Bizə sevgidən danışın… – OSHO

0
0

Bizə sevgidən danışın… – OSHO

Livan şairi Xəlil Cübranın ən mükəmməl kitabını şərh etməklə sufi-şair Osho müasir həyatımızın vacib problemlərinə müraciət edir və göstərir ki, bütün nevroz və psixozların səbəbi çox sadədir: bizim qəlbimiz üçün əsas “qidalandırıcı element” – nə sahiblik etmək, nə də nəzarət edilməyə çalışan sevgi çatmır.

Ruhumuz üçün həqiqətən qiymətli olan hər şeyi fövqəltəbii qüvvədə yox, adi həyatda tapmaq mümkündür; bunlar ölümdən sonrakı “başqa dünya” barədə fantastik ideyalarda yox, burada və hazırda yaşadığımız dünyadadır.

ÖN SÖZ

Xəlil Cübran elə saf musiqi, elə müəmmadır ki, bəzən onun fikirlərini yalnız poeziya, şeiriyyət anlaya bilır, lakin yalnız bəzən.

Əsrlər ötüb-keçmiş, dünya neçə-neçə dahilər yetirmişdir, Xəlil Cübran isə özlüyündə bir obyektiv varlığın ən mühüm və ümumi xüsusiyyətlərini ifadə edən elmi məfhum – kateqoriyadır. Hətta gələcəkdə insan qəlbini, bizi əhatə edən naməlum, qeyri-müəyyən aləmi onun qədər dərindən qavraya biləcək kiminsə olacağını düşünə bilmirəm. O, mümkünsüz olan nəyisə mümkün etmişdir.

O, insan dilinə naməlum haqqında ən azı bir neçə ifadə gətirə bilmişdir. O, insan dili və şüurunu başqa heç kimin edə bilmədiyi bir səviyyəyə yüksəltmişdir. Xəlil Cübranın vasitəsilə, nə qədər müəmmalı görünsə də, bütün şair və yaradıcı insanlar əl-ələ verib birləşmiş, fikirlərini paylaşmışlar.

Xəlil Cübran insanlara güclü təsir göstərməkdə böyük uğur qazanmağı bacarsa da, bunu reallıq kimi deyil, yalnız tez ötüb-keçən, ani təəssürat kimi qəbul edir. Lakin həqiqətin işartılarını görmək insanı ən yüksək, mütləq zirvəyə aparan ziyarətin başlanğıcıdır.

Xəlil Cübranın fikirlərinə, mülahizələrinə şərh ver­məzdən əvvəl bir neçə məsələni nəzərə çatdırmaq istərdim. Birincisi, o, sözün əsl mənasında, böyük şairdir, bəlkə də, indiyədək yer üzündə doğulmuşlardan ən dahisidir, amma o, sufi deyil; şair və sufi arasında köklü fərqlər var.

Belə ki, şair arabir özünü sufi ilə eyni məkanda görür. Belə nadir anlarda onun üstünə qızılgüllər leysanı yağır. Həmin nadir təsadüflərdə o az qala Qautama Buddadır – amma xatırladıram, mən az qala deyirəm. Bu nadir anlar gəldi-gedərdirO həmin gəldi-gedər anların sahibi deyil. Bu anlar bir növ külək kimi, ətir kimidir – sən xəbər tutanadək uçub gedir.

Şairin dahiliyi ondadır ki, belə anları sözlərdə tutmağı bacarır. Belə anlar sənin də həyatına daxil ola bilər. Onlar mövcudluğun azad bəxşişləridir, yaxud, başqa sözlə desək, bu boşluğun sənin daxilində həyatına, qanına, sümüklərinə, iliyinə çevriləcəyi ana çatmaq üçün içinizdə bir axtarış, bir arzu oyatmağın işartılarıdır. Sən onu nəfəsinə çəkəcəksən; ürəyin onunla vuracaq. Heç vaxt onu itirə bilməyəcəksən, hətta istəsən belə.

Şair bir anlığa sufidir, sufi isə əbədi olaraq şairdir. Lakin bu hər zaman çətin bir sual doğurmuş və onun həllini tapmaq hələ heç kimə müyəssər olmamışdır. Problem zaman-zaman bütün dünyada təkrar qoyulmuşdur: əgər şair yalnız işıltılara nail olur və buna baxmayaraq, bu qədər gözəlliklər, poeziya yaradırsa, – sözlərə toxunan kimi sanki bir an içində canlanır, – bəs niyə sufilər belə səviyyəli poeziya ortaya çıxara bilmirlər?

Sutkanın iyirmi dörd saatını – gecə və gündüz belə yaradıcı ab-havada olsalar, onların sözləri bu cür gözəlliyə malik olmur. Hətta Qautama Budda, yaxud İsanın sözləri belə Xəlil Cübran, Nəimi, Rabindranat Taqor kimi insanların kəlamları qarşısında tutqun görünür.

Bu, bəlkə də, bir qədər qəribə görünür, çünki yalnız anlara malik olan insanlar belə çox yarada bilirlər, oyaq, yaxud yuxuda yaratmaq daha asan olan universal şüura malik olanlar isə… Nə baş verir? Niyə onların arasında Xəlil Cübranlar yoxdur? Bu suala heç kim cavab vermədi.

Şəxsi təcrübəmə əsasən deyə bilərəm ki, əgər di­lənçi bir qızıl mədəni taparsa, çalıb-oxuyar, rəqs edər, sevincindən az qala dəli olar. Amma bunu dilənçi edər, imperator yox.

Şair hərdənbir imperator olur, amma yalnız hərdənbir – ona görə öz-özlüyündə bunu təbii qəbul edə bilmir. Sufi isə universal şüurla, sadəcə, bir anlığa qovuşmur – o, qovuşuqdur, geriyə yol yoxdur.

O kiçik işartıları sözlərə çevirmək hələ mümkündür, çünki bunlar yalnız damcılardır. Amma sufi okeana çevrilmişdir, ona görə də sükut, dinməzlik onun nəğməsi olur. Bütün sözlər elə gücsüz görünür ki, sanki heç nə onun həyəcanlarını hər hansı məlumat növünə gətirməyə qadir deyil. Okean hədsiz böyükdür və fasiləsiz olaraq onunla bir yerdədir; təbii ki, o, tamamilə uzaqlaşdığını, ayrı düşdüyünü də unudub.

Yaradıcılıq üçün sizin orada olmağınız gərəkdir. Nəğ­mə oxumaq üçün sizin orada olmağınız gərəkdir. Amma sufi özü nəğməyə çevrilib. Orada olması – onun poeziyasıdır. Siz o poeziyanı çap etmək, onu təsvir etmək gücündə deyilsiniz, sizin gücünüz çatmaz, siz yalnız onu dinləyə bilərsiniz.

Şairlə ünsiyyətə girmək bir, sufi ilə ünsiyyətdə olmaq isə tamamilə başqa məsələdir. Amma şairlərdən başlamaq daha yaxşıdır, çünki hətta damcıları belə özünə cəkməyi, mənimsəməyi bacarmırsınızsa, okean sizlik deyil. Yaxud siz okean üçün deyilsiniz demək daha yaxşı olar. Sizin üçün hətta damcı belə geniş okean görünə bilər, yəni hətta damcını belə okean sana bilərsiniz.

Xəlil Cübran, demək olar, otuz kitabın müəllifidir. Haqqında danışmaq istədiyimiz “Peyğəmbər” onun ilk kitabıdır, qalanları əhəmiyyətsizdir.

Bu, heyrətamiz hadisədir. Bu şəxsə nə olmuşdu? Adı­çəkilən kitabı yazarkən o çox gənc idi, iyirmi bir yaşı vardı. Düşünmək olardı ki, bundan sonra onun yaradıcılıq gücü yüksələcək. Elə o da cidd-cəhdlə çalışmış, bütün həyatı boyu yazıb-yaratmışdı, amma “Peyğəmbər”in gözəlliyinə və həqiqiliyinə heç nə yetə bilməmişdi. Bəlkə də, pəncərə bir də heç vaxt yenidən açılmamışdı.

Şair – təsadüfün iradəsinin sufisidir. Bu, sırf təsadüfdür – sanki mehin əsməsidir, onu çağırmağa gücünüz çatmır. Onun dünyada şöhrət qazanmasına gəldikdə isə, bu kitab dünyanın, demək olar, bütün dillərinə tərcümə edilmişdir, hərçənd daha yaxşı nəyəsə nail olmaq üçün çox səy göstərsə də, çalışsa da, nəhayətdə uğur qazana bilməmişdi.

Bədbəxtlikdən, o, sadə bir həqiqəti ona söyləyəcək bir insanla rastlaşa bilmədi: ““Peyğəmbər” əsərini yaradarkən sən lazımi qədər səy göstərməmisən, bu baş verdi. İndi isə bunu etməyə çalışırsan”. Bu baş verdi; bu sizin işiniz, hərəkətiniz deyil. Ola bilsin, bu məsələdə siz, sadəcə, vasitəçi olmusunuz. Nə isə sizə məxsus olmayandır”.

Eynilə ananın doğduğu körpə kimi. Yəni uşağı ana tək yarada bilməz, bu işdə ana vasitəçilərdən yalnız biridir. “Peyğəmbər” sizin fəaliyyətinizdən, idrakınızdan, özünüzdən asılı olmayan azsaylı kitablar sırasına aiddir, əksinə, onlar məhz siz olmayanda, siz onların baş ver­məsinə imkan verəndə, əngəl törətməyəndə mümkündür. Siz elə zəifləmisiniz ki, mane ola bilmirsiniz.

Bu belə nadir kitablardan biridir. Burada siz Xəlil Cübranı tapa bilməzsiniz, kitabın gözəlliyi də elə bundadır. Bununla Xəlil Cübran kainata məhz onun vasitəsilə axmağa icazə verdi; o, sadəcə, vasitədir, keçiddir, fleytaçıya əngəl törətməyən içiboş bambukdur.

Təcrübəmə əsasən deyə bilərəm ki, “Peyğəmbər” kimi kitablar sizin müqəddəs adlandırdığınız kitablardan daha müqəddəsdir. Ona görə ki belə kitablar həqiqi mənada müqəddəsdir, onlar öz ətrafında din yaratmamışdır. Onlar sizə heç bir ayin təbliğ etmir, onlar sizə heç bir intizam vermir, onlar sizə heç bir ehkam vermir.

Bu kitablar, sadəcə, burada təsvir edilmiş iztirabların işartılarını görməyinizə imkan verir. Bu iztirabların hamısı yox, yalnız nələrsə, sanki bütövlükdə qızılgülün özü yox, onun bir necə ləçəyi sözə yata bilir. Bunlar qızılgülün, doğrudan da, mövcud olduğuna yetərli sübutdur. Sizin pəncərəniz açıq olmalıdır ki, küləyin mehi hərdən gülün ləçəklərini gətirə bilsin.

Küləyin hüzurunuza gətirdiyi o ləçəklər, doğrudan da, naməlumun dəvətidir. Tanrı sizi uzun bir ziyarətə çağırır… və bu ziyarət baş tutmayana qədər siz mənasız ömür sürəcək, birtəhər acınacaqlı həyat keçirəcək, amma sanki yaşamayacaqsınız. Sizin ürəyiniz heç vaxt gülməyəcək.

Xəlil Cübran əsl adından imtina edərək, uydurma Əl­mustafa adını qəbul etmişdir. Bu elə “Peyğəmbər” başlanğıcıdır. Əlmustafa – peyğəmbərdir. Böyük həqiqətlər yalnız nəsihətnamələrdə deyilir.

Osho

Xəlil Cübranın “Peyğəmbər” əsərinə aid düşüncələr

1
SEVGİ

bizə sevgidən danışın

O zaman Almitra dedi: “Bizə sevgidən danışın”.

O başını qaldırıb insanlara baxdı, araya sükut çökdü. Onda uca səslə danışmağa başladı:

Sevgi sizi çağırırsa, onun ardınca gedin – yolları nə qədər çətin və əzablı olsa belə.

Qanadları ilə sizi qorumaq istəyirsə, ona təslim olun – lələklərinin altındakı qılınc kimi tükləri sizi yaralasa belə.

Və əgər sizinlə danışırsa, ona inanın, onun səsi bağları viran qoyan şimal küləyi kimi arzularınızı alt-üst etsə belə.

Ona görə ki sevgi sizə necə tac qoyursa, eləcə də dağıdır. O sizi necə böyüdürsə, eləcə də kəsib budayır.

O sizin zirvənizə qalxıb günəşin şüaları altında titrəşən ən zərif budaqlarınızı necə sığallayırsa, torpağa batmış köklərinizə enərək onları silkələyir.

O sizi buğda topaları kimi açmaq, çılpaqlaşdırmaq üçün ətrafına toplayır.

O sizi qabıqlardan təmizləmək üçün xəlbirdən keçirir.

O sizi ağarana qədər üyüdüb toz halına salır.

O sizi yumşalana qədər yoğurur.

Sonra ilahi bayramda müqəddəs çörək olmağınız üçün sizi müqəddəs oda təhvil verir.

Bütün bunlar sizdə sevgi yaradır ki, öz ürəyinizin sirlə­rini tanıya və bunun vasitəsilə həyatın ürəyinə çevriləsiniz.

Lakin qorxaraq sevgidə yalnız rahatlıq və firavanlıq axtaracaqsınızsa, onda, yaxşısı budur, öz çılpaqlığınızı örtərək sevgini tərk edəsiniz.

İlin fəsilləri bilinməyən bir dünyaya getsəniz, daha yaxşıdır. O yerə ki, güləcəksiniz – amma ürəkdən yox, ağlayıb göz yaşları tökəcəksiniz – amma hamısını yox.

