədi həyat ağacıdır” deyir. Adəm və ya Həvva olduğunu düşün – Tanrı özü səni bu ağaclara doğru həvəsləndirmirmi? Və bu iki ağac müdriklik və sonsuz yaşam ağacı idi. Niyə Tanrı onlara qarşı olmalıdır?

Əgər o həqiqətən bir ata, səni sevən birisi olsaydı ağacları göstərib “bunlar zəhərli ağacdır, yeməyin” deyərdi. Və yaxud “bu ölüm ağacıdır, nəsə yesən, ölərsən. Amma bu iki ağac möhtəşəmdir, bacardığınız qədər yeyin. Çünki ağıllı olmaq və əbədi yaşamaq tamamilə yaxşı şeydir” deyə bilərdi.

Hər ata övladlarının kamillik və sonsuz həyata sahib olmağını istəyər, bu ata isə tamamilə sevgisiz görünür. Sadəcə, sevgisiz deyil, həm də Şeytanın Həvvaya dediyi kimi, “sizə bu iki ağacı qadağan etdi. Səbəbini bilirsənmi?

Səbəb budur ki, bu ağaclardan yesən onunla eyni səviyyədə olacaqsan və o da bunu qısqanacaq. Sizin ilahi varlıq olmanızı istəmir. Sizin tanrı olmağınızı, kamillik və əbədi həyat əldə etməyinizi istəmir”.

Şeytanın iddiasında heç bir səhv görmürəm. Tamamilə doğrudur. Əslində o insanlığın ilk köməkçisidir. Onsuz, ola bilsin ki, insanlıq olmazdı – Budda, İsa, Kabir, Zərdüşt, Lao Tzusuz dünya… sadəcə, camışlardan, eşşəklərdən, yankilərdən ibarət bir yer. Tanrı yəqin ki, bu uşaqların ona belə itaət etdiyindən məmnun qalacaqdı. Amma bu itaət zəhər olacaqdı, xalis zəhər.

Şeytan dünyada ilk inqilabçı və islahat, kamillik və əbədi dünya məntiqi ilə düşünən ilk varlıq hesab olunmalıdır. Tanrı və yaxud rahiblər, ravvinlər xristian keşişləri, islam mollaları, ayətullahları bunun belə olduğunu deyib… dünyada ilk günahın bu olduğunu söyləyib. Yenə də yaxşı bir sözün pis istifadəsi ilə qarşılaşırıq.

“Günah” sözünün kökü “unutqanlıq” sözünə əsaslanır. Bizim anladığımız mənada günah sözü ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Özünü unutmaq tək günahdır və özünü xatırlamaq ilk savabdır. Bunun itaətlə, təlimlə heç bir əlaqəsi yoxdur.

İstismar etmək istəyən insanlar… Onlar qanını əmmək istəyən parazit kimi cəhdlər edirlər. “İşlə, çox işlə, nizamlı ol, əmrlərə tabe ol, sual vermə. Çünki əmrlər səndən daha ağıllı bir varlıqdan gəlir” deyirlər.

Elə bir düşüncədədirlər ki, yatmağını belə istəmirlər. Bəzi yerlərdə mürəkkəb bir təhsil sistemi yaradırlar: hər bir uşaq gün boyu məktəbdə təhsil alacaq, amma “gecələri niyə boşuna getsin ki?!” deyirlər. İnsanlar bir müddət sonra universitetləri bitirib işləmək məcburiyyətindədirlər.

Sadəcə, bir neçə saat çalışırlar və gecə tamamilə israf edilir, amma bunu istifadə etmək olar. Beləliklə, gecələri də istifadə etmək üçün müəyyən üsullar yaratmağa çalışırlar. Məsələn, təhsil məqsədli istifadə edilə bilər. Uşaqların qulaqlarına şəhərdəki bir mərkəzdən idarə edilən bir alət yerləşdirilə bilər və “şüuraltı təhsil” dedikləri şeylər göndərilə bilər.

Bu sistem yatmağına mane olmur – o qədər yavaş və sakitdir ki, bunu heç pıçıltı belə adlandırmaq olmaz, çünki pıçıltı belə yuxuya mane ola bilər. Bunun səsi isə ondan daha aşağıdır.

Əsrlərdir qadınlara aid olan bir xüsusiyyət var, bir şeyə qulaq asmaqlarını istəyirsənsə, pıçıltı ilə söylə. Birinə pıçıltı ilə nəsə desən yanındakı qadın hər şeyi tam eşidəcək! Yüksək səslə danışdıqda isə heç kim qulaq belə asmaz.

Pıçıldamaq nəyisə gizlətdiyin mənasına gəlir. Qadınlar bunu bütün həssaslıqları ilə dinləyir və dediyin hər şeyi eşidirlər. Beləliklə, əgər bir qadına nəsə demək istəyirsənsə bu sözü başqasına pıçıltı ilə deməyin bəs edəcək. Qadın dediklərini tam olaraq doğru bir şəkildə dinləyəcək.

Şüuraltı təhsil təcrübəsi pıçıltıdan daha aşağı səviyyədə səs istifadə edir. Onun yatmağa mane olmadığı məlum olub – hətta yuxu görməyə də mane olmur. Yatmaq müəyyən bir səviyyə, yuxu görmək daha dərin səviyyə hesab olunur, şüuraltı pıçıltı isə yuxudan da dərindir – bir sözlə, beynin tam alt qatına enir.

Gecə səkkiz saat ərzində istədiyin hər şeyi öyrənə bilərsən, bunun ən yaxşı tərəfi budur ki, uşaq yuxudan oyandıqdan sonra hər şeyi xatırlayacaq. Əzbərləməyə və ev tapşırığına ehtiyac qalmır. Uşağın birbaşa şüuraltına girilib. Bu sənin iyirmi dörd saatını ələ keçiriblər deməkdir! Bir gün yuxu görmə azadlığın belə əlindən alına bilər.

Hökumətin insanların yuxuda nəyi görüb-nəyi görə ­bilməyəcəklərini müəyyənləşdirməsi belə mümkündür. Yuxular şəkillərin ekranda əks edilməsi kimi göstərilə bilər və sən aradakı fərqi başa düşməz və yuxu, yoxsa dövlət orqanlarının hansısa fikrinimi gördüyünü bir-birindən ayırd edə bilməzsən.

Şüuraltı təhsil elm adamları tərəfindən kəşf edilmiş ən təhlükəli şeylərdən biridir. Bir neçə ölkədə təcrübədən keçdi və işlədiyi məlum oldu.

Məsələn, bir kinoteatra gedir və reklamları görürsən – işləyir, amma davamlı təkrara ehtiyac var. Müəyyən bir siqaret markası, onu qəzetdə, televizorda, radioda, küçə elanlarında, kinoteatrda görməlisən, daima təkrarlanmalıdır. Müəyyən bir markaya heç diqqət belə etmirsən. Sadəcə, oxuyur və unudursan, amma beynində bir iz buraxır.

Siqaret almağa getdiyin zaman birdən-birə o markanı aldığını görəcəksən. Amma bu uzun prosesdir. İndiyə kimi reklam çox uzun bir proses olub. Şüuraltı təhsil kəsdirmə yol olacaq və çox təhlükəlidir. Bir neçə filmdə kadrarası reklam göstərməyə cəhd etdilər. Filmə baxırsan və reklamdan xəbərin belə yoxdur.

Film davam edir və sadəcə, bir anda – o qədər qısa zamanda olur ki, ekranda nəyinsə dəyişdiyini gözlərinlə görmürsən – çox susadığını hiss edir və Coca-Cola-ya ehtiyac duyursan. Coca-Cola sözünü heç oxumadın da, amma o sənin beyninə yerləşdirildi.

Müəyyən kinoteatrlarda bu təcrübənin edildiyi vaxt Coca-Cola satışlarında 70 faiz artımın olduğu hesablandı. Bunu istəyən adamlar niyə istədiklərini bilmirlər, sadəcə, su istəyirlər. Əslində susamayıblar, heç Coca-Cola-ya ehtiyac da duymurlar, bunun hamısı şüuraltı təsirdir.

Bu təhlükəlidir. Azadlığını əlindən alır. Artıq seçim azadlığın qalmır, sadə şəkildə yönləndirilirsən – bu elə baş verir ki, Coca-Cola almağa yönləndirildiyinin fərqində belə olmursan.

Siyasi partiyalar da bundan istifadə edirlər – “Ronald Reyqana səs verin”. Bütün divarları yıxmağa və oraya “RONALD REYQANA SƏS VERİN” yazmağa ehtiyac yoxdur – televiziya və kinoteatr vasitəsilə şüuraltı mesaj vermək kifayətdir.

Bəzi təhsil ekspertləri hər kəsin gecələrini təlimlər və yeniləyici kurslar üçün istifadə edə biləcəyini düşünürlər. Məsələn, bir həkim universitetdən çıxır, amma tibb elmi inkişaf etməyə davam edir və həkim hər zaman geridə qalır.

Köhnə dərmanlar istifadə edir. Amma elm inkişaf edib və yeni dərmanlar tapıb. Həkimin bu qədər ədəbiyyatı oxumağa vaxtı yoxdur, amma gecələri bunun üçün istifadə edə bilər. Bu həmin adamı günün iyirmi dörd saatı işləyən və buna uyğunlaşdırılmış bir robota çevirmək deməkdir. Bu həmin insanın azad iradəsinin sonudur.