Həyatın mənasını anlayanlar yalnız sevgini başa düşənlərə müraciət edirlər, çünki sevgi – həyatın mənasıdır. Çox az insan sevginin məhz özlərinin həqiqi alovu olduğunu dərk edib. Sizi sağ-salamat saxlayan qida deyil, sevgidir – sizə təkcə sağlamlıq yox, həm də gözəllik, həqiqət, sakitlik dünyası və milyonlarla başqa misilsiz dəyərlər bəxş edən sevgi.

Dünyanı iki yerə bölmək olar: hər şeyə qiymət tə­yin edilən dünya və qiymətin mənasız olduğu dünya. Qiymətin yersiz olduğu məkanda dəyər meydana çıxır. Qiymətlər əşya, ölmüş şeylər üçün mövcuddur.

Həyat ölmüşləri qəbul etmir, amma insan heç vəchlə belə bir sadə həqiqəti dərk etmir. O hətta sevgini satın almağa cəhd edir – yoxsa əxlaqsızlar da olmazdı. Lakin söhbət təkcə əxlaqsızlardan getmir. Sizin nikahınız nədir – davamlı əxlaqsızlıq institutu.

Yadda saxlayın ki, yalnız pulun, gücün, pərəstişin kömək edə bildiyi dəyərlər dünyasına daxil olan zaman həqiqi həyata daxil olursunuz. Belə həyatın dadı – sevgidir.

Çünki insan hər şeyi almağa elə adət etmişdir ki, alınması mümkün olmayanı almağın qətl olduğunu unudur. Ər arvadından sevgi tələb edir, çünki həmin qadını almışdır, bu deyilənləri qadınlara da aid etmək olar. Amma onlar anlamırlar ki, bu tələblə bir-birilərini öldürmüş olurlar. Onlar bilmirlər ki, sevgi ona qiymət qoyulan anda ölür.

Sevgi – ən zərif, ən müqəddəs olandır. Bütün mü­nasi­bətlərimizdə biz digər insanı əşya səviy­yəsi­nədək alçaltmağa çalışırıq.

“Arvad” – əşyadır. Əgər azacıq da olsa, ağıllısınızsa, onun, sadəcə, arvad olaraq qalmasına icazə verin. “Ər” – artıq canlı deyil. Onun azad qalmasına imkan verin, çünki sevgi yalnız azadlıqda çiçəklənir.

Lakin insan mütləq bir ağılsızlıqla dəyərli olan hər şeyi məhv etdi. Siz hətta Tanrının özünü də satın almağa çalışırsınız. Görün nə qədər cahilsiniz! Buna vəsaiti çatan insanlar – “vəsaiti çatmaq” sözünü yadda saxlayın – evlərində məbədlər qururlar. Heykəlləri almaq olar, amma bu heykəllərlə nə edəcəyiniz tam mənada cəfəngiyyatdır, ona görə ki satın alınmış heykəl heç vaxt əsl Allaha çevrilə bilməz.

Onlar isə nəinki heykəl, hətta ibadət etmək üçün keşiş də alırlar. Mən bir evdən o birinə tərəf qaçaraq tələsən keşişləri görmüşəm, ona görə ki bu insanlar ən azı on və yaxud on iki məbəddə dualar oxumalıdırlar – yalnız bu halda onlar doya bilirlər. Hətta duaları, ibadəti belə satın alan insanlar çox böyük xeyirxah hərəkət etdiklərini güman edirlər. Onlar günaha batırlar!

Həyatda qiymətsiz heç nə olmazsa, onda çiçəklən­mə, tərəqqi olmaz. Bəs sizin həyatınızda qiymətsiz nəsə varmı?

İnsanlar hətta öz həyatlarını da satırlar. Sizin əsg­ərləriniz kimdir? Onların sayı bütün dünyada, yəqin ki, milyona çatır. Onlar özlərini satıblar. Onların yeganə vəzifəsi – öldürmək, yaxud öldürülməkdir. Məncə, bu artıq vacib deyil – onlar elə özlərini satdıqları gün ölüblər.

Ola bilər, hələ nəfəs alırlar, ancaq bu, həyat deyil. Ağaclar, bitkilər nəfəs alır. Kələm və gül kələm də nəfəs alır, amma onlar canlı deyil və sevginin nə olduğunu bilmir. Onlara qiymət təyin edilib. Ola bilsin, kələm ucuz, gül kələm isə ondan baha qiymətədir: gül kələm – universitet diplomu olan kələmdən başqa bir şey deyil. Ancaq bunu heç bir bəşəri varlığa aid etməyin.

Siz nəyisə ala bilmirsinizsə, deməli, ona malik ola bilməyəcəksiniz. Dərin yuxuda “Bu mənim uşağımdır” sözünün qətl olduğunu dərk etmədən hətta uşaqlara da malik olursunuz. Uşaqlar sizin sayənizdə yaransalar da, kainata məxsusdurlar. Siz ancaq vasitəçisiniz. Bununla belə, onların məhz sizin soyadınızı daşıması, dininizə etiqad etməsi, siyasi ideologiyanızın daşıyıcısı olması üçün əlinizdən gələn hər şeyi edirsiniz. Onların itaətkar əşya olması üçün.

Universitet tələbəsi olduğum zaman Hindistan hö­kuməti hərbi hazırlıqda iştirak etməyənlərə aspirant dərəcəsi verilməməsi barədə qərar qəbul etdi. Bu, məcburi idi. Beləliklə, universitetin prorektoruna müraciət etdim: “Aspirant dərəcəsindən imtina edi­rəm. İnsanın şüurunu, həyatını məhv edən xüsusi psixoloji prosesdən başqa heç nə olmayan, onu, sadəcə, bir nömrəyə çevirən hərbi hazırlıqda iştirak etmək istə­mirəm”.

Orduda kimsə öləndə elanlar lövhəsində yazılır: “Nömrə on altı həlak olub”. “Nömrə on altı həlak olub” cümləsini oxuyanda qəlbən heç nə hiss et­mirsiniz, axı “nömrə on altı”nın qayğısına möhtac nə arvadı, nə uşaqları, nə qoca anası, nə də atası var. Nömrələr uşaq yetirmir. Strategiya belədir. Amma elanda kiminsə adını görəndə birdən-birə sizi kədər bürüyür.

Görəsən, onun evə qayıtmasını gözləyən uşaqlarının, arvadının, qoca ana-atasının halı necə olacaq? Lakin onlar oğullarının daha yaşamadığından bixəbərdirlər. Onların oğlu artıq “nömrə on altı”ya çevrilib. “Nömrə on altı” əvəz edilə bilər və o əvəz ediləcək. Kimsə bir başqası “nömrə on altı” olacaq.

Siz canlı insanı əvəz edə bilməzsiniz – bəs ölmüş nömrəni necə? Özü də bunlar təkcə əsgərlərə aid deyil: bir anlığa özünüzə baxın – müxtəlif vasitələrlə ətrafınızdakı insanların sizi nömrəyə çevirməsinə imkan vermisiniz. Hətta sizi sevdiklərini söyləyən insanlar belə sizə sahib olmaq, sizi istismar etmək istəyirlər. Siz onların səylərinin, arzularının mövzusunuz.

Sevgi bazardan alınmır. Başa düşməlisiniz ki, sevgisiz mövcudluq tam mövcudluq deyil. Tam mövcudluq sevgi ilə aşıb-daşan işıqla doludur, belə sevgini duymaq üçün siz dəyərlər dünyasıyla köklənməlisiniz.

Əlmustafa bəzi adamlara cavab vermədi. Bəlkə də, onlar bu cavaba layiq deyildilər. Onlar öz qəlblərini itirmişdilər: kimisi qubernator, kimisi prezident olmuşdu. Prezidentlər, qubernatorlar, baş nazirlər… Onların qəlbi yoxdur, belə olmasaydı, İosif Stalin kimi insan bir milyon rusu məhv edə bilməzdi.

Həm də onlar kapitalist deyildilər – Rusiya heç vaxt varlı olmayıb – onlar kasıb adamlar idilər, amma heç kimin hökmranlığı altında yaşamaq istəmirdilər, onlar köləliyə, əsarətə qarşı üsyana qalxdılar. Bu insanları əvvəllər də əsrlər boyu çarlar öldürürdülər, amma Stalin onların hamısını keçdi.

Bununla belə, hərdən düşünürəm ki, bəlkə, o yalnız ölü insanları öldürürdü? Adolf Hitler altı milyon insanı məhv etdi, amma, bəlkə də, onu günahlandırmaq düzgün deyil, çünki həmin altı milyon insan öz qəlbini hələ bundan çox-çox əvvəl itirmişdi.

Onlardan kimisi ər, kimisi arvad, kimisi ana olmuşdu… Adi həyatda qadın – xanım yox, elə qadındır. Xanım – ölümdən sonrakı həyatı yaşayan qadındır. Təbiətdə həqiqi kişilər var – qaba, mədəniyyətsiz, torpaqda kök salmışlar – amma özünüzə əsl centlmen tapa bilməzsiniz.

Bu ikiüzlülər, riyakarlar çoxdan ölüb getmişlər, indi isə, sadəcə, nəfəs alır, qidalanır – beşikdən qəbir evinə qədər iməkləyir, sürünürlər. Əgər sağ olsaydılar, onlar doğulma və ölüm arasında mövcud olan sirdən agah olardılar.

Əlmustafa, sadəcə, o adamlara cavab vermədi – bəlkə də, o şəxslər yaxşı məlumatlı idilər, bəlkə də, varlı idilər, hər halda, onların sualları saxta idi.

Yadınıza salıram: “saxta” mənasını verən “phony” mənşəcə ingilis sözüdür –“telephone” sözündən götürülmüşdür: kiminləsə telefonla danışarkən dəyişiklik müşahidə edirsiniz? Səs həmin səs deyil, ton həmin ton deyil, heç məlum da deyil ki, xəttin o biri başında danışan başqa bir amerikalı, yoxsa kabusdur, kölgədir.

Eşitdiyim bir əhvalatı sizə danışmaq istəyirəm:

…Çox bilikli bir psixoanalitik həddindən artıq varlı milyonçunu müalicə edirmiş. Bu işin qonorarı milyonlarla insanın gəlirindən yüksək olsa da, milyonçu şəxs üçün heç nə idi. Varlı adam müalicəsini hey davam etdirir. Bir il keçir, o, psixoanalitikin çarpayısında uzanaraq elə sizin də başınızda dolanan hər növ cəfəngiyyatdan söhbət açır. Əslində, belə fikirləri öz daxilində saxlamaq bir başqa məsələdir, psixoanaliz zamanı isə xəstə bunları aşkar danışmalıdır.

Nəhayət, bütün bunlar psixoanalitiki bezdirir, amma o, varlı adamdan imtina edə bilmir, axı ondan külli miqdarda haqq alırdı. Beləliklə, o, məsələnin amerikansayağı həllini tapır – həkim varlı şəxsə deyir: “Mənim başqa pasiyentlərim həddən artıq çoxdur, sizinlə apardığım məşğələlərim isə bəzən üç, dörd, hətta beş saat davam edir.

Sizin vaxtınız da, pulunuz da yetərincədir. Kiçik bir təklif etmək istəyirəm. Mən sizin danışdıqlarınızı yazmaq üçün maqnitofonu qoşmaq və beləliklə, dörd, yaxud beş saatıma qənaət etmək istərdim, gecələr vaxtım olanda lentə qulaq asa biləcəyəm”.

Varlı adam cavab verir: “Əla fikirdir!”

Ertəsi gün psixoanalitik ofisinə daxil olanda varlı adamın oradan çıxdığını görüb soruşur: “Belə tez? Siz qurtardınız?”

Varlı cavab verir: “Xeyr, mən də öz maqnitofonumu gətirdim. Mənim maqnitofonum sizinkiylə danışır. Belədirsə, beş saat vaxtımı niyə buna sərf edim? Əgər maqnitofonlar bu işi bacarırsa, hər gün bura gəlməyimin nə mənası var?”

Bax beləcə, insan getdikcə daha çox mexanizmə əsaslanır. O, vacib nə barədəsə danışır, öz həyatını yaşayır, amma robotsayağı. Amerikanın məşhur filosoflarından biri – Deyl Karnegi Amerikadan başqa heç yerdə filosof kimi tanınmasa da, onun “Dostları necə qazanmalı və insanlara necə təsir göstərməli” kitabı az qala Bibliya qədər satılmışdı.

Halbuki kitab başdan-ayağa cəfəngiyyatla dolu idi. Müəllif təklif edir ki, hər bir kişi gündə ən azı üç-dörd dəfə arvadına bu sözləri desin: “Əzizim, səni o qədər sevirəm ki, sənsiz yaşamağa gücüm yetmir. Özümü sənsiz təsəvvür edə bilmirəm”. Bu sözlərin onun həqiqi fikri olub-olmadığı elə də vacib deyil.

Qeyri-təbiiliyi görürsünüzmü? Əgər sevirsinizsə, sanki “səni sevirəm” demək çətin olur, çünki uyğun gələn sözlər tapmaq olmur. Amma mexaniki şablonu gündə bir neçə dəfə təkrar-təkrar demək… sanki nəzərdə heç nə tutmursunuz, sadəcə, qrammofon valısınız.

İynə valın üstünə düşən kimi deyir: “Əzizim, mən səni çox sevirəm”. “Əziz qadın” da eynilə cavab verir, halbuki daxilində hər ikisi bir-birinə nifrət edir: “Bu qadın mənim azadlığımı məhv etdi”. “Bu kişi məni həbsxanaya salıb”.

Sevgi ən yüksək dəyərdir. Ona görə İsa demişdi: “Allah – sevgidir”. Ancaq onun bu mülahizəsindən iki min il keçir. Onu müəyyən dərəcədə təkmilləşdirmək, müasirləşdirmək gərəkdir. Allah – sevgi deyil.