Bu tip insanlar təlim, iş, sədaqət kimi sözləri elə bir dadsız hala gətirdilər ki, bir neçə günlük bu sözlərdən uzaq durmaq daha xeyirlidir. Əgər işləmək sevgindən və yaradıcılığından doğulubsa, o zaman gözəldir. Onda işin ilahi bir tərəfi olur.

Təlim sənin öyrənmək istəyindən, özünü buna həsr etməyindən, bağlılığından doğulursa, yaxşıdır – onda gözəl alovları ilə böyüyən, öz işığı ilə həyatına yön verən bir şey olur. İtaət ­güvəncdən ­qaynaqlanırsa o zaman yaxşıdır – əgər ona inanmasan, səni cəzalandıracaq gücü var deyə itaət edirsənsə, zərərlidir.

Tanrı belə bir itaətsizliyi bağışlamadı. O yazıq insanlar… Adəm və Həvva, sadəcə, bir alma yemişdilər!

Beş il ərzində, demək olar ki, alma ilə yaşadım. Anam deyərdi ki, “bu haqda düşünsən yaxşı olar – sadəcə, bir almaya görə Adəm və Həvva cənnətdən qovuldu. Sənsə bütün həyatını almalarla yaşayırsan!” Beş il müddətində demək olar ki, heç nə yemədim.

“Bunu görmək istəyirəm…” dedim. “Tanrı məni hara göndərəcək? İndi yəqin ki, məni cənnətə göndərə bilər. Sadəcə, iki yer var, Cənnət bağı və dünya. Məni sürgün edəcəyi başqa yer yoxdur”. Təbii olaraq Tanrı sakit qaldı. “İndi nə etməli? Bu adam sabahdan axşama qədər günah işləyir, günah üzərinə günah” – demək olar ki, sadəcə, bunu yeyirdim.

Tanrı kiçik bir şeyi belə bağışlaya bilmədi. Yox, buradakı məsələ Adəm və Həvvanın böyük günah işlətdiyi məsələsi deyil. Əsas nöqtə budur ki, Tanrının eqosu incinib və o qisas alır. Böyük bir qəzəblə onları cəzalandırdı.

Sənin hazırda Adəm və Həvvanın günahına görə cəza çəkməyin inanılmaz bir şeydir. Bu adamları heç tanımırıq belə, nə zaman yaşadıqlarını, var olub-olmadığını bilmirik, onların etdiklərində heç bir rolumuz olmayıb, yenə də əzab çəkirik?!

Hər insan övladı bu qisasın əzabını çəkəcək? Bu heç də ilahi bir şey kimi görünmür mənə. Tanrı şeytandan daha pis görünür. Şeytan daha dostcanlı, daha anlayışlı görünür. Bu kəlmələri – iş, təlim, sədaqət – kirlədən insanlar bu Tanrının rahibləridir. Onu təmsil edirlər. Bu sadə kəlmələrin gözəlliyini yox etdilər.

İtaət böyük bir gözəlliyə sahib ola bilər. Amma bu vaxt o sənin bağlılığından qaynaqlanmalıdır, kiminsə əmrlərindən deyil. Sənin qəlbindən gəlməlidir.

Birini sevib, hörmət edib və ona o qədər bağlanarsan ki, qəlbin hər zaman hə deyər. Necə yox deyəcəyini unudarsan. Yox demək istəsən belə, həmin sözü unudarsan. Onda itaət dini, ilahi olur.

Ölümün və təhlükənin olmadığı başqa bir yol varmı?

Hər şeydən əvvəl, ölüm yoxdur. O bir xəyaldır.

Hər zaman başqaları ölür, sən heç vaxt ölmürsən. Bu ölümün hər zaman kənardan göründüyü mənasına gəlir. Bu qıraqdan baxanın fikridir.

Daxili dünyalarını görən adamlar ölümün olmadığı haqqında həmfikirdirlər. Çünki sən şüurunun necə formalaşdığını bilmirsən. Şüur nəfəs almaqdan, qəlb döyüntüsündən, qan dövranından formalaşmır.

Ona görə də həkim birinin ölü olduğunu söylədikdə bu kənardakı adamın baxışı olur. Əslində bunu demək istəyir: “Adam nəfəs almır, nəbzi dayanıb, ürəyi döyünmür”. Bu üç şey ölüm deməkdirmi? Xeyr.

Şüur sənin bədənin, ağlın və ya qəlbin deyil.

Bir insan öləndə, o sənə görə ölür, özünə görə deyil. Özünə görə, sadəcə, ev dəyişdirir, bəlkə də daha yaxşı bir mənzilə köçür. Amma köhnə mənzilini tərk etdiyi və sən onu axtardığında orda tapmadığın üçün həmin şəxsə ölü deyirsən. Amma əslində belə deməlisən: “Yazıq adam qaçdı, hara getdiyini bilmirik”.

Əslində tibb elmi bir adamın öldüyünü dedikdə öz sərhədlərini aşır. Tibbin hələ belə bir haqqı yoxdur, çünki ölümün nədən ibarət olduğunu hələ bilmir. Sadəcə, deyə bilər ki, “bu adam nəfəs almır, ürəyi dayanıb, nəbzi atmır”.

O insanın öldüyünü demək, gördüyün şeyin sərhədlərini aşmaq deməkdir. Sadəcə, elm şüur haqda tam məlumata sahib olmadığına görə bədənin ölümünü, varlığın ölümü kimi qiymətləndirir.

Varlığı bilənlər… bunun üçün ilk öncə ölməli və daha sonra bilməli deyilsən. Sadəcə, daxilinə baxa bilərsən. Meditasiya dediyim şey budur – sadəcə, daxilinə bax və mərkəzinin nə olduğunu müəyyənləşdir. Bu mərkəzdə nəfəs almaq, ürək döyüntüləri, düşüncə, ağıl, qəlb, bədən yoxdur, sadəcə, sən varsan.

Bir insan bir dəfə özünü müşahidə edə bilsə – bədən, ağıl, qəlb deyil, xalis fərqindəlik olduğunu anlasa – ölümün olmadığını başa düşəcək, çünki bu bədəndən asılı deyil.

Fərqindəlik qan dövranından asılı deyil. O qəlbinin necə döyündüyünə və ya döyünmədiyinə, ağlının necə işlədiyinə və ya işləmədiyinə baxmır. Tamamilə fərqli bir dünyadır. Maddi bir şey deyil, tamamilə ­qeyri-maddidir.

Beləliklə, ilk başa düşməli olduğun şey ölümün olmadığıdır – bu hələ tapılmayıb.

Əgər ölüm yoxdursa, təhlükə necə ola bilər?

Əbədi həyat üçün təhlükə deyilən bir şey yoxdur. Ölümsüzlüyün bank hesabından asılı deyil, bir dilənçi imperator qədər ölümsüzdür.

İnsanların şüurları haqda danışdığımız zaman, həqiqi kommunizmin mövcud olduğu tək yer budur: hər kəs bərabər xüsusiyyətlərə sahibdir, itirə biləcəyi və oğurlana biləcəyi heç nəyə sahib deyil. Yox edilə biləcək və yandırıla biləcək heç nəyə sahib deyil.

Təhlükə deyilən bir şey yoxdur.

Bütün təhlükələr ölümün kölgəsidir.

Dərinliyinə kimi baxsan, hər təhlükə hissinin ölüm qorxusundan yarandığını görərsən. Amma mən sənə ölümün olmadığını söyləyirəm, yəni hər hansı bir təhlükə ola bilməz. Ölümsüz bir varlıqsan, amritasya ­putrasan.

Qədim Şərqdə belə deyirdilər: Sən ölümsüzlüyün övladısan.

Onlar “mən Tanrının tək oğluyam” deyən İsa kimi də xəsis deyillər. Qəribə fikirdir… bunu söyləmək belə utancvericidir. “Mən Tanrının tək oğluyam”… Bəs qalanları? Onlar bicdirlər? İsa bütün dünyanı qınayır.

O, Tanrının oğludur, bəs bütün digər qız və oğlanlar kimindir? Qəribədir –Tanrı, sadəcə, bir uşaq doğandan sonra niyə durub? Sadəcə, bir uşaqla gücü tükəndi? Yoxsa doğumun qarşısını almaq üçün öncədən tədbir görürdü?

Papa və rahibə Terezadan belə bir şey soruşmuşdum: “Sizin Tanrınız yəqin ki, doğum tənzimləmə məsələsinə inanır və siz qadağan elədiyiniz şeylərdən istifadə edir – qoruyucu və digər şeylər. Yoxsa bu necə mümkün olardı? Sadəcə, bir oğlan, daha sonra bir qız dünyaya gətirib. Təbii meyil belədir”.

Bu böyüklükdə sonsuzluqda… heç bir əyləncə ­yoxdur.

Psixoloqlar başqa əyləncələri olmadığına görə yoxsulların uşaq dünyaya gətirdiklərini söyləyirlər. Kinoteatr, sirk, Çoupatti çimərliyinə getmək üçün pula ehtiyac var. Əyləncənin olduğu hər yerdə pul lazımdır. Ona görə birbaşa yatağa get – pulsuz tək əyləncə budur, heç kim pul istəmir səndən.

Tanrı nə ilə məşğuldur? Nə çimərliyə, nə sirkə, nə də kinoteatra gedə bilir. Əbədi olaraq bezmiş halda oturub… sadəcə, bir oğlan dünyaya gətirib? Bunun bir çox səbəbi ola bilər: bəlkə də bu uşaqdan o qədər bezib ki, başqa uşaq istəmir – “başqa bir axmaq dünyaya gətirməyəcəm” deyir.