Mən sizə deyirəm: sevgi – Allahdır. Eyni sözlərdən istifadə edilməsinə baxmayaraq, bu iki fikrin arasında böyük fərq vardır. Əgər Allah sevgidirsə, onda, sadəcə, bunun Allahın keyfiyyətlərindən biri olduğu mənasını verir. Onun başqa keyfiyyətləri də ola bilər: müdrik, ədalətli, təmiz, bağışlayan ola bilər.

Amma siz deyəndə ki “sevgi – Allahdır”, fikrin mənası tamamilə dəyişir. Əslində, Tanrının özü sev­məyin nə demək olduğunu bilənlər üçün keyfiyyətə çevrilir. Bu halda Allaha inanmaq lazım deyil – axı bu, ehtimaldır və bu ehtimalla nə etməli olduğunuza özünüz qərar verməlisiniz.

Yəhudi Allahı özünün qədim vəsiyyətnaməsində deyir: “Mən çox qəzəbli Allaham, mən çox qısqancam. Xeyirxah deyiləm. Mən sizin dayınız deyiləm. Mən başqa heç bir Allaha dözmərəm”.

Müsəlmanlar yəhudilərin Allah haqqında konsepsiyasının varisi olmuşlar. Buna görə onlar heykəl və məbədləri, gözəl incəsənət əsərlərini məhv etmişlər: axı Allah təkdir, müqəddəs kitab təkdir və Allahın müjdəçisi tək – Məhəmməddir. Əgər allahlar milyonlarla olarsa, nə problem ola bilər? Dünya daha varlı olardı.

Niyə siz ancaq bir Allahın üzərində qərar tutmusunuz? Yəhudilik, xristianlıq, İslam – bu dinlər tək Allaha etiqad edir, demokratiyaya yox, diktaturaya inanır. Problem nədədir? Qautama Budda “bəlkə də, hər insan – potensial Tanrıdır və sonda hamı mütləq ilahiyyatda çiçəklənəcəkdir” deyən ilk demokratik dini şəxsiyyətdir. Bunda bir gözəllik var.

Əlmustafa o adamlara cavab vermədi. Bunun əvə­zində hönkürüb ağladı, gözlərindən yaş damlaları süzüldü, çünki onların sualları qeyri-səmimi, süni idi. Onlar bu sualları verməklə başqalarının yanında özlərini savadlı göstərmək istəyirdilər. Erudit suallarla həqiqi sorğu arasındakı fərqlər sizə yaxşı məlumdur.

Öz bi­liklərinizi nümayiş etdirmək istəyəndə qəlbinizdə heç bir sorğu olmur: siz cahil olmadığınızı göstərmək üçün soruşursunuz. Əslində, sualı verməzdən əvvəl siz onun cavabını bilirsiniz – şəxsi təcrübənizdən yox, başqasından alınmış, iqtibas edilmiş təcrübənizdən.

Qautama Buddanın zamanında bir görkəmli filosof onu görməyə gəlir. O, beş yüz şagirdini də özüylə gətirir. Budda heç vaxt heç kimdən imtina etməzdi. Hətta ölümündən əvvəl kiminsə sualı olub-olmadığını soruşmuşdu: “Mən gedirəm, artıq mənim gəmim gəlib çatıb. İstəmirəm ki, gələcək nəsil Qautama Budda sağ idi, amma həqiqi suala cavab vermədi desin”.

Budda filosofdan soruşur: “Bu, sualdır, yoxsa sorğu?” Filosof cavab verir: “Fərqi nədir ki?” Budda deyir: “Fərq yerlə göyün birləşə bilməməsidir. Sorğu – yanğıdır. Sual – ağlın oyunudur. Əgər sorğunuz varsa, sizə cavab verməyə hazıram. Yox, əgər sualınız varsa, əbəs yerə vaxtımı almayın”.

Əlmustafa on iki il birlikdə yaşadığı və heç vaxt ondan heç nə soruşmamış insanlara cavab vermədi. Ancaq Orfales şəhərində onu ilk gündən tanıyan Almitra adlı qadın sual verəndə Əlmustafa cavab verdi. Onun cavabı çox lətafətli, poeziya ilə, həqiqətlə dolu idi. Bəlkə də, başqa heç kim, hətta şagirdi Arcunanın tükənməz suallarına cavabını əsirgəməyən Krişna belə Almitranın sualına bu tərzdə cavab verməzdi.

Arcunanın sualları, bəlkə də, həqiqidir, Krişnanın cavabları isə yox. Onu axtarış maraqlandırmır. Onun bütün marağı siyasi köklərə – Arcunanı birtəhər müharibədə iştiraka meyilləndirməyə, təhrik etməyə əsaslanır. Buna görə o, müxtəlif vasitələrlə bir-birinə zidd cavablar verməkdə davam edir və axırda verdiyi cavabların artıq Arcunanı qane etmədiyini görəndə istənilən diktatorun mütləq istifadə etdiyi son vasitəyə əl atır.

Nəhayət, o deyir: “Sənin müharibədə iştirak etməyin Tanrının iradəsidir”. Qəribə də olsa, Tanrı birbaşa Arcuna ilə yox, onunla danışır. Əgər Arcunanın yerinə mən olsaydım, deyərdim: “Bəlkə də, bu, Allahın iradəsidir – sənin üçün, vuruş! Mən hesab edirəm ki, Tanrının iradəsi – vuruşmaq yox, insanların məhv edildiyi və qətlə yetirildiyi bu cəfəngiyyatdan imtina etməkdənsə, Himalay dağlarının dərinliklərinə gedib meditasiya etmək daha yaxşıdır”.

Amma Arcuna qorxur, onun buna cəsarəti çatmır. Əgər bu iş Tanrının iradəsiylə baş verirsə, deməli, o vuruşmalıdır. Arcuna sadə bir şeyi unudur: bəs niyə O hər şeyi birbaşa yox, vasitəçiləriylə çatdırır?

Əslində, Allah yoxdur. Onun vasitəçiləri dünyada ən zirək insanlardır. Allahın adıyla onlar özlərinin şəxsi ideyalarını yayır, tətbiq edirlər. Belə insanlar öz dəlilləri, sübutları ilə başqalarını inandıra bilmədiklərinə görə onların qəti, həlledici strategiyası bu işə Tanrını cəlb etməkdən ibarət olur.

Məni hər zaman bir məqam maraqlandırıb: Tanrı sizin, yoxsa kimin həqiqi sualıdır? Bütün bunlar fəlsəfi, intellektual, fərziyyə xarakteri daşıyır, amma Tanrını görsəniz, nə edərsiniz? Tanrı ilə görüşmək üçün məkan haradadır? Yox, bunlar insan üçün real axtarış deyil.

Almitra Əlmustafadan “Bizə Tanrıdan danışın” deyə xahiş etmir. Yox, o xahiş edir ki:

Bizə sevgidən danışın.

Qeyd etmək lazımdır ki, sevgi barədə yalnız qadın soruşa bilər. Kişi Tanrını tanımaq, yaxud Tanrı olmaq istəyər. Bu, qüdrətin ardınca qaçmaqdır. Sevgi qüdrətin ardınca qaçmaq deyil. Sevgi – sizin itaətkar, sadə, günahsız olduğunuz yeganə həyəcandır.

Bəs Əlmustafa nə deyir? Bu barədə düşünün. Ayrı-ayrılıqda hər bir söz sonsuz məna kəsb edir:

…və o başını qaldırıb insanların üzünə baxdı…

Cavab verməzdən əvvəl siz insanların ürəyinə baxmalısınız – orada hər hansı mənasızlıq olub-olmadığını, onların sevgi axtarıb-axtarmadıqlarını görməlisiniz. Almitra əsaslı, özü də ən əsaslı sualı verdi. Bəs ora toplaşan adamlar, kütlə necə?

… və ortaya sükut çökdü.

Dərin bir sükut, çünki onlar sadə insanlar idilər və Əlmustafa ətrafına, onların gözlərinə, üzlərinə baxanda araya səssizlik çökdü. Bu sadə insanlar, həqiqətən, Almitranın verdiyi suala cavab almaq istəyirdilər. Bəlkə də, onlar sualı vermək üçün öz fikirlərini lazımınca aydın ifadə edə bilmirdilər. Almitra onların səsi oldu. Bu qadın onların ürəyini təmsil etdi. Bunu görəndə Əlmustafa uca səslə dedi:

Əgər sevgi sizi çağırırsa, onun ardınca gedin…

Tərəddüd etməyin, skeptik olmayın, ona görə ki sevgi sizi naməlum, sirli aləmə çağırır. Baxmayaraq ki, sizdə toxum var… Bu toxum heç gülün özünə də məlum deyil. Sevgi çağıranda siz müqəddəsləşirsiniz, onun arxasınca gedin…

Onun yolları nə qədər çətin və əzablı olsa belə…

Sevgi, sadəcə, qızılgüldən düzəldilmiş yataq deyil.

Onun qanadları sizi himayə etmək, qorumaq istə­yəndə itaət edin, təslim olun…

Ona müqavimət göstərməyin, inad etməyin, könülsüz getməyin.

Hətta onun lələklərinin altında gizlənən qılınc kimi tükləri sizi yaralasa belə…

Sevgi insanı mütləq yaralayır, ancaq belə yara cərrahi əməliyyata bənzəyir. Siz hədsiz nifrət daşıyırsınız, bu nifrəti kəsib atmaq lazımdır. Bir müddət yaranı, boşluğu hiss edə biləcəksiniz, adətən, nifrətin qərar tutduğu yerdə.

Əgər sizinlə danışırsa, ona inanın…

O sizi öz dediklərinə inanmağa çağırmır, bunu yadda saxlayın. O, müraciət edən zaman sizin ona inanmağınızı deyir. Bu çox incə fərqdir. Əgər biz danışırıqsa, mənim dediklərimə inana bilərsiniz – onda bu uzun çəkməyəcək və heç vəchlə sizə kömək etməyəcək, çünki sabah kimsə bu dediklərimin əleyhinə daha yaxşı arqumentlərlə, daha məntiqi surətdə danışa bilər, onda mövqeyinizi dəyişəcəksiniz.

Əlmustafa deyir: “onun dediklərinə yox, onun özünə inanın”. Bu, nəhəng, potensial kəlamdır: hər dəfə ustadınız danışanda onun sözləri sizi bezdirməsin.

Əgər sözlər yalnız sizin ustadınızın etibarlılığına, doğruluğuna inanmağa kömək edərsə, deməli, onlar artıq öz işlərini yerinə yetirib. Siz insana inananda bu, ürəkdən gəlir, arqument deyil. Siz sözlərə inananda isə bu, başdan gəlir, sadəcə, arqumentdir. Həyat da, sevgi də arqument deyil. Bu, iki canlının qəlbinin görüşməsidir – iki bədən birləşir, bir olur. Bu, Əlmustafanın haqqında danışdığıdır:

Baxmayaraq ki, onun səsi sizin arzularınızı məhv edə bilər…

O sizin xəyallarınızı alt-üst edir. O sizin yuxunuzu pozur, özünüzü məhv edir. Yalnız sözə inam heç nəyi məhv etmir. Əksinə, siz daha məlumatlı, bilikli olacaq, xudbinliyiniz aradan qalxacaq.

Baxmayaraq ki, onun səsi şimal küləyinin bağları viran qoyduğu kimi sizin arzularınızı alt-üst edə bilər, sevgi sizi necə zinətləndirirsə, elə də məhv edər…

Əvvəllər heç kim insan şəklinin dəyişməsinin ümumi əlkimyası haqqında bir cümlə belə söyləməmişdir. Sevgi başınıza tac qoyar, bununla belə, sizi darmadağın edə bilər. O sizin necə olduğunuzu – keçmişinizi məhv edər, həmçinin necə olmalısınızsa – gələcəyinizə tac qoya bilər. Sevgi həm zinətləndirmək, həm də viran etməkdir.

Bu səbəbdən milyonlarla insan sevginin əzəmətini əldən buraxır, qaçırır. Viranetmə onları qorxudur – məhv ediləcəyin halda zinətlənməyin nə mənası var? Amma siz tək deyilsiniz, siz – çoxluqsunuz. Əslində, siz dəyərləndiriləcəksiniz, saxta şəxsiyyətlər məhv ediləcək, bu proseslərin eyni zamanda baş verməsi isə əvvəlcədən qərarlaşdırılacaqdır. Bir tərəfdən ölüm; digər tərəfdən dirilmə. O sizi necə böyüdürsə, elə də kəsir.

O sizi böyütdüyü kimi kəsib budaya bilər…

Həyatınız boyu çirkin işləriniz az olmayıb. Doğrudanmı, bu əməllər doğranmalı, budanmalıdır, həm də belə budanma sizin böyüməyinizə mane olmur. Əslində, ətrafınıza toplanmış o bəd əməllər – qısqanclıq, həsəd, başqalarına üstün gəlmək, hegemonluğa davamlı surətdə cəhdlər etmək – sizin sevgini hiss etməyinizə imkan verməyəcək. Bu cümləni oxuyanda bağbanım Mukta yadıma düşdü.

O mənim ağaclarımı budayırdı. Bilirdim ki, o nə edirsə, düz edir, çünki lazımsız budaqlar budanmasa, ağac böyüməz. Amma hər dəfə məni görəndə – hərdənbir otağımdan bayıra çıxırdım – o, bağban qayçısını gizlədirdi. Bu müşahidəmdən sonra dedim:

“Mukta, bu gündən etibarən qayçını gizlətməyinizə ehtiyac yoxdur, sadəcə, ağacın böyü­məsinə mane olan hissələrini budayın, qoyun ağac agac kimi böyüsün, ona azadlıq verin. Əgər bağban öz ağaclarını sevə bilmirsə, onları kim sevər? Ağacları budayın – bu onların çətir hissəsinin böyüməsinə, inkişaf etməsinə, daha çox yarpaqlamasına, çiçəkləməsinə kömək edər”.