İsa üç il idi ki, yer üzərində təlim verirdi. Otuz üç yaşında çarmıxa çəkildi – özünü xilas edə bilməyən böyük xilaskar. Yəqin, Tanrının dəhşətli şəkildə ümidi qırılıb və belə bir qərar verib: “Qurtardıq! Başqa qıza və oğlana ehtiyac yoxdur”.

Həqiqət budur ki, tək və rəqibsiz olmaqla əlaqədar eqoizm xüsusiyyəti var.

Krişna Tanrının bir təcəssümü ola bilər, amma oğlu deyil – sadəcə, surətidirMəhəmməd isə peyğəmbərdir – sadəcə, bir poçtalyondur.

Amma İsa xüsusidir, o Tanrının tək oğludur. Burada fərqli bir eqoizm var.

Qədim peyğəmbərlər bu qədər eqoist deyildilər. Onlar bütün insanlığa – keçmiş, indi, gələcək – amritasya putrah deyirdilər: Hamınız ölümsüzlüyün oğlusunuz. Özlərini səndən daha yuxarıya qoymurlar. Səndən daha müqəddəs olduqlarını iddia etmirlər. Əgər söhbət şüurdan gedirsə, o zaman bütün insanların bərabər və sonsuz olduqlarını deyirlər.

Təhlükə yoxdur.

Başqa yola ehtiyac yoxdur – heç başqa yol da yoxdur.

Həyat ölümün xəyali qapısından keçən bir yoldur.

Qapıdan şüurlu şəkildə keçə bilərsən. Əgər kifayət qədər düşünə bilirsənsə, ev dəyişdirdiyini mükəmməl şəkildə anlayıb ölümün içinə keçə bilərsən. Yeni mənzilinə girdiyini mükəmməl şəkildə anlayaraq yeni bətnə girə bilərsən – və bu hər zaman daha yaxşıdır, çünki həyat hər zaman inkişaf edir. Şüurlu şəkildə ölə bilsən, onda yeni həyatın ilk gündən etibarən daha yuxarı səviyyədə olacaq.

Hər hansı bir təhlükə görmürəm.

Dünyaya heç bir şeyə sahib olmadan gəlirsən, deməli, bir şey dəqiqdir ki, burada sənə aid heç nə yoxdur. Tamamilə çılpaq, amma xəyallarınla gəlirsən. Buna görə bütün uşaqlar xəzinələr gətirdiyinə inanaraq qapalı əllər, yumruqlarla doğular – amma ovcunda heç nə yoxdur.

Və hər kəs açıq əllərlə ölür. Yumruq tutaraq ölməyə çalış – bu günə qədər heç kim bacara bilmədi. Və ya açıq əllərlə doğulmağa çalış – bunu da heç kim bacarmadı.

Uşaq yumruqlarla, dünyaya xəzinələr gətirdiyi xəyalı ilə doğulur, amma əlləri bomboşdur. Sənə aid heç nə yoxdur, o zaman bu təhlükə nə məsələdir? Heç nə oğurlana və səndən alına bilməz.

İstifadə etdiyin hər şey dünyaya aiddir.

Bir gün hər şeyi burada buraxıb gedəcəksən.

Özünlə heç bir şey apara bilməyəcəksən.

Yaşadığı qəsəbədə kasıblara heç nə verməyən, həddindən artıq xəsis olan bir varlının hekayəsinə qulaq asmışdım. Bütün dilənçilər onu tanıyırdı, nə zaman evinin qabağında duran bir dilənçi görülsə – “bu adam yeniyə oxşayır, deyəsən, başqa qəsəbədən gəlib. Ona deyin ki, o evdən heç nə ala bilməyəcək” – deyərdilər.

Adamın həyat yoldaşı ölüm döşəyinə düşsə də həkimə zəng etmir. Sadəcə, bir dostu var, çünki çoxlu dostu olmağın təhlükəli olduğunu deyirmiş – kimsə pul və ya nəsə istəyə bilərdi. Elə onun tək dostu da özü kimi xəsis idi və buna görə aralarında heç bir problem yaranmırdı. Münaqişəsiz, sorğu-sualsız və heç bir utanma hissi olmadan bir-birinin dilini başa düşürmüşlər.

Dostu ona “indi həkim çağırmaq vaxtıdır, həyat yoldaşın ölür” deyir.

Adam isə ona belə cavab verir: “Hər şey Tanrının əlindədir. Həkim nə edə bilər ki? Əgər o ölməlidirsə, öləcək. Sən mənə yalandan problem açırsan… həkimə və dərmana, ora-bura yalandan pul verməyin mənası yoxdur. Mən dindar adamam və əgər o öləsi deyilsə, həkimsiz də sağ qala bilər. Həqiqi həkim Tanrıdır, başqası yox. Mən Tanrıya inanıram çünki o heç vaxt nə üçünsə pul istəmir”.

Qadın ölür.

Dostu ona, “bax, sadəcə, bir az pula görə həkimə zəng eləmədin” deyir.

Adam cavab verir: “Bir az pul? Pul puldur, az-çox, fərq etməz. Və ölüm hər kəs üçündür”.

Dostu bir az acıqlanır və deyir: “Bu artıq ağ oldu. Mən də sənin kimi xəsisəm, amma həyat yoldaşım ölsə, ən azı onun üçün əczaçı çağırardım, ən azı kimisə çağırardım. Sən həqiqətən çətin adamsan. Bu qədər pulla nə edəcəksən ki?”

Adam “özümlə aparacam” deyir.

Dostu “hələ heç kim bunu edə bilməyib” deyir.

Adam “amma hələ heç kim bunu sınaqdan keçirməyib” deyir. Və bu dediyi düzdür. “Görərsən, mənim öz planım var – hər şeyi özümlə aparacam”.

Dostu deyir: “Sirrini mənə də de, çünki bir gün mən də öləcəm, axı biz dostuq”.

Adam deyir: “Dostluq başqa şeydir, bu sirri söyləyə bilmərəm. Bu elə bir sirdir ki, öldüyündə deyil, ölümdən əvvəl istifadə etməlisən. Çünki bütün pulunu, qızıllarını, almazlarını – hər şeyini çaya aparmalısan”.

Dostu, “nə demək istəyirsən?” deyə soruşur.

Adam “bəli” deyir. “Kiçik bir qayıqla çayın ortasına getməli, daha sonra bütün topladığın var-dövlətinlə çaya hoppanmalı və boğulmalısan – beləcə hər şeyi özünlə apararsan. Cəhd elə! Heç kim heç vaxt ­sınamayıb bunu.

Əgər müvəffəq olmasan, heç bir ziyanı yoxdur, çünki hər kəs pulsuz gedir. Amma alınsa, cənnətə böyük pul torbaları ilə düşən ilk insan olacaqsan. O müqəddəslərin hamısı gözləri açıq sənə baxacaq və “bu adam böyük şey bacardı” deyəcəklər”.

Dostu “bu o deməkdir ki, ölməlisən” deyir.

Adam deyir: “Əlbəttə ki. Həm də sağlam olmalısan. Ölüm döşəyində o qədər ağır yükü daşımaq çox çətin olacaq. Mən bunu yaxınlarda edəcəm. Çünki arvadım da getdi və artıq heç kim yoxdur”.

Bütün pulunla okeana atlasan, bədənin də, pulun da okeanda qalacaq.

Tək, sadəcə, şüur olaraq getməli olacaqsan.

Sənə heç nə aid deyil, çünki bura heç nə gətirməmisən və heç nə də apara bilməzsən.

Həyat tək yoldur.

Ölüm başa düşülməli tək xəyaldır.

Tamamilə və bütünlüklə ölümün bir yanlış xəyal olduğunu başa düşə bilsən – mən dediyimə görə deyil, meditasiya vasitəsi ilə şəxsi təcrübənə görə – onda həyatı mümkün qədər dolu və qorxusuz yaşayarsan. Ölüm xəyal olduğu üçün, təhlükə də mövcud deyil.

Sadəcə, sənin daxilində yaşayan varlı realdır.

Onu təmizlə, qüvvətləndir, tamamilə oyandır ki, ən kiçik parçası belə qaranlıqda boğulmasın, hər tərəfin işıqla dolsun, alov kimi parılda.

Tək yol budur, başqa alternativ yoxdur.

Buna ehtiyac da yoxdur.

Fərdiyyətçilik və şəxsiyyət arasındakı fərqi anlaya bilmirəm. Eqonun ölümündən sonra, fərddən yerdə nə qalır?

Fərdiyyətçilik sənin mahiyyətin və özündür. Onunla doğulur, onunla dünyaya gəlirsən. Şəxsiyyət isə başqalarından alınır. Sənə cəmiyyət tərəfindən verilir. Paltarlar, gözlə görünməyən paltarlar kimidir.

Uşaq çılpaq doğulur, daha sonra biz onun çılpaqlığını gizlədir – ona paltar veririk. Uşaqlar mahiyyəti, özü və fərdiyyətçiliyi ilə doğulur. Biz onu da gizlədirik, çünki çılpaq fərdiyyətçilik üsyankardır, yenilikçidir.

Fərdiyyətçilik tam olaraq bu mənaya gəlir. Fərdidir. Şəxsiyyət isə fərdi deyil, ictimaidir. Cəmiyyətin səndən şəxsiyyətinin olmasını istəyir, fərdiyyətçilik deyil, çünki fərdiyyətçiliyin münaqişə yaradacaq. Cəmiyyət fərdiyyətçiliyini gizlədib sənə şəxsiyyət verir.