Mən ağacları budamağın əleyhinə deyiləm. Odur ki Muktaya bu hərəkəti qadağan etdim, çünki altı il bundan əvvəl mənim bağçamın arxa çəpərində çox qəşəng bir sürünən bitki vardı. Amma o, yabanı bitki, Mukta isə yunan idi… Məhz həmin bitkini kəsmək üçün bağban qadın onu Bədheybət adlandırırdı. Belə strategiya insan zəkasının məhsullarından biridir: yəni insan hər dəfə nəyisə məhv etmək istəyəndə əvvəlcə ona ad qoyur və bu ad onunçün bir növ arqumentə çevrilir.

Həmin bədbəxt sürünən bitki bədheybət deyildi. Düzdür, o, yabanı bitki idi, amma yabanı olmaq hələ bədheybət olmaq demək deyil – tutaq ki, mən yabanıyam, sizcə, məni kəsib atmalısınız? Mən saqqalımdan bir dənə də tük qoparmamışam, onların hamısı ilk tüklərdir. Sizin hamınızın tükləri isə ilk çıxanlar deyil.

Yeri gəlmişkən, bir neçə gün bundan əvvəl mənə bir sual verdilər: “Osho, siz nə danışsanız, könlümə yatır, ancaq sizə bir sualım açıq qalıb: xörək yeyərkən bığlarınız sizə mane olmur?”

Bu sualı başa düşürəm – qısaldılmamış bığlar az qala mənim dodaqlarımı bütünlüklə örtmüşdür. Bax elə buna görədir ki, heç vaxt sizinlə birlikdə süfrə başına gəlmirəm, həmişə təklikdə yeyirəm – sadəcə, ilkin tüklərimi qoruyub saxlamaq üçün. Bu bir qədər çətin olsa da…

O sizin yüksəkliyə qədər qalxarkən və günəşin altında titrəşən ən incə budaqlarınızı oxşayan vaxtda…

Sevgi yüksəkliyinizə qalxaraq sizin küləkdə, gündə, yağışda rəqs edən budaqlarınızı incə-incə sığallayanda hədsiz xoşlanacaqsınız. Amma bu hər şeyin hələ yarısıdır.

O sizin torpağın altında özünə yer etmiş köklərinizin səviyyəsinə enərək onları silkələyib yerindən oynadır…

Siz müəyyən birini seçmək və digərindən qaçmaq gücündə deyilsiniz. Sevgi bütöv fenomendir, o, hissələrə bölünmür. Sizin zirvələrinizi sevgiylə sulamaq lazım olduğu kimi, torpağa sarılmış köklərinizi də eynilə onlar kimi silkələmək lazımdır, ona görə ki özlüyündə hər bir sarılma həbsxanadır. Sevgi ucalmaq üçün sizə qanadlar verərdi, ancaq saxta ağıla əsaslanmaqla açıq səmada uçmaq mümkün deyil.

Məhz torpağa bağlanmaq üçün heç kimin onları silkələməyə gücü çatmayacaq və torpağın dərinliklərinə qədər gedəcək böyük köklər böyütdülər. Bu, qorxudandır, qorxu isə – məhz azadlığın əks-qütbüdür. Heç nəyə bağlanmayın – hətta sevdiyiniz insana belə. Çünki bağlanma sizin sevginizi məhv edər. Özünüzü qula çevirməyin. Eşitdiyimə görə…

Bir azadlıq mübarizi dağlara dincəlməyə gedir. Yoluna ara verən mübariz gecəni keçirmək üçün kiçik bir karvansarada keçirmək qərarına gəlir. Karvansara sahibinin çox qəşəng tutuquşusu varmış. Sahibi tutuquşunu onun gözəlliyinə yaraşan almaz daşlarla bəzədilmiş qızıl qəfəsdə saxlayırmış. Karvansaranın sahibi azad yaşamağı sevirdi, odur ki o, quşa yalnız bir söz öyrədir: azadlıq.

Tutuquşu bütün günü hey çağırırdı: “Azadlıq! Azadlıq!” Onun səsi sanki züy tutaraq dərələrdə əks-səda verirdi. Azadliq mübarizi fikrə gedir: “Qəribədir. Mən bu karvansaranın sahibini tanıyıram, biz dostuq. Onun azadlığa sevgisi mənə məlumdur, elə buna görə o, sevimli quşuna ancaq bir söz öyrədib: azadlıq. Bu çox ziddiyyətli haldır.

Əgər o, azadlığa belə yüksək dəyər verirsə, qoy bu tutuquşu da azad olsun. Bu qızıl qəfəs almazlarla bəzədilsə belə, azadlıq vermir. Beləliklə, qonaq gözləyir. Gecənin bir aləmi yenə də tutuquşunun səsi gəlir: “Azadlıq! Azadlıq!” Ətrafı bürüyən səssizlikdə quşun səsinin əks-sədası hər tərəfə yayılır.

Qonaq bayıra çıxır. Karvansara sahibi dərin yuxuya getmişdi. Ətrafda heç kim yox idi. Qonaq qəfəsin qapısını açıb gözləyir. Əslində, azadlıqsevər tutuquşu qəfəsin açıq olduğunu görüb dərhal uçaraq səmaya qalxmalı idi, lakin uçub xilas olmaq əvəzinə, tutuquşu bərk-bərk qızıl qəfəsdən yapışır.

Azadlıq mübarizi isə tutuquşunun məğlub edəcəyi insan deyildi. O, əlini qəfəsin içərisinə salıb quşu oradan çıxarır, bu vaxt quş hey çapalayır, onun əlini cırmaqlayır və qışqırmağa başlayır: “Azadlıq! Azadlıq!”

Qonağın əli büsbütün qana batsa da, quşu fırladıb aylı gecədə açıq səmaya tullayır. Onun əli yaralanmışdı, ancaq quşun azadlığa qovuşduğunu görəndə özündə bir məmnunluq duydu.

Beləliklə, qonaq yatmağa gedir. Səhər tezdən yenə həmin quşun səsinə yuxudan oyanır: “Azadlıq! Azadlıq!”

Qonaq öz-özünə deyir: “İlahi! O, yenə qayıdıb!” Azadlıq mübarizi bayıra boylanır. Qəfəsin qapısı açıq, qus isə içində idi.

Sevgi sizi əzizləyəcək, amma, bununla yanaşı, sizi azad etmək üçün o cox dərinlərə – sizin köklərinizə qədər enərək onları silkələyəcək. Bir şeyi yadda saxlamaq lazımdır: bizlərdən çoxumuz ziddiyyətlər içində yaşayırıq. Bir tərəfdən azadlıq istəyirik, digər tərəfdən nədənsə yapışmağa davam edirik.

Azadlıq – riskdir. Tutuquşu qəfəsdə sağ-salamat, toxunulmazdır, o, istədiyi hər şeylə təmin edilmişdir. Azadlıqda sərbəst yaşayışı, açıq səması olsa da, o, təhlükəsizlik və etimaddan məhrum olur.

Amma azadlıq – uğrunda hər şeyi qurban verməyə layiq olan bir dəyərdir. Sevgiyə isə böyümək üçün tam azadlıq lazımdır. Yalnız bu halda siz səmanı öz eviniz hesab edə bilərsiniz. Təhlükəsiz, müdafiəsiz qalmaqdan qorxan insanlar, sadəcə, “sevgi” sözünü seçir və heç vaxt onu hiss etmirlər.

Əgər sevgini hiss etmək istəyirsinizsə, hamını, hər şeyi – arxalandığınız, bağlandığınız hər kəsi, bütün gələcək müdafiənizi təhlükə altına qoymalı olacaqsınız. Amma bağlandığını, salamatlığını və təminatlarını qurban vermək əvəzinə, insan özünün dərin yuxusunda sevgisini qurban verdi və təhlükəsizliyini qoruyub saxladı.

Nikah – bax bu deməkdir – sevgi qurban verilir, təhlükəsizlik əldə edilir. Əlbəttə, nikah etibarlıdır, sabahı gün arvadın qulluğunda dayanacaq, ərin qeydinə qalacaq. Bəs sevgi? Sevgi boş sözə çevrilir. Boş sözləri, xüsusilə sevgi kimi boş sözləri, Tanrıdan yüksəkdə duran sevgini tanıyın, Tanrı – yalnız sevginin keyfiyyətidir. İçində heç nə olmayan qabla gəzib-dolaşmayın. Bu sizin bədbəxtliyinizdir, bütün bəşəriyyətin bədbəxtliyidir. Heç kim sevmir.

Sevgi təhlükəlidir. Mən sizə hər şeyi təhlükə altına qoymağı öyrədirəm, çünki sevginin hətta bir anı belə bütöv bir əbədiyyətə bərabərdir. Sevgisiz həyat isə əbədi olsa da, sadəcə, məzarlıq olacaq. Bu halda heç bir şey bəhrə verməyəcək. Sizin təhlükəsizliyiniz olacaq, amma bu təhlükəsizliyinizlə nə edəcəksiniz?

O sizi qarğıdalı dənələri kimi ətrafına toplayır…

Amma siz başqa nəyəsə bağlanırsınızsa, mövcudluq, yaxud Tanrı, ya da sevgi sizi necə ətrafına yığa bilər?

O sizi döyür ki, çılpaqlaşdırsın, çünki siz çox riyakar şəxslərlə örtülmüsünüz.

Sizin üzünüz – əsl, özünüzünkü deyil. Orada qat-qat maskalar var.

O sizi çılpaqlaşdırana qədər döyəcləyir.

O sizi qabıqlardan təmizləmək üçün xəlbirdən keçirir.

O sizi ağarana qədər üyüdüb toz halına salır.

“Ağlıq” sözünü burada düzgün başa düşmək lazımdır – bu, rəng deyil. Siz bütöv bir göy qurşağına malik ola bilərsiniz, ancaq adət etdiyiniz iki rəng itirəcəksiniz – ağ və qara. Görəsən, niyə bütün sufilər qaranı pisləmiş, ağ rəngi isə tərifləmişlər? Ağ bir yox, bütün rənglərdir.

Əgər göy qurşağının bütün rənglərini qarışdırsanız, sonda ağ rəng alınar. Odur ki ağlıq mahiyyət etibarilə həyatın bütün rənglərinin böyük sintezidir. Eləcə də bütün rəngləri kənar etsəniz, qaralıq alınar. Qaralıq – neqativlikdir, qaralıq “yox” deməkdir. Qaralıq – ölümdür.

Ağlıq pozitivdir, ağlıq – “hə” deməkdir, ağlıq İlahidir. Ağlıq – sevgidir.

O sizi yumşalana qədər yoğurur.

Sonra ilahi bayramda müqəddəs çörək olmağınız üçün sizi müqəddəs oda təhvil verir.

Dünyanın bütün dinləri insanlara oruc tutmağı öyrədir, Əlmustafa bayram haqqında danışır. Bütün dinlərə rəğmən mən Əlmustafa ilə tam razıyam. Həyat – orucluq, pəhriz müddəti deyil, o, davam edən bayramdır, şadyanalıqdır, işığın təntənəsidir. Sevgi sizin həyatınızı işıq təntənəsinə çevirir. Əgər sizin həyatınız işıq təntənəsinə çevrilmişsə, yadda saxlayın: siz dünyaya nəyin xatirinə gəldiyinizi dərk etməmisiniz.

Sizin öz ürəyinizin sirlərini tanıyıb bilməyiniz və bu yolla həyatın ürəyinin bir hissəsinə çevrilməyiniz üçün bütün bunları sevgi yaradır.

Lakin qorxaraq sevgidə yalnız dinclik, sakitlik və zövq-səfa axtaracaqsınızsa, onda öz çılpaqlığınızı ört-basdır edərək sevginin axınını tərk etsəniz, daha yaxşıdır.

İnsanlar sevgi istəyir, amma döyülməyə, bərkiməyə, keçməli olduqları od-alova hazır olmaq istəmirlər. Onlar sevgini yalnız zövq-səfa sanırlar. Belə deyil. Sevgi bundan daha böyükdür: o, xoşbəxtlikdir, səadətdir, məmnunluqdur, qəti xeyir-duadır. Amma qorxunu atmalı olacaqsınız.

Qorxu keçirən insan heç vaxt sevginin şirin dadını duya bilməz. Sevgini bilmirsinizsə, deməli, heç bir şey bilmirsiniz: sizin bütün bildikləriniz, sərvətləriniz faydasızdır. Sizin bütün nüfuzunuz faydasızdır.

Əlmustafa doğru buyurur:

Onda … öz çılpaqlığınızı ört-basdır edərək sevginin axınını tərk etsəniz, ilin fəsilləri bilinməyən bir dünyaya getsəniz, daha yaxşıdır. O yerə ki, güləcəksiniz – amma ürəkdən yox, ağlayıb göz yaşları tökəcəksiniz – amma hamısını yox.

Heç vaxt heç nəyi tam və bütövlükdə bilməyəcəksiniz. Güləcəksiniz – amma bu, yüngül, səthi gülüş olacaq. Ağlayacaqsınız – amma bu, yalançı, riyakar göz yaşları olacaq. Həyatınız həmişə potensial imkan olacaq – amma o, heç zaman həqiqətə çevrilməyəcək və siz bütün ömrünüzü yuxuda – qeyri-şüuri, qeyri-iradi halda yaşayacaqsınız.

2
SEVGİNİN

heç nəyi yoxdur

Sevgi ancaq özünü verir və özündən alır.

Sevginin heç nəyi yoxdur və kiminsə ona sahib olmasını istəmir, çünki sevgiyə sevgi bəs edir.

Əgər sevirsinizsə, “Tanrı mənim ürəyimdədir” deməyin, yaxşısı budur, deyin: “Mən Tanrının ürəyindəyəm”.

Həm də sevginin yollarını, istiqamətlərini yönləndirə biləcəyinizi düşünməyin, çünki sevgi sizi layiqli bilsə, özü sizə yol göstərəcəkdir.

Sevginin öz məqsədinə çatmaqdan başqa arzusu yoxdur.

Amma əgər sevirsinizsə və arzulara ehtiyacınız varsa, qoy sizin arzularınız bunlar olsun:

Əriyərək gecəyə öz nəğməsini oxuyan, itiaxan kiçik çaya bənzəmək.

Həddindən artıq zərif olmağın ağrısını bilmək.

Öz sevgisini dərk etməklə yaralanmaq və öz qanını sevinclə, həm də könüllü surətdə axıtmaq.

Sübh tezdən ruhlanmış halda yuxudan oyanmaq və daha bir sevgi günü yaşadığına görə şükür etmək.

Günorta saatlarında sevgi ekstazı barədə düşünərək istirahət etmək.

Axşamçağı şükür edərək evə qayıtmaq.

Gecə könlünüzdəki sevgiliyə dualar edərək dodaqlarınızda tərif, alqış nəğməsiylə yuxuya getmək.

Əlmustafa sevgini çox dərindən duymağı bacarır – belə qabiliyyət heç kimə heç vaxt nəsib olmayıb. Bu deyilənlər bir filosofun sözləri yox, sufinin təəssüratlarıdır.

Əlmustafa, sadəcə, bir addır. Onun adından danışan Xəlil Cübrandır və bu da səbəbsiz deyil. Əlbəttə, o öz adından da danışa bilərdi və Əlmustafa adı barədə düşünməyə bilərdi. Xəlil Cübran din yaratmaq istəmir, buna baxmayaraq, onun söylədiklərinin, demək olar, hamısı dindarlığın əsaslarıdır. Bundan imtina etmək lazımdır, çünki din adı altında insanlara qarşı neçə-neçə qeyri-insani hərəkətlər edilmiş, nə qədər qanlar tökülmüşdür…

Milyonlarla adam öldürülmüş, minlərlə insan diri-diri yandırılmışdır. İstənilən din mükəmməl təşkil edilmiş və kristallaşmış olduğu anda həyatda qiymətli hər şey üçün təhlükəyə çevrilir. Bu zaman o artıq Tanrıya doğru aparan yola yox, müharibə üçün mövzuya çevrilir.

Xəlil Cübran özünü Əlmustafa adı arxasında giz­lədir, ona görə insanlar ona səcdəyə getmək üçün can atmırlar, ona görə insanlar öz biabırçı keçmişlərini davam etdirmirlər.

Xəlil Cübran istədiklərini birbaşa deməmək üçün başqa bir vasitə – Əlmustafa yaradır. Dünyanın ən müqəddəs kitablarından biri olmasına baxmayaraq, onun əsəri məhz Əlmustafa adına görə dini kitab hesab edilmir. Bu kitabla müqayisədə bütün digər dini kitablar müqəddəs görünmür. İnsanların bu kitabı uydurma, poeziya hesab etmələri üçün o, Əlmustafanı yaradır.

Onun rəhmdilliyi, nəcibliyi də bundadır, böyüklüyü də. Bütün dini kitablara nəzər sala bilərsiniz – bunların heç birində birbaşa ürəklərə ox kimi batan canlı sözlər tapa bilməzsiniz. Bu dini kitablarda qeyri-insani, dəyərsiz olan çox şey aşkar edərsiniz. Amma insan o qədər kor olur ki, – Əlmustafanın kiçik bir uydurması onların sadə bir faktı unutmasına bəs edir – bu həqiqətləri özü yaşamasa, özününkü bilməsə, onları təsdiq etmək mümkün olmaz.

Xəlil Cübran mənimçün zəmin hazırlamışdır. O, sirli, naməlum sahələrdə naməlum toxumlar səpmişdir.

Mən buradayam, indi əsl məhsul yığımı vaxtıdır. Siz mənim məhsulumsunuz. Siz mənim meyvə və çiçəklərimsiniz. Xəlil Cübran barədə söhbət məhz sizə öz toxumlarınızı xatırlatmaq üçün lazımdır. Həmçinin daha vacib olan nələrisə…

…Xəlil Cübranın yaşadığı dünyanın füsunkar mə­kan­larından biri – Livanda qədim bir rəvayət söy­lənir. Livan iki şeyə görə məşhurdur: birincisi – Xəlil Cübran, ikincisi – inadla ulduzlara çatmağa can atan minillik sidr ağacları. Xəlil Cübran bu ağaclar kimi ulduzlara çatmağa çalışırdı. Livan sidrləri hələ istəklərinə çatmayıb, Xəlil Cübran isə istədiyinə nail olub.

Hollandiyanın tanınmış, əgər söhbət intuisiyadan gedirsə, bəlkə də, ən dəyərli rəssamlarından biri olan Vinsent van Qoq bütün rəsmlərində ağacları ulduzlardan yuxarıda, ulduzları isə onlardan aşağıda təsvir etmişdir. Ondan dəfələrlə soruşurdular: “Ağacların ulduzlardan yüksəkdə olduğunu harada görmüsünüz?”

Vinsent van Qoq cavab verirdi: “Ağacların ulduz­lardan yüksəkdə olduğunu görməmişəm, ancaq onların altında oturanda necə həsrətlə pıçıldaşdıqlarını eşitmişəm. Mən gülün rəsmini hələ toxumları səpilməzdən əvvəl çəkirəm”.

Vinsent van Qoqun rəsmini çəkdiyi bütün ulduzlar qəribə formada olurdu – müəllif onları spiralvarı formada təsvir edirdi. Hətta buna görə rəssamlar ona gülürdülər: “Deyəsən, ağlını itirirsən. Ulduzlar spiral deyil axı”. Van Qoq cavab verirdi: “Nə edim? Nəinki yuxularımda, hətta oyaq vaxtlarımda belə ürəyimlə hiss edirəm ki, onlar spiraldır”.

Bütün həyatı boyu Vinsent van Qoq bir rəsmini belə sata bilmədi – belə rəsmləri kim alardı axı? Halbuki o bu rəsmləri az qala qanı, bütün həyatı bahasına yaradırdı.

Adətən, heç olmasa yeddi gün ərzində qidalana bilmək üçün hər həftə özündən kiçik qardaşından bir qədər pul alırdı. O, həftənin üç gününü ac qalır, əvəzində müxtəlif boya və kətanlar alırdı. Heç bir rəssam onun qədər coşqun arzu, dərin məhəbbətlə rəsm çəkməyib.

O yalnız rəsm çəkmək üçün yaşayırdı. Vinsent van Qoq otuz üç yaşında dünyasını dəyişib. Yalnız yüz il sonra məhz onun vəfat etdiyi tarixdən bir neçə ay əvvəl astronomlar ulduzların spiralvarı olduqları barədə nəticəyə gəldilər.

Şair hansısa bəlli olmayan yolla əşyaların tanınmasını ixtisar edir. O bunu sübut edə bilmir. O, alim deyil, məntiqşünas deyil. Amma müasirləri ondan min illərlə geridə qalırlar. Sözün əsl mənasında, müasir şəxsiyyət, fərdiyyət tapmaq nadir hadisədir. Hindistanın baş naziri Raciv Qandi seçkilərdə yalnız bir şüarıyla qalib gəldi: “Mən istəyirəm ki, Hindistan iyirmi birinci əsrə keçsin!”

Amma doqquz yüz milyon əhalisi olan nəhəng bir ölkədə heç kim ondan ölkəsinin heç olmasa iyirminci əsrə daxil olduğunu soruşmadı! İnsanlar yüz illik yaşı olan mövhumat, xurafatla yaşayırlar, onların ideologiyasında həqiqətə yer yoxdur. Onlar sanki zülmətdən çıxmaq istəmirlər.

Mən xalqımın nəinki bu yüzilliyin, yaxud iyirmi birinci əsrin, həm də bütün gələcəyin insanları olmasını istəyirəm. Əgər gələcəyin sahibi ola bilərsinizsə, niyə əbəs yerə yoxsul qalasınız?

Bu sözlərə diqqətlə qulaq asın, çünki bunlar söz yox, canlı alovdur. Bu, xalis oddur. Əgər bu od sizi bü­rü­­yə bilmirsə, deməli, onu lazımi qədər qiymətlən­dirmə­misiniz:

Sevgi yalnız özünü verir və yalnız özündən alır.

Belə valehedici fikir hər zaman unudulmaz qalacaq. Mən bu fikrin gələcəkdə köhnələcəyi bir zamanı təsəvvür edə bilmirəm.

Əgər onu anlamağı, onu yaşamağı bacarsanız, bütün gələcək sizin olar. O, naməlum reallığın sizi gözləyən qapılarını üzünüzə açar.

Sevgi yalnız özünü bəxş edir… Sevərkən siz də bəxş edirsiniz. Verdikləriniz gül-çiçək, dondurma, bhelpuri və s. olur. Amma bu, sevgi deyil, bu, ticarətdir, biznesdir.

…Kiçik bir məktəbdə müəllimə şagirdlərinə az qala bir saat İsanın böyüklüyü barədə danışır.

Məktəb kilsəyə məxsus olan beynəlxalq təhsil müəs­sisəsi idi.

Bir saatdan sonra müəllimə soruşur: “İndi kim deyər, tarixdə ən böyük şəxsiyyət kim olub?”

Balaca bir amerikalı oğlan deyir: “Avraam Linkoln”.

Müəllimə eşitdiklərinə inana bilmir. Artıq bir saat idi ki, o, İsanın insan şüurunun nə vaxtsa yetişdiyi ən yüksək zirvəsi olduğunu şagirdlərinin beyninə yeridirdi, indi isə bu yaramaz uşaq deyir: “Avraam Linkoln!”

Müəllimə cavab verir: “Sən səhv etmirsən, bununla belə, haqlı deyilsən. Əyləş”.

Ondan sonra bir qız həmin suala cavab vermək üçün ayağa qalxıb deyir: “Uinston Çörçill”.

Müəllimə dillənir: “İlahi!”

Amma məktəb İngiltərədə yerləşdiyi və Uinston Çörçill ölkənin baş naziri olduğu üçün o deyə bilmir ki, sən haqlı deyilsən. O yalnız bunu deyə bilir: “Sən həqiqətə çox yaxınsan”.

Bu vaxt çox balaca, sısqa bir oğlan əlini qaldırıb havada yelləməyə başlayır. Qəribə idi, əvvəllər o, heç vaxt belə etməzdi. O, sinifdə ən sakit şagird idi.

Müəllimə soruşur: “Bəs sən necə cavab verərsən?”

Oğlan başlayır: “Burada heç bir problem yoxdur. Hamıya məlumdur ki, İsa dünyanın ən dahi insanıdır”.

Bu cavabdan müəllimə daha da təəccüblənir, çünki həmin şagird yəhudi idi. Mükafat isə sahibini gözləyirdi – düzgün cavab verən hər kəsə mükafat verilirdi.

Dərsdən sonra müəllimə böyük mükafatı alıb gedən balaca oğlanın arxasınca gələrək məktəbin yaxınlığında ona çatır. O soruşur: “Bura bax, məgər sən yəhudi deyilsən?”

Şagird cavab verir: “Əlbəttə, elədir. Nə olub? Niyə mənim arxamca gəlirsiniz?”

Müəllimə deyir: “Bəs yəhudi ola-ola… İsanın dünyanın ən dahi insanı olduğunu söyləyirsən?”

Yazıq oğlan gülərək cavab verir: “Elədir. Qəlbimin dərinliyində Musa peyğəmbərin dünyanın ən dahi insanı olduğunu bilirəm. Amma biznes biznesliyində qalır”.

Sevgi biznes deyil, onu biznesə insan çevirib.

Sevgi yalnız özünü verir, ona görə ki ondan yüksək olan heç nə vermək mümkün deyil. Sevgidən böyük, ondan daha dəyərli olan nəsə düşünə bilərsiniz?

Sevgi yalnız özünü verir və yalnız özündən verir – bunu anlamaq, dərk etmək çox vacibdir. Sevgi yalnız əvəzini verməyi bilir, hətta əvəzinə nəyisə almaq fikri belə yaranmır. Varlığın möcüzəsi də bax elə bundadır: yəni əgər sevgini verirsinizsə, o sizə öz sevginizdən min dəfə çox qaytarır. Sevgi verməklə siz yoxsullaşmırsınız, əksinə, sevginizlə zənginləşirsiniz. Sevgi sizi imperator edir.

Qəribə də olsa, həmin sevgi özünü verir və min dəfələrlə çoxalır və hər tərəfdən özünüzə qayıdır. Yəni nə qədər çox sevgi versəniz, o qədər artıq sevgi qazanarsınız.

İnsanlıq çox bədbəxt, yazıq görünür, ona görə ki kosmik qanunu yaddan çıxarmışıq. Bəxş etmək əvəzinə, sevgi aramsız yalvaran dilənçiyə çevrilir. Qadın ərindən xahiş edir: “Sev məni. Axı sənin həyat yoldaşınam”. Ər arvadından xahiş edir: “Sev məni”. Hamı bir nəfər kimi xahiş edir: “Mənə sevgi ver”. Bəs sevgini kim verəcək – ancaq dilənçilər.

Siz mənim kimi daim sevgi bəxş edən və bəxş et­məkdə davam edən imperatora yaxınlaşsanız, yaxşı olardı, çünki bu, bitib-tükənməz mənbədir. Mən insanları nə qədər çox sevdimsə, ondan artıq təəccübləndim: sevgim daha da çoxalır və bundan da artıq sevgi paylaya bilirəm.