Şəxsiyyət sonradan öyrənilən şeydir. Bu kəlmə yunan mənşəlidir və mənası “maska” deməkdir – persona. Yunan pyeslərində aktyorlar əsl üzlərini gizlətmək və başqa üz göstərmək üçün maskalardan istifadə edərdilər. Şəxsiyyət kəlməsi persona sözündən yaranıb. Taxdığın bir üz deməkdir, sənin əsl üzün deyil.

Şəxsiyyət yoxa çıxdıqda qorxma. Onda ilk dəfə əsl özün olursan. O zaman ilk dəfə həqiqi olursan. İlk dəfə özünə qovuşursan. Bu öz Hindistanda atman, ruh deyə adlandırılır.

Eqo şəxsiyyətin, ilahilik isə mahiyyətin və özün mərkəzidir. Hər tərəfdən “eqo tərk edilməlidir” ­sözünün deyilməsinin səbəbi budur. Çünki səndən tələb olunan kimliyi deyil, əslində kim olduğunu bilməlisən.

Şəxsiyyət yanlışdır, ən böyük yalandır. Bütün cəmiyyət şəxsiyyətdən asılıdır. Dövlət, kilsə, təşkilatlar, quruluşlar – hamısı yalandır. Qərb psixologiyası şəxsiyyət haqqında çox düşünür. Buna görə də Qərb psixologiyası bütünlüklə böyük bir yalan üzərində qurulub.

Şərqdə biz mahiyyət və ya öz haqda düşünürük, şəxsiyyət haqda deyil. Dünyaya gətirdiyin şeyi, əsl təbiətini, svabhavanı, əsl özünü – bu haqda bilinməli və bu yaşanmalıdır.

Şəxsiyyət özün olmadığın, amma özün kimi göstərməyə çalışdığın şeydir. Şəxsiyyət cəmiyyətdə hərəkət edərkən, rahatlıq üçün istifadə etdiyin şeydir.

Yeriyirsən, sabah gəzintisinə çıxmısan və yanından birisi keçir. Gülümsəyirsən. Bu təbəssüm özdən və ya şəxsiyyətdən gələ bilər. Təbəssümə səbəb həqiqətən o şəxsi görməyin, onun ilahiliyini, qəlbini, sevgisini, formasızlığını görməyin səbəb ola bilər.

Buna görə biz Hindistanda əsla sabahın xeyr kimi sözlərdən istifadə etmirik. Mənası yoxdur. Ram, Ram deyirik… Bir-birimizi Tanrının adı ilə salamlayırıq. Bu rəmzi bir davranışdır: “Daxilindəki Tanrını görürəm, buyurun, yanımdan keçdiyiniz üçün xoşbəxtəm, rahatam” deməkdir.

Özdən gəlirsə, təbəssüm bütün varlığına yayılar. Dərin bir məmnunluq duyarsan. Bu insan yanından keçdiyi üçün hifz edildiyini düşünərsən. Adam getsə də, xeyri orada qalar və ətrafında şirin bir qoxu buraxar.

Amma sadəcə, “sabahın xeyir” də deyə bilərsən– çünki həmin adam bank işçisi, siyasi lider və çox hiyləgər və təhlükəli birisi ola bilər, salam verməmək risk yara dar. Onda bu sözü söyləyib gülümsəyərsən, üzünə bir təbəssüm yerləşdirərsən. Bu personadır, şəxsiyyətdən gəlir.

Hər hərəkəti izləməlisən, bu çətin olsa da, edilməlidir. Başqa yolu yoxdur. Hər hərəkətin haradan qaynaqlandığını görməlisən. Şəxsiyyətdən, yoxsa özdən?

Əgər bu özdən gəlirsə, onda o böyüyəcək, çünki sən özün ortaya çıxmasına və ifadə edilməsinə fürsət yaratmısan. Şəxsiyyətdən gəlirsə, o zaman şəxsiyyət daha da sərtləşib özü tamamilə sıxışdıracaq.

İzlə, özünü təkrar-təkrar izləməyi unutma: “Bu haradan gəlir?”

Evə gəldiyin zaman həyat yoldaşına dondurma və çiçək alırsansa, bu şəxsiyyətindən, yoxsa özündən gəlir? Əgər şəxsiyyətdən gəlirsə, deməli, yalandır. Başqasının arvadı ilə danışıb, təsirlənmisən deməli. Bunu hiss elədin və daxilində günah qabardı: “Bu xəyanətdir, onda evə dondurma al”.

Bir də unutma – həyat yoldaşın həmin an şübhələnəcək! Çünki başqa cür heç vaxt dondurma almırsan. Bunun içində nəsə iş var, deməli, nəyisə gizlədirsən. Niyə bu gün birdən-birə çox yaxşı davranırsan və gözlənilmədən yaxşı olursan?

Qadınları aldada bilməzsən, duyğuları güclüdür, yalanı həmin dəqiqə anlayırlar. Öncə hiss edirlər, düşünmürlər. Hissləri birbaşa və dərhal işləyir. Hisslərin mərkəzindən hərəkət edirlər. Günah hiss edirsən, ona görə də həyat yoldaşına hədiyyə almısan, bu şəxsiyyətinin hədiyyəsidir və çox təhlükəlidir!

Bənzər, amma tərsi bir vəziyyət meydana gələ bilər. Hadisə eynidir. Dostunun həyat yoldaşı ilə söhbət edirsən. Təsirləndin. Qadın zərif və gözəldir və sənə həyat yoldaşını xatırlatdı. Çünki birini sevdiyin an bütün gözəl insanlar sənə onu xatırladır.

Belə olmalıdır. Əgər qadın cazibədardırsa, sənə həmin dəqiqə öz həyat yoldaşını xatırladır. Orada sevdiyindən bir şey var – bir parça, bir hərəkət. Həyat yoldaşından bir şey orda idi. Bir an içində qadını sevdin, çünki həyat yoldaşını xatırlatdı. Onda xatirələrlə dolusan, deməli.

O zaman dondurma, çiçək və ya başqa şey apara bilərsən… və ya heç nə, sadəcə, təbəssüm. Əgər bu özdən gəlirsə, onda tamamilə fərqlidir. Vəziyyət eyni olsa da, sən tamamilə fərqli davranırsan.

Şəxsiyyət aldatmağa meyil edir. Öz varlığını ifadə etməyə cəhd edir, necədirsə, elə. İmkan ver ortaya çıxsın, açıq və müdafiəsiz olsun.

Özlə yaşamağa çalışsan, dindar olacaqsan. Şəxsiyyətlə yaşamağa çalışsan, mümkün olan ən dinsiz insan olacaqsan.

Mənə görə din ritual demək deyil, kilsə və ya məbədə getmək deyil. Hər gün İncil və ya Qita oxumaq da deyil, xeyr. Din özlə yaşamaq, həqiqi və doğru olmaq deməkdir.

Xatırla, necə yalan danışsan, onun qarşılığını görəcəksən, çünki yalan yalandır. Dərinlərdə onun yalan ­olduğunu bilirsən. Xəbərin yoxmuş kimi davransan da, hərəkətlərin ortada olacaq və daima yalana işarə edəcək.

Heç kimə yalan danışa bilməzsən, çünki gözləri olan hər kəs, fərqindəliyə və ağıla sahib olan insanlar hərəkətlərinin iç üzünü başa düşəcək.

Bir qadın Molla Nəsrəddini məhkəməyə verir. Qadın uşağının ondan olduğunu iddia edir. Molla da məhkəmədə bunu şiddətlə inkar edir.

Sonda, hakim soruşur: “Bir şey söylə, bu qadınla yatmısanmı, Molla?”

Molla Nəsrəddin: “Xeyr, hörmətli hakim, gözümü yummamışdım da”.

Yalanlar ortadadır, çünki həqiqətin ortaya çıxma şəkli var. Öz yolunu tapacaq. Sonda həqiqət bilinir və sən bütün həyatını yalanlar içərisində yaşayırsan.

Tək anı belə israf etmə. Yalanlarla keçirilən zaman bütünlükdə israfdır. Heç kim yalanla xoşbəxt ola bilməz, bu mümkün deyil. Yalanlar sənə, sadəcə, saxta xoşbəxtlik verə bilər, həqiqi xoşbəxtliyi deyil.

Həqiqi xoşbəxtlik həqiqətin parçasıdır. Hindular Tanrını xoşbəxtlik olaraq təsvir edirlər – satçitanand, həqiqət, şüurluluq və xoşbəxtlik. Anand, xoşbəxtlik ən sonuncu mütləq özdür.

Doğruları danışsan xoşbəxt olacaqsan. Əsl olsan sevinc dolu olacaqsan. Və bu xoşbəxtlik səbəbsiz olacaq. O, sadəcə, sənin doğruluğunun bir hissəsi olacaq. Xoşbəxtlik həqiqətin işləyiş şəklidir. Nə zaman həqiqət varsa, xoşbəxtlik öz işini görür. Həqiqətin olmadığı yerdə xoşbəxtlik dayanır, bədbəxtçilik işə başlayır.

Qorxma, deyirsən ki: “fərdiyyətçiliyi və şəxsiyyəti bir-birindən ayıra bilmirəm. Eqonun ölümündən sonra yerdə nə qalır?”

Əslində eqoya görə fərddən yerdə heç nə qalmır. Eqo getdiyi zaman bütün fərdiyyətçilik kristal saflığında ortaya çıxır: şəffaf, ağıllı, işıqlı, xoşbəxt, canlı, qeyri-müəyyən bir ahəngdə hərəkətli. Bu ahəngdarlıqda ilahiyyat var. Varlığının ən dərindəki özündə duran nəğmədir. Formasız olanın rəqsidir. Amma insan onun ayaq səslərini eşidə bilər.

Həqiqi olan şeylər, sadəcə, eqo getdikdən sonra ortaya çıxa bilər. Eqo hiyləgər və yalançıdır. Eqo getdiyi zaman, sən orada qalırsan. Eqo orda olduqda isə, sən də orda olduğunu düşünürsən, amma belə deyil.

Necə bütünləşə bilərəm?

Bütünləşmənin olmaqla əlaqəsi yoxdur. Əslində, bütün olma cəhdləri dağılma gətirir. Bütünləşmə onsuz da orada, varlığının ən dərinindəki özündədir, onu gətirməyə ehtiyac yoxdur.

Tam mərkəzində bütünsən, yoxsa əsla var olmazdın. Mərkəzin olmadan necə mövcud olmaq olar? Öküz arabası hərəkət edir, təkərlər də hərəkət edir, çünki təkərin üzərində hərəkət etdiyi hərəkətsiz bir sahə var. Təkərlər tarazlıqla hərəkət edirlər, bunu görə də bilərsən, ­görməyə də.

Canlısan, nəfəs alırsan, şüurlusan, həyat hərəkət edir. Belə ki, həyat təkərlərinin bir tarazlıq nöqtəsi olmalıdır. Bəlkə də fərqində deyilsən, amma var. Onsuz sən var ola bilməzdin.

İlk və ən təməl şey budur: olmaq əsas məsələ deyil, sən mövcudsan. Sadəcə, daxilinə baxmaq və bunu görməyin lazımdır. Bu kəşfdir, müvəffəqiyyət deyil. O ilk gündən bəri var. Sadəcə, üzün çölə, kənara, arxan isə içə, mərkəzə tərəfdir. Kənar tərəfə o qədər dönmüsən ki, daxilinə baxa bilmirsən.

Bir az daxili dünyanı genişləndir. Bu ifadə çox yaxşıdır – mənası daxilinə baxmaq, onu görmək deməkdir. Gözlər çöl tərəfə baxır, əllər və ayaqlar çöldədir və səndən uzaqlaşırlar. Sakitcə otur, ətrafı rahatlat, gözlərini bağla və daxilinə bax… güc tətbiq edərək yox. Sadəcə, dincəl – sanki boğulursan və heç bir şey edə bilmirsən. Amma boğulduğumuz zaman belə nəsə bir şey edirik.

Əgər tamamilə həyata keçməsinə icazə versən üzə qalxacaq. Buludların üzərindən mərkəzin yüksəldiyini görəcəksən.

İki həyat anlayışı var. Biri hərəkətli həyatdır – nəsə edirsən. Digəri alıcı həyatdır – sadəcə, nəsə qəbul edirsən. Hərəkətli həyat kənara meyillidir. Əgər çoxlu pul istəyirsənsə, sadəcə, otura bilməzsən. Pul belə gəlmir.

Onun üçün mübarizə aparmaq, rəqabətə girmək, hər cür metod və üsuldan istifadə etmək məcburiyyətində qalacaqsan – qanuni, qeyri-qanuni, səhv, doğru. Pul oturduğun yerdə gəlmir. Əgər daha güclü, siyasətçi olmaq istəyirsənsə bunun üçün nəsə etməlisən. Heç nə öz-özünə olmur.

Bir hərəkət üsulu var. Bu kənara baxan anlayışdır. Və həmçinin hərəkətsiz üsul mövcuddur: heç bir şey ­etmirsən, hər şeyi olduğu kimi qəbul edirsən. Biz bu dili unutmuşuq. Unudulan dil yenidən öyrənilməlidir.

Bütünləşməyə çatmırsan – o onsuz da mövcuddur. Sadəcə, ona necə baxacağımızı, onu necə başa düşəcəyimizi unutmuşuq. Hərəkət üsulundan, alıcı, passiv üsula doğru keç.

Sənə hərəkətli dünyanı tərk etməyini söyləmirəm

– çünki bu səni yenidən əyəcək. İndi əyrisən. Həyatında, sadəcə, bir üsul var, bunun adı hərəkətdir, nəsə etməkdir. Sakitcə oturmağı xəyal belə edə

bilməyən insanlar var dünyada, mümkün deyil. Özlərinə bir an belə rahatlıq vermirlər. Sadəcə, hərəkət etmək istəyirlər.

Bir hekayə eşitmişdim…

Molla Nəsrəddinin həyat yoldaşı pəncərənin qarşısında oturub, çöldə günəş qürub edir, quşlar öz yuvalarına uçurlar. Gözəl bir axşamdır. Və qadın Mollaya deyir: “Gəl, bura bax. Gör günəş necə gözəl batır”.

Molla gözünü qəzetdən ayırmadan soruşur: “İndi, günəş nə edir, deyirsən?”.

Molla, sadəcə, nəsə ediləndə onunla maraqlanır. Əgər, sadəcə, gün batırsa, onda ora baxmağın nə mənası var?

Sadəcə, hərəkətlərlə maraqlanırsan, “nəsə baş verir” deyə baxırsan. Bu məsələ çox yayılıb, bir az azaltmaq lazımdır bunu. Bir neçə dəqiqə, bir neçə saat və gün, sadəcə, oturaraq hadisələri olduğu kimi qəbul etməlisən. Günəşin batdığına baxırsansa, səndən nəsə etmək gözlənilmir. Sadəcə, bax. Bir gülə baxdıqda, nə etməlisən? Sadəcə, baxmalısan.

Əslində, çiçəyə baxdıqda belə heç bir cəhd etmirsən. Cəhdsizdir. Gözlərin açıqdır və gül oradadır… Baxanın və baxılanın yoxa çıxdığı dərin bir birlik anı var. Onda gözəllik və xoşbəxtlik var.

Artıq sən izləyici deyilsən və gül izlənmir – çünki izləmək üçün nəsə hərəkət etməlisən. Amma indi həm gül, həm də sən oradasız və necəsə bir-birinizin sərhədlərinizdən içəri daxil olursunuz. Çiçək sənin, sən çiçəyin daxilinə girirsən və ani bir vəhy yaranır. Ona gözəllik de, həqiqət de, ilahiyyat de…

Bu nadir anlara daha çox icazə verilməlidir. Bu anların inkişaf etdirilməli olduğunu demirəm, bunlar üçün məşq etməli olduğunu da demirəm, hər hansı bir şey etməli olduğunu da demirəm – çünki bu hərəkət anlayışının işlətdiyi dildən istifadə etmək mənasına gələcək və yanlış başa düşüləcək.

Yox, sadəcə, bu anların çoxalmasına icazə verməyini söyləyə bilərəm. Bəzən heç bir şey etmə, otların üzərində uzan və səmanı seyr elə. Bəzən gözlərini bağla və daxili dünyana bax – düşüncələr hərəkət edir, üzür, arzular baş qaldırır və yox olur. İçində rəngli xəyal dünyasına bax. Sadəcə, bax.

“Bu düşüncələri durdurmaq istəyirəm” demə – yenə hərəkətə keçdin. “Meditasiya ilə məşğulam – gedin! Bütün düşüncələr, məndən uzaqlaşın” demə – çünki bunu söylədiyin an nəsə edirsən, deməkdir. Sadəcə, mövcud deyilsənmiş kimi dur.

Tibetin bəzi monastırlarında hələ də ən qədim meditasiya üsullarından istifadə edilir. Meditasiya sənə dediyim həqiqətə əsaslanır. Bəzən, sadəcə, yox olmağı öyrədirlər. Bağda oturduğun zaman yox olmağa başladığını hiss edirsən. Dünyadan getdiyin, orada olmadığın zaman dünyanın necə göründüyünə baxırsan. Bir saniyə içərisində yox olmağa cəhd edirsən.

Öz evində yoxsanmış kimi ol.

Sadəcə, düşün: Bir gün olmayacaqsan, gedəcəksən, öləcəksən, radio hələ də olacaq, həyat yoldaşın hələ də səhər yeməyi hazırlayacaq, uşaqlar məktəbə hazırlaşacaq. Düşün: Bu gün getdin, sadəcə, yoxsan. Ruh oldun. Sadəcə, kresloda oturduğun zaman yox olursan, sadəcə, düşünürsən, “artıq həqiqət yoxdur, mən yoxam”.

Və evin hələ də necə davam etdiyini izlə. Dəhşətli dərəcədə böyük rahatlıq və sakitlik var. Hər şey olduğu kimi davam edir. Sənsiz, hər şey olduğu kimi davam edir. Heç nə dayanmayıb.

O zaman dayanmadan nəyləsə məşğul olmağın, nəsə etməyin, başqa bir şey etməyin, hərəkəti və işləməyi xəstəlik halına gətirməyin nə mənası var? Bunun mənası nədir? Sən və etdiyin hər şey yox olacaq – adını qum üzərinə yazdığın kimi, külək əsir, imzan silinir və hər şey bitir. Heç vaxt mövcud olmamısan kimi ol.