Belə bir hekayət var: Bir kişinin iti ölür. O bu heyvanı çox sevirmiş, it isə nadir cinsdən – sanki gözəl bir incəsənət əsəri imiş. O, qeyri-adi it imiş. Heyvanın sahibi çox qüssə çəkir. Nəhayət, kişi əvvəlki iti aldığı heyvanat mağazasına gəlib ondan da yaxşısını almaq istədiyini, əks halda, sevimli itini unuda bilməyəcəyini deyir.

Mağazanın sahibi deyir: “Narahat olmayın. Məndə bir aztapılan it cinsi var, özü də çox ucuzdur”.

O, haqqında danışdığı iti alıcıya göstərir və əlbəttə ki, kişi heç vaxt üzündə filosof ifadəsi, sevən gözləri, gözəl bədəni olan it görməmişdi.

O deyir: “Neçəyə desəniz, iti almağa hazıram”.

Amma mağaza sahibi bildirir: “Bu itin qiyməti baha deyil, o mənim ən ucuz satdığım itdir. İstəsəniz, daha bahalı itlərim də var”.

Kişi mağazanı gəzir və çox təəccüblənir: baha qiy­mətə qoyulmuş itlər onun seçdiyi itlə müqayisədə heç nə idi.

Odur ki mağazanın sahibindən soruşur: “Mən hey­­rət və çaşqınlıq içindəyəm. Niyə siz o iti belə ucuz qiymətə satırsınız?”

Mağazanın sahibi deyir: “Siz başa düşmürsünüz. Əvvəlcə alın, sonra bilərsiniz”.

Beləliklə, kişi iti alıb gətirir – həm də belə ucuz qiy­mətə! Hətta küçədə sərgərdan gəzən iti belə bu qədər ucuz almaq olmazdı.

Kişi çaşqın halda evə qayıdır. Səhər baxıb görür ki, it yoxa çıxıb.

O fikrə gedir: “İlahi, görəsən, bu it hara gedib? Evin qapısı bağlı, mən isə evdə tək idim…”

O, tələsik mağazaya gəlir – it orada idi, əvvəlki yerində oturmuşdu.

Mağaza sahibi deyir: “İndi bildinizmi, bu it niyə hamısından ucuzdur? O, həmişə qayıdıb gəlir. Bəlkə də, onu min dəfə alıblar, amma buraya elə bağlanıb ki… İstəsəniz, onu apara bilərsiniz, amma bir halda ki o, yenə qayıdacaq və min dəfə satılsa da, bunun nə mənası var?”

Bu hekayəti oxuyanda mən öz təcrübəmdən yalnız bir oxşar əhvalatı xatırlaya bildim, çünki hərdənbir özləri gəlmələrinə baxmayaraq, mən it saxlamıram. Əvəzində sevginin nə demək olduğunu bilirəm. Sevgi ucuz deyil, onun, ümumiyyətlə, qiyməti yoxdur.

Sevməyin qiyməti pulda deyil, bununla belə, o, həmişə minqat ölçüdə özümüzə qayıdır. Siz sevgiylə getdikcə varlanır, hey varlanırsınız. Varlığın heyrətamiz iqtisadiyyatı belədir.

Sevgi ancaq özünü verir və özündən alır.

Sevginin heç nəyi yoxdur və kiminsə ona sahib olmasını istəmir.

İstənilən nəyəsə sahib olduğunuz anda siz onu öldürmüş olursunuz. Dünyada sevgisini öz əlləriylə öldürmüş milyonlarla insan var. Onların öz əllərinə baxmağı lazımdır – bu əllər insanların öz sevgisinin qanına bulaşıb. İndi onlar bədbəxtdirlər; onlar heç vaxt sevgini öldürmək istəməyiblər, belə niyyətləri olmayıb, amma düşüncəsizliyin nəticəsi olaraq ona sahib çıxmağa başladılar.

Əgər kimisə sevirdilərsə, həmin insanı paylaşmadan sahib olmaq istəyirdilər. Ərlər arvadlarına, arvadlar ərlərinə, valideynlər uşaqlarına sahibdirlər. Müəllimlər istənilən yolla şagirdlərinə sahib olmağa çalışırlar. Siyasətçilər daha çox ölkəyə sahib olmağa can atırlar. Dinlər milyonlarla insana və onların həyatına sahib olmaq istəyir. Onların hamısı qatildir, çünki sahib olmaq istədiyiniz anda siz öldürdünüz.

Həyat yalnız azadlıqda çiçəklənir. Əgər sevirsinizsə, öz sevdiyinizə getdikcə daha çox azadlıq verəcəksiniz. Sevgi heç vaxt kiminsə ona sahib olmasına imkan vermir, çünki sevgi – elə öz qəlbinizdir. Əgər kiminsə ona sahib olmasına imkan versəniz, özünüzü öldürmüş olarsınız.

Beləliklə, sevgi ya öldürülür, ya da intihar edir. İnsanlar əllərində sədəqə üçün badə tutub, sadəcə, sevgi, istilik, zəriflik axtara-axtara hətta cəsədlərin üzəriylə gəzirlər. Amma insanlar o sevgini tapa bilməzlər, çünki axmaq cəmiyyət, ağılsız dünya yaradıblar. İnsanların istənilən növ nevroza, yaxud psixoza düçar olmasının əsası çox sadədir: onların qəlbi qidalanmır.

Siz dünyanın bütün varidatına sahib ola bilərsiniz, ancaq sevginiz yoxdursa, lazımsız var-dövlət, saraylar, imperiyalarla yüklənmiş ən bədbəxt insansınız. Ancaq kim sevirsə, kim sevginin sirlərini – sahib olmamaq və sahibi olmamaq şərtilə – bilirsə, o adam, həqiqətən, yenidən doğulur. Belə şəxs, sözün əsl mənasında, canlıdır. Onda həyatın ən xoş təəssüratları, varlığın ən böyük ekstazları olacaq.

Əgər ürəyinizdə sevgi yaşayırsa, siz İlahi tərəfindən hamiləsiniz. Bu ilahi daxilinizdə böyüyür. Yavaş-yavaş siz yoxa çıxacaqsınız və yalnız təmiz ilahilik qalacaq. Bunu hiss etmək mümkündür: Qautama Budda, yaxud Mahaviraya yaxın olmuş insanlar bunu başa düşmüşdülər. Qəribə burasındadır ki, nə Mahavira Allaha inanır, nə də Budda. İnsanlar onları ateist hesab edirlər, ancaq bu, qətiyyən belə deyil. Onlar Allaha inanmırlar, ona görə ki özləri allahdırlar.

Siz Allaha inanırsınız, çünki Allahınız haradasa səmadan yüksəklərdədir; siz, sadəcə, yerdə sürünən məxluqlarsınız. Budda nəyə görə Tanrıya inanmalıdır? Tanrı onun daxilindədir, Budda Tanrının məbədinə çevrilib. Odur ki onlar Allahın mövcudluğunu inkar edirdilər, lakin belə inkarın səbəbi ateistlərinkindən fərqli idi.

Ateist Allahı inkar edir, çünki Allah məntiqi baxımdan sübut edilə bilmir. Ateist sevgini də inkar etməli olur, çünki sevgini də məntiqi şəkildə sübut etmək mümkün deyil.

Mən bir çox ateistlər tanıyırdım, onlara eyni sualla müraciət etdim: “Siz nə vaxtsa sevmisiniz?” Onlar təəccüblənib deyirdilər: “Niyə mövzunu dəyişirsiniz? Biz ki Allah barədə söhbət etmişik”.

Deyirdim: “Mən mövzunu dəyişmirəm, əksinə, möv­­zuya yaxınlaşıram. Nə vaxtsa sevmisiniz?”

Cavab verirdilər: “Bəli, sevmişik”. “Onda, – mən dedim, – bir daha fikirləşin. Sevginin möv­cud olduğunu elmi, rasional, məntiqi surətdə sübut edə bilərsiniz?”

“Xeyr, edə bilmərik”.

Mən dedim: “Onda Allahı inkar etməyin, axı siz Allahı elə bu səbəbdən inkar edirsiniz”.

Allahı inkar etməyə yalnız Qautama Budda kimi insanın haqqı var, çünki onu Budda tapıb. Özü də haradasa yox, özündə tapıb. İndi Tanrı obyekt yox, onun özəl subyektivliyidir.

Qəribədir ki, bu iki şəxs: Qautama Budda və Mahavira dünyada zorakılıq əleyhinə təbliğat aparan yeganə insanlardır. Zorakılığa qarşı mübarizə – onların sevgi adıdır. Onlar sevgi sözündən qaçırdılar, çünki sevgi yanlış məcraya düşmüşdü. Siz əxlaqsız adamın yanına gedib deyirsiniz: “Mən səni sevirəm”. Sev­gi çirkab kanalına düşmüşdür. Bax buna görə onlar təmiz, saf olan nəsə tapmalı oldular. Onlara görə, zorakılığa nifrət sevgi mənasını verir:

Eyni zamanda xatırladım ki, səmadakı Allahın qüdrətinə inanan insanlar zorakılığın əleyhinədirlər. Məhəmməd özü də, Musa və İsa da belə şəxsiyyətlər idilər. İyirmi yüzillik ərzində xristianların öldürdükləri insanların sayını hesablamaq mümkün deyil.

Müsəlmanları fasiləsiz olaraq on dörd əsr qırmışlar, müsəlman olmuş insanlar bu dinə həqiqətə görə yox, qorxaq olduqları üçün müraciət edirlər.

İslam insanların yanına bir əlində qılınc, o birində müqəddəs Quranla gəldi.

“Seçə bilərsiniz. Heç bir arqument lazım deyil, qılınc – arqument bax budur”. Azacıq da olsa, cəsarəti, mərdliyi olan insanlar İslam yolunu qorxudan seçən­lərdən daha tez ölürdülər.

Sevgi qorxudan yarana bilməz. Zamanın dəyiş­məsiylə xristianlar da öz taktikalarını dəyişdilər, amma nağıl həminki kimi qaldı: bir əlində müqəddəs Bibliya, o birində kömbə çörək: “Seçə bilərsiniz”.

Yüksək dəyərləri, böyük həqiqəti, dərin dərrakəsiylə xristianlığı seçən bir insan görmüsünüz? Varlı, mədəni, təhsilli bir insanın xristianlığı seçdiyini görmüsünüz? Xeyr, bu yalnız yoxsullara, kimsəsiz yetimlərə lazımdır, çünki onlara yemək gərəkdir. Belələri həqiqətin, çörəyin, sığınacağın, pal-paltarın acıdırlar. Məgər bu, başqa etiqada müraciət etməkdir?

Amerikadakı xristian kilsəsi sadə bir səbəbə – mü­kəmməl təhsilli, istedadlı gənc nəsil mənə müraciət etdiyinə görə hiddətlənir. Mən isə əliboşam – nə qılıncım, nə çörəyim, nə Qurani Kərimim, nə də müqəddəs Bibliyam var. Mən sizə ancaq sevgi verə bilərəm, çünki sevgi geri qayıdır.

Xristianlar hiddətləndilər. Onlar Vivekanandaya görə hiddətlənmirdilər, çünki o, siyasətçi idi. Vivekananda onlara deyirdi: “Bunların hamısı: xristianlıq da, induizm də, onların təlimləri də eynidir”. Vivekananda ilə bağlı problem yox idi. Onlar Ramatirhadan qətiyyən qorxmurdular. Bəs görəsən, mənə qarşı niyə belə acıqlı idilər?

Az qala bir ildir ki, İtaliyada sannyasinlərim – katolik xristianlığının istinadgahları – mənimçün üçhəftəlik viza almağa çalışırlar, papa isə hələ də hökumətə təsir göstərir. Bu gün İtaliyada məsələnin vacib lazımi xarakter aldığı və artıq hökumətin “yox” demədiyi barədə məlumat aldım. Əgər onlar “yox” deyərsə, o halda mənim sannyasinlərim məhkəməyə verilə bilər. Papaya və səslərə… görə isə “hə” deyə bilmirlər.

Nəhayət, radikal inqilabçıların bir siyasi partiyası bütün bu oyunları görür: “Bir il – özü də fasiləsiz! Siz ya “hə”, ya da “yox” cavabı verməlisiniz, amma hər dəfə “sabah” deyirsiniz, sabah isə heç vaxt gəlmir”. İndi radikal inqilabi partiya təkidlə İtaliyanın baş nazirindən tələb edib: “Ya vizanın verilməsinə icazə verin, ya da imtina edin”.

Əgər papa Hindistana gələ bilirsə, onda siz kimsiniz mənə mane olasınız? Həmçinin papa Hindistana səfər edəndə onu salamladım, hətta daş ataraq buranı tərk etməsini tələb edənləri də, hindu şovinistlərini də qınadım.

Bu, zəiflik əlamətidir: əgər papa təşrif buyurubsa, onu müzakirələrə dəvət edin. Öz şankaçaryalarınız var – bütün ölkə boyunca açıq müzakirələrə başlayın. Əgər o, haqlıdırsa, onda qoy bu ölkə xristian olsun, çünki məsələ hindu, yaxud xristianlıq deyil, məsələ daim həqiqətlə birgə olmaqdır.

Mən hər zaman papaya çağırış etmişəm – onun doğma şəhəri Vatikana, öz adamlarının yanına gəlməyə hazıram. Mən başqa heç nə yox, katolik xristianlığı haqqında müzakirə açmağa hazıram. Şərtim çox sadədir: əgər bu müzakirədə mənə qalib gəlsəniz, katolik xristianı olaram, uduzsanız, siz sannyasin olacaqsınız. Vatikan isə mənim qərargahım olmalıdır.

Ancaq insanlar çox aciz, zəifdirlər. Onlar heç nə deməyərək baş nazirə təzyiq göstərməyə davam edə­cəklər: “Səslər… əgər bu adama icazə verilsə, ka­to­liklərin səsləri lehinizə verilməyəcək”. İndi ölkə bütün­lüklə katolikdir, onurğası olan bir siyasətçi belə tapa bilməzsiniz, onlar onurğasız məxluqdurlar.