Bu həqiqətən də gözəl bir meditasiyadır. İyirmi dörd saat içərisində dəfələrlə cəhd edə bilərsən. Sadəcə, yarım saniyə bəs edəcək. Yarım saniyə et, sonra dur… mövcud deyilsən… amma dünya hələ də davam edir.

Sənsiz dünyanın hələ də ən yaxşı halda davam etdiyi həqiqətini qavradıqda varlığının uzun zamandır ki, həyatlar boyunca diqqətdən qaçmış başqa bir hissəsini də öyrənə biləcəksən – və bu, alıcı anlayışıdır. Sadəcə, icazə verirsən, bir qapı olursan. Hadisələr sənsiz baş verməyə davam edir.

Bir odun parçası ol. Bir odun kimi çayın içərisində irəlilə və dalğalar hara gedirsə, imkan ver, səni də ora götürsün, heç bir şey etmə. Bütün buddist dünyagörüşü qəbuletmə məntiqinə əsaslanır. Buna görə Buddanın ağac altında oturduğunu görürsən. Bütün heykəlləri oturaqlı vəziyyətdədir. Oturur və heç nə etmir.

Amma heç vaxt İsanın belə şəklini görməmisən. O hələ də hərəkət məntiqi ilə yaşamağa davam edir. Xristianlığın ən dərin ehtimalları qaçırdığı yer buradır: xristianlıq aktiv oldu. Xristian missionerləri kasıblara xidmət etmək, xəstəxanalara getmək, bu və digər işləri görməklə insanlara yaxşılıq etməyə çalışırlar.

Yaxşı, lap yaxşı – onlar yenə də hərəkət məntiqi ilə davranırlar, amma ilahilik alıcı məntiqindədir. Buna görə də xristian missioneri çox yaxşı, həddən artıq yaxşı bir insan olacaq, amma heç vaxt şərqli məntiqindəki müdrik insan ola bilməyəcək.

Artıq Şərqdə də nəsə edən insanlara mahatma olaraq hörmət edirlər – çünki Şərq yoxsul və xəstədir. Minlərcə xəstə, kor və təhsilsiz insan var. Onların təhsilə, dərmana, köməyə və başqa minlərlə bu və digər şeylərə ehtiyacı var.

Buna görə də aktiv insan birdən-birə vacib olmağa başladı – belə ki, Qandi bir mahatmadır, Vinaoba Bhave müqəddəsdir, Kəlküttəli rahibə Tereza vacib birisidir. Amma heç kim onların alıcı məntiqli olub-­olmadığına baxmır.

İndi Budda gəlsə, heç kim ona hörmət etməyəcək, çünki o məktəb və ya xəstəxana açmayacaq. Sadəcə, bodhi ağacının altında oturub, sakitcə duracaq. Özünün aspektindən heç nə etmir, demək olmaz – onun varlığı tərəfindən dəhşətli böyüklükdə titrəmələr yaradılır və bunu sezmək çox çətindir.

Bir ağacın altında oturaraq bütün dünyaya təsir edir, amma bunu hiss edə bilmək üçün gərək onunla uyğunlaşa, böyüyəsən.

Bir Buddanı tanımaq yolda olmaq deməkdir. Bir rahibə Terezanı tanımaq isə çox asandır – burada çətin heç nə yoxdur. Onun yaxşılıqlar etdiyini hər kəs görə bilər.

Yaxşılıq etmək başqa, yaxşı olmaq tamam başqa şeydir. Yaxşılıq etmə demirəm, sadəcə, yaxşı hərəkətlərinin sənin yaxşı insan olmağından qaynaqlanmasına imkan ver deyirəm.

İlk əvvəl alıcı məntiqinə çat, passiv və hərəkətsizliyə çat. Daxili dünyan çiçəkləndikdə və bütünləşməni gördükdə – o hər zaman orada, mərkəzindədir – mərkəzini tanıdığında, ölüm bir anda sənin üçün yox olacaq. Bütün narahatlıqların bir anda yoxa çıxacaq, çünki artıq sən nə bir bədən, nə də bir ağılsan.

O zaman rəhm, sevgi və duaların baş qaldırar. Dünya üçün bərəkət və lütf olarsan. İndi heç kim belə insanın başına nə gələcəyini söyləyə bilməz – gedib İsa kimi inqilabçı ola və məbədlərdən pul yığanları qova və yaxud kasıb insanlara xidmət edə, ya da bir ağac altında sakitcə otura bilərsən. Bəlkə də bir Meera olub Tanrı üçün nəğmə oxuyub rəqs edə bilərsən. Heç kim bilmir, öncədən təxmin etmək mümkün deyil.

Məndən “insan necə bütünləşə bilər” – soruşdun.

Burada oturub sənə izah etmək istədiyim budur ki, bunun üçün heç nəyə, artıq heç nəyə ehtiyac yoxdur. Sən artıq bütünləşmisən, o sənin daxilindədir. Sadəcə, ona baxmalı, qapı açmalı, onu kəşf etməlisən. Onun üçün qazmalısan. Xəzinə oradadır.

Yəni buradakı məsələ bütün olmaq məsələsi deyil. “Onsuz da bütün olduğumun fərqinə necə vara bilərəm?” daha doğru sualdır.

Bu sual Nisaqardan gəlir və bu sualı niyə verdiyini yaxşı başa düşürəm. Qərbdə Qurdjieff təlimi ilə maraqlanıb. Onun çox qəribə fikri vardı – mənalıydı, amma yenə də qəribə idi.

Tələbələrinə “ruh yoxdur, mərkəz yoxdur, bu yaradılmalıdır, insan ruhla birlikdə doğulmur” deyirdi… çox qəribə nəzəriyyədir. Amma onun nə demək istədiyini anlayıram: insan ruh ilə birgə doğulmur. Ruhunu cəhdlərlə ortaya çıxartmaq məcburiyyətindədir. Belə ki, onun bütün təliminə “iş” deyilir. İş, iş yenə də iş. Yəni cəhd etmək – yəni hərəkət məntiqlidir bu da.

Əslində Qərbdəki insanlara hərəkətsizlik məntiqini öyrətmək çox çətindir. Buna görə də Qurdjieff bütünləşmə metod və üsulları öyrədirdi. O “orada hazırda ruh yoxdur” deyirdi. Ruh olmadığına görə yox, adamın bunun onun fərqində olmadığına görə deyil, bu, sadəcə, bir vasitə idi. İnsanlar ruh mövzularında xeyli tənbəlləşmişdi.

Onun onsuz da orada olduğunu düşünürdülər. Onda narahat olmağın, dərd çəkməyin nə mənası var? “Oradadır, bir gün onu tapa bilərik, buna görə də hazırda orda olmayan başqa şeyləri tapaq. Gözəl qadınlar, çoxlu şərab, pul, güc tapaq – orada olmayan şeyləri axtaraq.

Bunların hamısından bezdiyimiz gün hər hansı bir zamanda gözlərimizi bağlayacaq, daxilimizə baxacağıq, ruh orada olacaq. Ruh heç vaxt itmir. Onu itirə və qazana bilməzsən. O artıq ordadır”. Bütün bu fikirlərə görə insanların beyni çox uyuşdu.

Bunu Şərqdə də görə bilərsən. Bütün Şərq bərbad və uyuşmuş hala gəlib. Ruh oradadır və bunu hər kəs bilir, hər kəs eşidib. “Tanrı qəlbdədir, oradadır. O zaman onun üçün niyə bu qədər çox narahat olurlar?” İnsanlar orada olmayanı axtarırlar.

Qurdjieef bu həqiqətin, ruhun öncədən var olduğu fikrinin insanları uyuşdurduğunun, ruha qarşı marağını öldürdüyünün fərqinə vardı – bununla onlar daxili dünyaya qarşı çox maraqsız, tamamilə maraqsız qalırdılar. Zehin, sadəcə, meydan oxuyan və sərgüzəştlərlə maraqlanır.

Belə ki, Qurdjieff qərb düşüncə tərzinə uyğunlaşmaq üçün ruhun olmadığını söylədi: “Səbirlə oturma, nəsə et – çünki insanlar öldüyü zaman, sadəcə, hər kəs həyata davam etməyəcək. Sadəcə, bütünləşmiş ruhlar davam edə biləcək. Digərləri tərəvəz kimi yoxa çıxacaq. Belə ki, bu sənin seçimindir. Riskə gedirsən”.

Daha sonra onlara “əgər nəsə etsən – etmək dedikdə güclü bir şey etmək, bütün həyatını buna həsr etməyi nəzərdə tuturam – sadəcə, o zaman ölümdən qurtula bilərsiniz. Yoxsa məhv olacaqsız. Lazımsızlar sırasına atılacaqsınız.

Ölümsüz olan bütünləşmədiyiniz təqdirdə sizi seçməyəcək. Onu qazanmaq məcburiyyətindəsiniz. Çox az insan ölümdən sonra qurtulacaq, hər kəs deyil” – dedi.

Bu qəribə və insanlıq tarixində heç vaxt ortaya atılmamış bir nəzəriyyə idi. “Ruh yoxdur” deyən insanları bilirik, ateistlər. Onlar hər zaman mövcud olublar. “Ruh var və heç vaxt məhv edilə bilməz, hətta ölüm belə ona heç nə edə bilmir” deyən insanlar da var.

Onlar haqqında da eşitmişik. Onlar da hər zaman mövcud olub. Amma Qurdjieff tamamilə yeni və heç vaxt söylənməmiş bir şeydən bəhs edir. O “ruh mümkündür, amma aktiv deyil.