Sevginin heç nəyi yoxdur və kiminsə ona sahib olmasını istəmir; sevgiyə sevgi bəs edir.

Əgər sevirsinizsə, “Tanrı mənim ürəyimdədir…” de­məyin, …çünki bu sizin xudpəsəndliyinizə çevrilə biər. Odur ki Əlmustafa deyir:

…yaxşısı budur, deyin: “Mən Tanrının ürəyindəyəm”.

O, birinci fikrini təkmilləşdirmişdi, ikinci fikri isə əvvəlkindən daha mükəmməl olmasına baxmayaraq, onu hələ təkmilləşdirmək olar. Mən təklif edirəm ki, desinlər: “Sevgi var, mən isə yoxam”.

Həm də sevginin yolları və istiqamətlərini yön­ləndirə biləcəyinizi düşünməyin, çünki sevgi sizi layiqli bilsə, o özü sizin yolunuzu istiqamətləndirəcək.

Fasilə verin və sevgiyə etibar edin. Sevginin sizi ələ almasına imkan verin. Hər bir çay okeana doğru getdiyi kimi, ürəyinizdən yaranan hər kiçik sevgi axını da ümumiyə, nəhayətə, varlığa doğru gedir.

Sevginin öz məqsədinə çatmaqdan başqa arzusu yoxdur.

Amma əgər sevirsinizsə və həmçinin arzulara ehtiyacınız varsa, Əlmustafa deyir: “Qoy arzularınız, ən azı, bunlar olsun”:

Əriyərək gecəyə öz nəğməsini oxuyan, itiaxan kiçik çaya bənzəmək.

Həddindən artıq zərif olmağın ağrısını bilmək.

Öz sevgisini dərk etməklə yaralanmaq.

Və öz qanını sevinclə, həm də könüllü surətdə axıtmaq.

Sübh tezdən ruhlanmış halda yuxudan oyanmaq və daha bir sevgi günü yaşadığına görə şükür etmək.

Günorta saatlarında istirahət etmək və sevgi ekstazı barədə düşünmək.

Axşamçağı şükür edərək evə qayıtmaq.

Əgər özünüzü sevginin tam ixtiyarına verə bilmir­sinizsə, yavaş-yavaş, addımbaddım minnətdarlığa doğru gedin.

Gecə könlünüzdəki sevgilinizə dualar edərək və dodaqlarınızda tərif, alqış nəğməsiylə yuxuya getmək.

3
NİKAH

qoy yaxınlığınız hədsiz olmasın

Sonra Almitra daha bir sual verdi:

– Bəs nikah haqqında nə deyərdiniz?

Əlmustafa belə cavab verdi:

– Siz birlikdə doğulmusunuz və əbədi olaraq birlikdə olacaqsınız.

Əcəlin ağ qanadları günlərinizi əlinizdən alan zaman siz birlikdə olacaqsınız.

Hətta Tanrının səssiz xatirəsində belə siz birlikdə olacaqsınız.

Amma qoy yaxınlığınız hədsiz olmasın.

Qoy asimanın küləkləri sizin aranızda rəqs etsin.

Bir-birinizi sevin, amma sevginizi buxova çevirməyin.

Yaxşısı budur, qoy o, qəlblərinizin sahilləri arasında təla­tümlü dəniz olsun.

Bir-birinizin badəsini doldurun, amma eyni badədən iç­məyin.

Öz çörəyinizdən bir-birinizə verin, amma eyni çörəkdən yeməyin.

Birlikdə oxuyun, rəqs edin, şənlənin, amma bir-birinizi tək buraxın – eyni mahnıyla titrəşdiyinə baxmayaraq, tənha qalan udun simləri kimi.

Ürəyinizi verin, amma bir-birinizin sahib olması üçün yox.

Çünki yalnız həyatın əli sizin ürəklərinizi yerləşdirə bilər.

Birlikdə dayanın, amma bir-birinizə çox yaxın durmayın: çünki məbədin sütunları da bir-birindən aralı dayanır, palıd və sərv ağacları da bir-birinin kölgəsində böyümür.

Əlmustafa sevgi barədə artıq danışmışdır; indi nikahı – aydındır ki, bu sizin bildiyiniz nikah deyil – nəzərdən keçirmək lazımdır. Bu bütün dünyanın tabe olduğu nikah deyil, çünki o, sevgisiz nikah idi. O, sevgiylə köklənməmişdi. Əslində, bu nikah hiy­ləgər cəmiyyətin, keşişlərin və siyasətçilərin sevgini silmək, unutdurmaq üçün istifadə etdikləri vasitədir.

Bu səbəbdən keçmiş zamanlarda – hətta qədim Şərq ölkələrində bu gün də – uşaq nikahı mövcud idi. Uşaqlar həyat, nikah haqqında heç nə bilmirlər. Onların günahsızlığında bütün mədəniyyət və sivilizasiyalar istismar üçün yaxşı imkan tapdı.

Hələ ürəklərində sevgi cücərməzdən əvvəl onlar təhkimçiliyə düçar oldular.

İndiki nikahlar yalnız sevgi üçün deyil, belə nikahlar sevgiyə qarşıdır. İnsanın ruhunu, sevincini, oynaqlığını, yumor hissini onlar qədər dağıda bilən qüvvə tapmaq mümkün deyil.

Uşaq nikahında evləndiriləcək uşaqlardan rəy soruşulmur. Münəccimlərin, falçıların fikirləri öyrənilir, İszinlə məsləhətləşir, Kolokaziya kartlarına baxırlar. Bu halda həlledici amil evləndiriləcək uşaqların gələcək həyatı yox, hər iki tərəfin valideynləri olur.

Sevgi isə ümumiyyətlə nəzərə alınmır. Valideynlərin öz şəxsi fikirləri var – ailə, onların cəmiyyətdəki nüfuzu, qızın valideynlərinin oğlanın valideynlərinə verəcəkləri pul. Qəribədir ki, qarşıda hələ uzun illər birlikdə yaşamalı olan evləndiriləcək insanları bu məsələdə tamamilə istisna edirlər. Bu, biznesdir – tamamilə başqa məqamlar hesaba alınır.

Məsələn, kral ailələri öz uşaqlarına yalnız digər kral ailələrindən biriylə evlənməyə icazə verir. Bu, siyasətdir – xalis siyasət. Sadəcə, Avropanın kral ailələrinə baxın – onların hamısı bu və ya başqa şəkildə nikah vasitəsilə birləşmişdir. Bu, münaqişələrin, işğalların qarşısını alır, onların gücünü artırır. Dörd-beş kral ailəsi övladları vasitəsilə qohum olduqda beşqat gücə malik olur.

Psixologiyaya, yaxud tibb elmlərinin tapıntılarına zidd olmasına baxmayaraq, guya xalq içindən çıxmış insanlardan fərqlı olaraq, kral ailələrinin qanında xüsusi bir keyfiyyətin olması barədə fikirlər hələ də qalmaqdadır.

Turiya buradadır. Onun əri Vimalkirti də mənim ən yaxın sannyasinlərimdən biri olmuşdur. O, alman imperatorunun nəticəsi idi; imperiya dağılsa da, kral nəcabəti qalmaqdadır.

Vimalkirti üsyankar təbiətə malik idi. O sevərək evlənmişdi – Turiya xalq arasından çıxmış insan idi. Vimalkirtinin ailəsi və təkcə öz ailəsi yox, Avropada bir çox ailələr, kral ailələri də bu evliliyin əleyhinə çıxdı – axı bu onların ənənəsinə zidd çıxmaq demək idi və təbii ki, onlar hamılıqla bir-biriylə əlaqəli olduqları üçün Vimalkirti, demək olar, rədd edilmiş oldu.

Adıçəkilən imperiya hələ mövcud olsaydı, Vimalkirti Almaniyanın imperatoru olardı. Onun anası Yunanıstanın şahzadəsidir. O həmçinin İngiltərə kraliçası Yelizavetanın əri – şahzadə Filipin bacısıdır. Aydındır ki, onun digər kral ailələrinə daxil olmuş başqa bacı-qardaşları da var.

Onlar da hamılıqla Vimalkirtinin Turiya ilə evlənməsinin əleyhinə çıxdılar, onu bu yoldan çəkindirməyə çox çalışdılar. Ancaq Vimalkirti sözübütöv və zəkalı idi, keçmişdən qalma düşüncə tərzini anlaya bilmirdi. Əgər bir neçə qan nümunəsi götürülsəydi, heç kim, heç bir mütəxəssis onların arasında kral qanını müəyyən edə bilməzdi. İstənilən qan – qan olaraq qalır.

Vimalkirti və Turiyanın buraya gəlməsi isə əsl qalmaqala səbəb oldu: alman imperatorunun, Avropanın ən qədim kral ailəsinin nəticəsi sannyasin və mənim kimi yoxsul insanın cangüdəni olacaqdı.

Ailə elə hiddətlənmişdi ki, Yunanıstanın kraliçası ölüm yatağında olarkən – onun çox övladı olduğuna görə Kraliça Ana adı verilmişdi və demək olar, bütün kral ailələri onun uşaqlarının sayəsində qohumlaşmışdı – son sözləri bunlar olmuşdu: “Necə olursa olsun, Vimalkirtini, Turiyanı və qızını qaytarın, onları bu təhlükəli adamdan uzaqlaşdırın”.

Amma Vimalkirti kral ailələrinin mənasız nikah ideyalarının ucbatından öldü. Axı siz, həqiqətən, öz bacı və qardaşlarınızla nikaha daxil olursunuz, onların hamısı yaxın qohumlardır.

Nikah əlaqəsi nə qədər yaxın olarsa, o qədər təhlükəlidir; müasir tibb, psixologiya, kimya elmi də bunu təsdiq edir. Nikahlar mümkün qədər uzaq insanlar arasında bağlanmalıdır. Belə olduqda uşaqlar daha sağlam, daha ağıllı, daha gözəl olurlar. Əks halda, müəyyən xəstəliklər hər iyirmi, yaxud on beş ailədə özünü büruzə verir.

Vimalkirti dünyasını dəyişəndə hamı bunu sırf tə­sa­­düf hesab etdi, çünki o, məşq edən zaman gözlə­nilmədən yıxılaraq huşunu itirmişdi. Mənim sannyasinim Zarin buradadır. Vimalkirti onun ərinin, doktor Modinin yanında müalicə alırdı, amma həkimlərin hamısı eyni nəticəyə gəldi:

“Biz onu süni tənəffüs vasitəsilə saxlaya bilərdik, ancaq faktiki olaraq o ölüb. Bu, beyin qansızmasıdır, heç bir nəticə əldə edə bilməyəcəyik”. Bundan dörd gün sonra onlar təkid etməyə başladılar ki, başqa xəstələri yetərincə çoxdur, koma vəziyyətində olan insanlar üçün isə yalnız bir otaq var: “Vimalkirti ölüb. Onu süni tənəffüsdən ayrılan kimi görəcəksiniz – o, meyitdir”.

Bununla belə, mən təkidlə həkimlərin heç olmasa Vimalkirtinin ana və atası, qardaşları gəlib çatanadək icazə vermələri üçün xahiş etdim. Onlar: anası və qardaşı gəldilər. Həkimin cavabı belə oldu: “Artıq bunun mənası yoxdur”. Doğrudan da, süni tənəffüs kəsilən an o, cəsəd idi.

Atası gec gəldi və bu, kral ailəsi idi, Almaniyanın imperatoru ola biləcək qoca ata! Onu oğlunun ölümü, gəlininin və nəvəsinin gələcəyi narahat etmirdi, o, məşuqəsiylə şənlənməyə getmişdi. O, sadə bir poçt şöbəsi müdiridir, amma kral qanı poçt şöbəsi müdirində də…

Biz Vimalkirtiyə ən yüksək şərafət göstərdik. Hətta əgər Almaniyanın imperatoru olsaydı belə, ona bu qədər sevgi, belə gözəl mərasim həsr edilməzdi. Bununla belə, xeyli vaxtdan sonra əvvəlcə Vimalkirtinin anası, daha sonra isə atası Vimalkirtiyə olan bütün qəzəbini mənə qarşı çevirdilər.

Onlar hüquqşünaslarla məsləhətləşir, övladlarının olümünə görə məni məhkəməyə verməyin mümkün olub-olmadığını müəyyən etməyə çalışırdılar, ancaq bu məsələni dayandırdılar, çünki bununla mənə kral nikahlarının belə cəfəngiyyatının qadağan edilməli olduğunu sübut etmək üçün imkan yaratmış olardılar.

Onlar məhkəmə vasitəsilə məni ittiham etməyi dayandırdılar, çünki Vimalkirti irsən keçən xəstəlikdən ölmüşdü. Cəmi bir neçə gündən sonra Vimalkirtinin əmisi də eyni xəstəlikdən vəfat etdi – şüurun qəfil itməsi, beyinə qan sızması və son nəticə. Daha sonralar onların babasının da dünyasını bu cür dəyişdiyini öyrəndim. Heç bir səbəb olmadan, xəstələnmədən, sadəcə, heç nədən: beyinə qan sızması və sanki insan yox imiş.

Onlar vəziyyəti anlayaraq mənə qarşı ittihamları dayandırdılar, çünki məhkəmədə deyə bilərdim ki, sizin atanız mənim sannyasinim deyildi, Vimalkirtinin əmisi də mənim sannyasinim deyildi. Yaxşısı budur, məni ittiham etməyin, öz qeydinizə qalın, çünki siz də belə tərzdə öləcəksiniz, bu yalnız vaxt məsələsidir, axı xəstəliyiniz irsən keçicidir.