Sadəcə, mümkündür. Ona çata bilərsən, çatmaya da bilərsən – itirə də bilərsən. Onu əldən buraxmaq ehtimalların daha çoxdur, çünki bu həyat tərzinlə ona layiq deyilsən” deyirdi.

Qurdjieff deyirdi ki, “insan toxum kimidir. Bu toxumun ağac olmağı dəqiq deyil. Bu vacib deyil – toxum düzgün torpağı tapmaya bilər. Uyğun torpaq tapılsa da yağış yağmaya bilər. Yağış yağsa da heyvanlar gəlib ona zərər verə bilərlər. Minlərlə maneə var.

Toxum mütləq ağac olacaq mənasına gəlmir. Min bir cəhd edildikdən sonra toxum ağaca çevrilə bilər. Sən bir ruh deyilsən. Sadəcə, bir ehtimalsan. Min bir cəhd edilməlidir, ancaq o zaman ruh ola bilərsən. Ancaq nadirən: milyonda bir insan ruh ola bilər. Digərləri ot kimi yaşayır, ölür və yox olur”.

Bunun qəribə nəzəriyyə olduğunu söyləyirəm, çünki bu düz deyil. Və deyirəm ki, çox mənalıdır, çünki belə bir şeyə ehtiyac vardı – ən azından Qərbdə lazım idi. Yoxsa heç kim ruh haqda düşünməzdi.

Amma Qurdjeffin istifadə etdiyi üsulların hamısı bizim Şərqdə istifadə etdiyimiz üsullarla demək olar ki, eynidir. O, sadəcə, sözləri dəyişdirib. Buna “ruhu yaratmaq”, onu bütünləşdirmək, mərkəzi dəqiqləşdirmək adı verib. Amma üsul eynidir.

Sən onsuz da bütünsən. Kənarda deyil – orada qarışıqlıqlar çoxdur. Kənarda parçalanmış vəziyyətdəsən. Daxilinə doğru addımla və dərinlərə endikcə bütün olduğunu görəcəksən. Varlığının ən dərinindəki məbədində anidən bir birlik, mütləq bir birlik olduğunu sezəcən. Yəni bu bir kəşf məsələsidir.

Onu necə kəşf etməli?

Sənə bir üsul öyrətmək istəyirəm. Çox sadədir, ilk başda çətin görünür. Əgər cəhd etsən, asan olduğunu görəcəksən. Əgər cəhd etməyib, sadəcə, o haqda düşünsən sənə çox çətin görünəcək. Üsul budur: sadəcə, həzz aldığın şeyləri et. Əgər həzz almırsansa, etmə. Cəhd elə – çünki həzz, sadəcə, sənin mərkəzindən gəlir.

Əgər həzz aldığın bir şeyi edirsənsə, mərkəzinlə əlaqəyə girmisən deməkdir. Əgər həzz almadığın nəsə edirsənsə mərkəzindən qopmusan, deməli. Həzz, sadəcə, mərkəzdən gəlir, başqa heç bir yerdən deyil. Beləliklə, meyarın bu olsun, bu mövzuda qatı ol.

Yolda gəzirsən, birdən yerimədiyinin fərqinə varırsan. Dayan. Bitdi – bunu etməməlisən.

Bunu universitet illərində edirdim və insanlar dəli olduğumu düşünürdülər. Birdən dururdum, yarım saat, bir saat – gəzməkdən həzz alana qədər dururdum. Professorlarım o qədər qorxurdular ki, imtahan vaxtı məni maşınla universitetə aparırdılar.

Məni qapıdan keçirib orada gözləyirdilər: yerimə çatdım, ya yox? Çimdiyim zaman birdən bundan həzz almadığımı hiss edirdimsə, dururdum. Bunun mənası nədir? Yemək yeyərkən həzz almadığımı hiss etdiyim zaman dururdum.

Məktəb vaxtı riyaziyyat dərsini sevirdim. Birinci gün dərsə getdim və müəllim mövzunu izah edirdi. Dərsin ortasında ayağa qalxdım və çölə çıxmaq istədim. Müəllim mənə dedi: “Hara gedirsən? Özü də icazə almadan. Yenidən dərsə girməyinə icazə verməyəcəm”.

Ona dedim: “Yenidən gəlməyəcəm, narahat olma. Buna görə soruşmadım. Bitdi – bundan xoşum gəlmədi! Başqa həzz ala biləcəyim bir dərs axtaracam. Çünki bir şeyi sevmirəmsə, etmirəm. Bu əzab, şiddətdir”.

Yavaş-yavaş bu açara çevrildi. Birdən fərqinə vardım ki, nə zaman etdiyin şeydən həzz alırsansa, mərkəzləşirsən. Həzz almaq mərkəzləşmənin səsidir. Nə vaxt bir şeydən həzz almırsansa, mərkəzdən uzaqlaşırsan. Onda özünü buna məcbur etmə, ehtiyac yoxdur. İnsanlar dəli olduğunu düşünürlərsə, qoy düşünsünlər.

Bir neçə gündən sonra öz təcrübənlə özünü necə yarımçıq buraxdığını hiss edəcəksən. Həzz almadığın min bir şey edirdin, hələ də edirsən, çünki belə öyrədiblər. Sadəcə, vəzifəni yerinə yetirirsən.

İnsanlar sevgi kimi gözəl bir şeyi də məhv etdilər. Evə gəlir və həyat yoldaşını öpürsən, çünki belə ­olmalıdır, belə etməlisən. İndi öpmək kimi gözəl bir şey, çiçək kimi gözəl bir şey məhv edildi. Yavaş-yavaş ondan həzz almayaraq, həyat yoldaşını öpəcək, başqa insanı öpməyin həzzini unudacaqsan.

Qarşılaşdığın hər kəslə əl verib görüşürsən – bu çox soyuqdur, içində heç bir məna, heç bir mesaj yoxdur, ondan istilik gəlmir. Sadəcə, bir-birini sıxan və salam deyən ölü əllərdir. Sonra yavaş-yavaş bu ölü və soyuq hərəkətə öyrəşməyə başlayırsan. Donub bir buz parçasına çevrilirsən. Sonra da “mərkəzə necə girə bilərəm?” deyə soruşursan.

Səmimi, sevgi dolu, xoşbəxt olduğun zaman, rəqs və həzz ilə axdığın vaxt mərkəz hazırdır. Bu səndən asılıdır. Sadəcə, həqiqətən etməkdən həzz aldığın və həzz aldığın şeyləri etməyə davam elə. Həzz almırsansa, dur. Həzz alacağın başqa bir şey tap.

Zövq alacağın nəsə mütləq var. Heç vaxt heç nədən zövq almayan insanla rastlaşmamışam. Müəyyən şeylərdən zövq almayan insanlar var, amma həyat sonsuzdur. Bir şeyə bağlı qalma, daima dəyiş. Enerjinin daha axıcı olmasına imkan ver.

Qoy axsın, səni əhatə edən digər enerjilərlə qovuşsun. Bir az sonra problemin bütünləşmək olmadığını görəcəksən. Problem sənin axmağı unutmağındır. Axan enerjiylə birdən-birə bütünləşərsən. Bu, bəzən təsadüfən də meydana gələ bilər, amma səbəb eynidir.

Bəzən bir qadına və ya bir kişiyə aşiq olar və özünü bütünləşmiş hiss edərsən, ilk dəfə özünü vahid kimi hiss edərsən. Gözlərin işıldayar, üzün aydınlanar və ­ağlının donu açılar. Varlığında parıldayan bir şey yanmağa başlayar. Bir nəğmə baş qaldırar, indi yerişində sanki bir rəqs ədası var. Tamamilə fərqli bir varlıq olarsan.

Amma bunlar nadir hallarda baş verir, çünki biz sirri öyrənmirik. Sirr zövq almağa başladığın bir şeyin olmasıdır. Bütün sirr bundadır. Bir rəssam ac olduğu halda şəkil çəkə bilər, buna baxmayaraq, üzündəki məmnunluğu görə bilərsən.

Bir şair kasıb ola bilər, amma nəğməsini söylədiyi an dünyanın ən zəngin insanıdır. Heç kim ondan daha varlı ola bilməz. Bunun sirri nədir? Sirr budur ki, şair həmin andan zövq alır. Nə vaxt bir şeydən həzz alırsansa, özünlə və kainatla ahəng içərisindəsən – çünki sənin mərkəzin hər şeyin mərkəzidir.

Ona görə bu kiçik daxili dünyanın sənin ab-havan olmasına imkan ver: həzz aldığın şeyləri et, yoxsa dayan. Bir qəzet oxuyursan və yarısında həzz almadığını hiss elədin: oxumağa dəyməz. Niyə oxuyursan ki?

Qəzeti at. Kimləsə danışırsan və söhbətin ortasında mövzudan xoşun gəlmədiyini hiss elədin. Cümlənin ortasında belə olsan, dayan. Həzz almırsansa, davam etməyə məcbur deyilsən. İlk öncə bir az qəribə gələcək. Mənim insanlarım qəribədir, ona görə problem yoxdur, bunları həyata keçirə bilərsən.

Bir neçə gün işində mərkəzinlə əlaqələr yaradacaqsan. Onda axtardığın şeyin daxilində olduğunu söylədiyim zaman əslində nəyi nəzərdə tutduğumu başa düşəcəksən. O gələcəkdə deyil. Gələcəklə heç bir əlaqəsi yoxdur. İndi hazırda buradadır. Məsələ də elə budur.

Epiloq

Bir adam sufi Cüneytə yaxınlaşır və soruşur: “Öncədən müəyyənləşmə haqqında, qismət, tale və insan azadlığı barədə nə deyə bilərsən? İnsan hər şeyi etməkdə azaddırmı? Yoxsa qeyri-müəyyən bir kuklaçı tərəfindən, onun istədiyi rəqsi oynayan bir kukladırmı?”

Dünyanın ən gözəl sufilərindən biri olan Cüneyt adamın üzərinə qışqırır: “Ayağını yuxarı qaldır!”

Sual verən adam çox varlı idi və Cüneyt bunu bilirdi. Bütün müridləri, bütün məktəb bundan xəbərdar idilər və Cüneyt çox yüksək və kobud şəkildə ona “bir ayağını yuxarı qaldır!” deyə bağırmışdı. Bu adam bu günə qədər hələ heç kimdən əmr almamışdı.

Cüneyti ondan əmr almaq üçün görməyə gəlməmişdi və verdiyi suallarla onun cavabı arasında heç bir əlaqə tapa bilmədi. Amma Cüneyt kimi bir insanla qarşılaşdıqda onu izləməli olursan.

Adam sağ ayağını qaldırır.

Cüneyt “bu bəs deyil, digərini də qaldır” deyir.

Bununla adam həm təəccüblənir, həm də hirslənir və deyir: “Mənasız şeylər istəyirsən! Səndən vacib bir sual soruşdum – heç cavab vermədən sualı keçdin və mənə ayağımı qaldırmağımı söylədin. Sağı qaldırdım, indi digərini də qaldırmağımı istəyirsən? Ümumən məqsədin nədir? İki ayağımı eyni anda necə qaldırım?”

Cüneyt deyir: “O zaman otur, sualına cavab aldın, yoxsa necə?”

Adam deyir: “Hələ sualıma cavab verməmisən. Onun yerinə mənə qəribə bir nümayiş üçün məşq ­elətdirirsən!”.

Cüneyt cavab verir: “Mənası budur: bir ayağını qaldır dedikdə, qaldırmaq üçün sağ və ya sol ayağını seçmək şansın var idi. Heç kim sənə təsir etmədi. Sağı qaldırmaq sənin seçimin idi. Amma sən sağı seçəndə, həm də solu seçməmiş olursan. Asılılığının sərhədlərini azadlığın müəyyən edir. İndi sol ayağın asılıdır”.

İnsan yarıazad, yarıasılıdır, amma ən başda azaddır.

İnsanın əsarətini müəyyən edən onun azadlığı və azadlığından istifadə şəklidir. Hardasa oturub yazı yazan və insanların əlinə xətlər çəkən heç kim yoxdur. Hər şeyə gücü çatan Tanrı da insanların əllərinə belə axmaq yazılar yazmaqdan yorulardı.

Dünyaya o qədər insan gəlir ki – hər kəsin başına nə gələcəyini, harada doğulacağını, harada öləcəyini, onu hansı xəstəliyin və ya həkimin öldürəcəyini yazmaq… bu qədər xırdalıqlar! Tanrı bu şeyləri edərkən ya dəli olar, ya da intihar edər – özünü Tanrının yerinə qoy, bu qədər şey etməlisən, həm də boş yerə.

Tanrı dəli olsaydı belə, bu işi etmək məcburiyyətində qalacaqdı. Yəqin ki, insanlığı bir neçə gün içində yaratdıqdan sonra dəli olub, sonra da intihar edib, çünki nüvə silahlarına görə dünyanın buxarlandığını görmək istəməzdi. Amma bu nüvə silahları sənin alnına O yazdı, O məsuliyyət daşıyır.

Heç kim məsul deyil və Tanrı yoxdur. Bunlar bizim məsuliyyəti başqalarının üstünə atmaq strategiyamızdır.

Azadsan, amma azad şəkildə etdiyin hər bir hərəkət məsuliyyət gətirir – bu sənin asılılığındır. Ya buna asılılıq, ya da gözəl söz olan məsuliyyət de. Mən belə deyirəm.

Müəyyən bir hərəkət edirsən – bu sənin azadlığındır. Amma o zaman nəticələr sənin məsuliyyətin olacaq.

Elmin ortaya atdığı səbəb-nəticə əlaqəsinə tamamilə qatılıram. Söhbət səbəbdən gedirsə, azadsan. Amma ondan sonra xatırlamalısan: nəticəyə sənin tərəfindən qərar verilir, sənin səbəbinə görə. Əslində bunda da azadsan. Sənin azadlığının nəticəsidir.

Həyatı sadə bir şəkildə qəbul etdikdə, dini düşünmədiyində, təəccüblənəcəksən: problem yoxdur.

Bu sirdir, problem deyil.

Problem həll oluna bilən şeydir, sirr onu yaşadığın, amma həll edə bilmədiyin şeydir. Və meditasiya sirrin axtarışından başqa bir şey deyil – izahat deyil, həll axtarmaq üçün araşdırma deyil, bir kəşfdir. Onun içində yavaşca ərimək, okeanın içində yoxa çıxan bir dalğa kimi, bu yoxolma mənim bildiyim yeganə dindarlıqdır. Başqa hər şey mənasızdır.

Yazıçı haqqında

OSHOnun təlimləri fərdi məna axtarışından bu günün cəmiyyətlərinin qarşılaşdığı ən vacib ictimai və siyasi problemlərə qədər hər şeyə nəzər salaraq təsnifata qarşı gəlir. Sadəcə, kitabları deyil, demək olar, 35 ildir ki, bütün dünyada beynəlxalq dinləyicilər qarşısında etdiyi təbii çıxışlarının səsli və görüntülü versiyaları hazırlanır.

OSHO Londonda “Sunday Times” tərəfindən “İyirminci əsrin min yaradıcı insanı” arasında qeyd edilib və amerikalı yazıçı Tom Robbins tərəfindən “İsadan bəri ən təhlükəli insan” adlandırıldı.

Öz işləri haqqında OSHO yeni bir insan növünün yaranması üçün lazımi şəraitin hazırlanmasına kömək etdiyini söyləyir. Bu yeni insanı “Zorba Budda” olaraq adlandırır – Həm yunanıstanlı Zorbanın dünyəvi zövqlərinin ləzzətini ala biləcək, həm də Buddanın səssiz aydınlığına çatacaq.

OSHOnun əsərlərindəki bütün istiqamətləri bir ip kimi düzmək Şərqin əbədi kamilliyini, Qərbin elm və texnologiyasının ən yüksək potensialı ilə birləşdirən bir məqsəddir.

OSHO eyni zamanda müasir həyatın sürətləndirilmiş tempini anlayan meditasiyaya fərqli baxışı və daxili dünya elminə verdiyi böyük qatqıları ilə məşhurdur. Onun özünə məxsus “aktiv meditasiyaları” ilk öncə bədən və zehində yığılmış stresin azad edilməsi üçün hazırlanıb. Beləliklə, fikirlərdən uzaq, rahatlamış bir meditasiya halını sınaqdan keçirmək daha asandır.

OSHO Beynəlxalq Meditasiya Mərkəzi

Bu mərkəz tətillər üçün möhtəşəm bir yer, insanların daha ayıq, rahat və xoşbəxt bir şəkildə davam etdirə biləcəyi yeni bir həyat tərzini fərdi olaraq sınaqdan keçirə biləcəkləri bir yerdir. Hindistan, Pune, Mumbay şəhərinin 160 km cənub şərqində yerləşən mərkəz hər il dünyanın təqribən yüz ölkəsindən gələn minlərcə qonaqlara müxtəlif proqramlar təqdim edir.

İlk olaraq maharacalar və varlı ingilis koloniyaları üçün yay istirahət mərkəzi kimi planlanan Pune hazırda bir çox universitet və yüksək səviyyəli sənaye texnologiya institutunun yerləşdiyi müasir bir şəhərdir.

Meditasiya mərkəzi Koregaon parkı adlanan yerdə 17 hektar ərazidə yerləşdirilib. Düşərgə yeni qonaq evləri ilə saysız-hesabsız qonağa ev sahibliyi edir, bununla yanaşı, ona yaxın yerlərdə insanların qala biləcəyi bir çox otellər mövcuddur.

Meditasiya mərkəzi proqramları OSHOnun həm gündəlik həyata yaradıcı şəkildə qatqısı olacaq, həm də səssizlik və meditasiya ilə istirahət edə biləcək yeni insan növü məqsədinə əsaslanır.

Proqramların çoxu müasir binalarda həyata keçirilir və burada yaradıcı ­sənətlərdən tutmuş holistika müalicələrinə, fərdi dəyişim üsullarından ezoterik elmlərlə, idman və əyləncəyə, Dzen baxışı ilə münasibətlərdə yaranan problemlərə, kişi və qadınlar üçün vacib həyat tövsiyələrinə qədər hər şeyi əhatə edən seanslar, kurslar şəklində həyata keçirilir.

Fərdi seanslar və qrup işləri gün boyu meditasiya proqramı ilə birlikdə verilir.

Mərkəz daxilindəki kafe və restoranlarda həm Hindistan, həm də dünya mətbəxindən ləzzətli yeməklər verilir. Bütün yeməklər mərkəzin öz bağında yetişdirilən təbii meyvə və tərəvəzlərdən hazırlanır. Kampusun özünə aid, təmizlənən su qaynağı var.

Qadınların kitabı – OshoOsho Emosiyalar

Fikirlərinizi bildirin.