Əslində, Avropanın bütün kral ailələri irsi xəstəlik daşıyıcısıdır. Fikir verin: kral ailə üzvlərindən heç biri müəyyən bir ixtiraya imza atmamış, istedada malik olmamışdır. Bəs səbəbi nədir? Onlar dünyanın parlaq zəkalı insanları olmaq əvəzinə, ən geridə qalmışlarıdır. Bu, sadəcə, bir elmi faktdır: yaxın qohumlar arasında nikah yolverilməzdir.

Əgər hindusunuzsa, hindu ilə nikah bağlamayın; müsəlman qızı daha yaxşıdır, xristian qızı daha yaxşıdır. Əgər yəhudisinizsə, hindu qızı tapın. Narahat olmayın, çünki uzaq keçmişdə onlar da yaxın olmuşlar.

İndi onların ayrı olduğunu görürsünüz – böyük bir ağacın budaqları kimi, onlar da ayrı-ayrı yerləşiblər – xırda budaqlar isə daha çox yayılmış, səpələnmiş görünür. Amma bir qədər dərinə gedəndə ağacın gövdəsini aşkar edirsiniz – budaqların hamısı bu mənbədən çıxır.

Bu məsələdə mənim baxışım belədir: əgər insan supermen olmaq istəyirsə, qoy Mars, yaxud bir başqa planetdə insanların yaşayıb-yaşamadıqlarını araşdırsın. Onlarla Yer kürəsi insanlarının nikahından supermen törəyəcək. Onun ömrü uzun, sağlamlığı möhkəm olacaq. O ən mükəmməl zəkaya malik olacaq.

Buna baxmayaraq, valideynlər məsələni ağıldankəm münəccimlərlə məsləhətləşməklə həll edirlər; ulduzların sizin işinizə nə dəxli var? Sizin yaşadığınız planet o qədər kiçikdir ki, bəlkə də, ulduzların buradan xəbəri yoxdur… onlar çox uzaqlarda yerləşir… Hətta bəzi ulduzlar elə uzaqdır ki, Yer kürəsi kimi hansısa planetlərin nə vaxtsa mövcud olduğundan heç vaxt xəbər tutmayacaq.

İşıq şüasının sürəti böyükdür, bu ən yüksək sürətdir. Dörd milyard il bundan əvvəl Yer kürəsi mövcud olmayanda – planetimizin təxminən dörd milyard yaşı var – minlərlə ulduzdan şüalar hərəkət etməyə başladı, Yer kürəsinə görə yox, bu onların təbii şüa saçmağıdır.

Amma onların buraxdıqları şüaların ən yüksək sürət olmasına baxmayaraq, özləri çox uzaqdadır. Bundan böyük sürət yoxdur; işıq şüası saniyədə yüz səksən altı min mil sürətlə yayılır.

Sadəcə, bir dəqiqəni təsəvvürünüzə gətirin; siz bu ədədi altmış dəfə çoxaltmalı olacaqsınız. Bir günü təsəvvürünüzə gətirin; siz bu ədədi iyirmi dörd və daha altmış dəfə çoxaltmalı olacaqsınız. Bütöv bir ili təsəvvürünüzə gətirin! Siz bu ədədi üç yüz altmış beş dəfə çoxaltmalı olacaqsınız.

Bizim əlimizdə tutarlı anlayış yoxdur, çünki bu halda “mil” dediyimiz vahid dəqiq ölçü kimi götürülə bilməz: əks halda, siz bütöv bir kitab yazmalı olarsınız! Sadəcə, ən yaxın ulduz haqqında danışmaq üçün minlərlə sıfır lazımdır. Yerə ən yaxın ulduz şüalarını dörd il ərzində göndərə bilir, odur ki onu harada görsəniz, yadda saxlayın ki, artıq orada yoxdur. Yəni həmin ulduz orada dörd il əvvəl olmuşdur.

Ona görə siz bütöv bir illüziya görürsünüz – onu gördüyünüz yerdə ulduz yoxdur. Bəlkə də, min il, milyon il, dörd milyon il bundan əvvəl həmin ulduz orada imiş. Bu vaxt ərzində o, yerini milyonlarla mil dəyişə bilərdi…

Elə ulduzlar da var ki, daha uzaqda yerləşir və onların şüaları indiyədək Yerə çatmamışdır və bəlkə də, həmin ulduzların şüaları yaxınlaşarkən bu planet ümumiyyətlə mövcud olmayacaq.

(Bu vaxt işıqlar sönür, audio və videoyazılar dayanır. Bir neçə dəqiqəlik sükutdan sonra Bhaqvan söhbətini davam etdirir).

Bu böyük kainatda Yer kürəsi çox kiçik və dəyər­sizdir. Hətta Günəşlə müqayisədə o çox kiçikdir, Günəş Yerdən minlərlə dəfə böyükdür. Bizim Günəş isə öz-özlüyündə orta ölçüdədir. Bundan başqa, min dəfələrlə böyük günəşlər də var, siz onları ulduz kimi görürsünüz. Onlar çox uzaqda yerləşdikləri üçün kiçik görünür. Yer bu qədər kiçik ola-ola biz onu yüzlərlə balaca hissəyə bölmüş insanı insana əcnəbi etmişik.

Siz bir ağılsızlığa diqqət yetirin: 1947-ci ilə qədər Pakistanda yaşamış bəzi insanlar əcnəbi deyildilər, indi onlar əcnəbidirlər. Banqladeşdə yaşamış insanlar əcnəbi deyildilər, indi onlar əcnəbidirlər.

Siyasətçilər sanki münaqişələr, müharibələr törət­mədən yaşaya bilmirlər. Bütün bu bölünmələr də buna görə lazımdır, hər bir hissə isə adamlarını özünün daxilində saxlamağa çalışır. Sizin müsəlman qadınla, yaxud hindu kişiylə nikaha girə bilməməyinizin səbəbi də bundadır.

Sizin cəmiyyət qana susayacaq – bir kişi, yaxud bir qadın dəstədən ayrılır, bu, bir səs azdır. Həqiqətən də, insanın rifahı, əmin-amanlığı nəzərə alınmır. Nəzərə alınan nə varsa, hamısı hakimiyyətdir, hakimiyyət isə ən pis adamlara lazımdır…

Hakimiyyəti nə yemək mümkündür, nə də içmək. Onda bu qədər çarpışmaq, vuruşmaq nə üçündür? Nəyə görə insan ən yüksəkdə olmağa, hər şeyi öz nəzarəti altında saxlamağa çalışır? İnsan pislik, tam dəyərə malik olmamaq kompleksindən əziyyət çəkir.

Daxilində o heç kim olmadığını yaxşı bilir, amma özünü xüsusi, qeyri-adi göstərəcəyi halda, acizliyinin, əhəmiyyətsizliyinin, adiliyinin insanların qarşısında aşkar olacağından qorxur.

Əsl yüksək səviyyəli insanda hakimiyyətə coşqun həvəs olmur. Hakimiyyətə həvəs mənəvi yoxsulluqdan yaranır; pula ehtiras daxili kasıblıqdan əmələ gəlir. Valideynlər övladlarının həyatının şən, sevinclə dolu keçməyinə diqqət yetirmək əvəzinə, onların zənginliyi, geniş əlaqələrinin olmasına maraq göstərir, çünki bu əlaqələr hakimiyyətə aparan pillələrlə yüksəlmək üçün faydalıdır.

Odur ki artıq min illərdən bəri nikah hakimiyyətə həris insanlar tərəfindən yaradılmış ən mənfur, ən çirkin şeylərdən biri hesab edilmişdir.

Əlmustafa sizə məlum olan nikah barədə söhbət açmır. O hətta son vaxtlar inkişaf etmiş ölkələrdəki inkişaf – sevgiyə əsaslanan nikah haqqında da danışmır. Uşaq nikahları aradan qalxmışdır, indi insanlar sevərək nikaha daxil olurlar.

Amma onlar sevgini tanımırlar; sevginin sirri onlara məlum deyil. Əslində, onların sevgi adlandırdıqları nəsə başqa bir şeydir. Onlar ehtirası sevgi adlandırırlar, sizin sevgiyə əsaslanan nikahlarınız kor ehtirasdan başqa bir şey deyil.

Sevgi heç vaxt kor olmur. Sevgiylə bağlı dolaşıqlıq olduğuna və anlayışların dürüst müəyyən edil­məməsinə görə insanlar “kor sevgi” haqqında danışmağa başladılar. Sevgi sizə şəffaf baxış, aydın gözlər verir. Ehtiras, şübhəsiz, kordur, çünki o, biolojidir və sizin mənəviyyatınızla ortaq olan heç nəyə malik deyil.

Bundan sonra Almitra daha bir sual verdi: “Bəs nikah haqqında nə deyə bilərsiniz, ustad?”

İlk dəfə idi ki, o, Əlmustafaya “ustad” deyə müraciət edirdi, çünki ayrılıq vaxtı yaxınlaşmaqda idi. Onun sevgi haqqında danışdıqlarını isə yalnız ustad – bütün bunları öz şəxsi təcrübəsindən bilən şəxs deyə bilərdi.

O belə cavab verdi: “Siz birlikdə doğulmusunuz…”

Bu sözləri yanlış başa düşməyin. Əlmustafa hər hansı kişinin arvadıyla haradasa başqa bir yerdə eyni zamanda doğulduğunu demir. O, tamamilə başqa şey deyir: siz birlikdə doğulmusunuz. Siz sevgiylə birlikdə doğuldunuz, çünki təzələnmiş, təravətlənmiş, gəncləşmiş oldunuz, əvvəllər heç zaman malik olmadığınız nəğməyə, rəqsə çevrildiniz.

… və əbədi olaraq birlikdə olacaqsınız.

Əgər sevgidən doğulmusunuzsa, əgər birgəliyiniz ehtirasa əsaslanmayıbsa, sevginiz günbəgün dərinlə­şəcək. Ehtiras azalır, ona görə ki sizin birlikdə qalıb-qalmamağınız biologiya üçün maraqlı deyil. Onu tək­rar istehsal maraqlandırır: bununçün sevgi lazım olmur. Siz heç bir sevgi olmadan dünyaya uşaqlar gətirməyə davam edə bilərsiniz.

Mən, demək olar, bütün heyvan növlərini müşahidə etmişəm. Meşələrdə, dağlarda yaşamışam və bir məqam məni hər zaman təəccübləndirib: hər dəfə cütləşən zaman onlar qəmgin görünürdülər. Heç vaxt sevinc içində cütləşən heyvanlara rast gəlməmişəm, sanki hansısa görünməz bir qüvvə onları bu işə məcbur edir. Bu onların öz seçimi deyil; bu onların azadlığı yox, asılılığıdır.

Onları belə qəmgin edən də bax budur. Eyni vəziyyətləri insanlarda da müşahidə etmişəm. Küçədə qoşa gedən ərlə arvada rast gəlmisiniz? Onların ər-arvad olduğunu müəyyən etməkdə çətinlik çəkə bilərsiniz, amma əgər hər ikisi qəmgindirsə, şübhə etməyin, bu elə dediyimiz haldır.

…Bir dəfə Dehlidən Şrinaqara gedirdim. Mənim kondisionerli kupemdə yalnız iki yer vardı, biri isə mənimçün ehtiyat saxlanmışdı. Kupeyə bir cütlük – gözəl bir qadınla cavan və yaraşıqlı əri daxil oldu. Onların ikisi də bu darısqal kupeyə sığışa bilmədikləri üçün ər qadını burada qoyub o biri kupeyə keçdi. Amma hər stansiyada qadına baş çəkir, ona konfet, meyvə, güllər gətirirdi.

Mən bütün bu səhnələri müşahidə edirdim. Sadəcə, şahidi idim. Qadından soruşdum: “Çoxdan evlisiniz?”

Cavab verdi: “Yeddi il olar”.

Dedim: “Yalan danışmayın! Başqa kimisə çaşdıra bilərsiniz, amma məni aldatmaq çətin məsələdir. Siz bu adamla evli deyilsiniz”.

Qadın heyrətləndi. İndiyədək danışmayan, sadəcə, müşahidə edən yad bir adamdan bunları eşitmək…

O maraqlandı: “Siz bunu necə bildiniz?”

Dedim: “Burada çətin heç nə yoxdur. Əgər o sizin əriniz olsaydı, dərhal çıxıb gedərdi, hətta düşməyə hazırlaşdığınız stansiyada qayıdıb gəlsəydi belə, bəxtiniz gətirərdi!”

Qadın dedi: “Nə siz məni tanıyırsınız, nə də mən sizi. Amma dediklərinizdə həqiqət var. O mənim məşuqumdur. Özü də ərimin dostudur”.

Mən də fikrimi tamamladım: “Onda hər şey düzdür”.

Bəs görəsən, hətta sevgiylə olan nikahdan sonra ərlə arvad arasında düz gəlməyən nədir? Nikah hələ sevgi demək deyil, amma hamı onu sevgini tanıyırmış kimi qəbul edir. Bu, sırf ehtirasdır.

Çox keçmədən bir-birinizdən bezirsiniz. Biologiya sizi təkrar istehsal üçün aldadıb və tezliklə burada yeni heç nə olmayacaq – eyni sifət, eyni coğrafiya, eyni topoqrafiya. Bütün bunları neçə dəfə araşdırmısınız? Dünya başdan-başa sevgiyə görə qəmgindir, amma hələ də səbəblərini anlaya bilmir.

Sevgi – ən əlçatmaz hadisələrdən biridir. Əlmustafa bax belə sevgidən danışır.

Siz içinizdə sevgi yaranan anda birlikdə doğuldunuz. Bu sizin əsl doğuluşunuz oldu və siz birlikdə əbədi olacaqsınız, ona görə ki bu, ehtiras deyil. Siz darıxmayacaqsınız, ona görə ki bu, ehtiras deyil.

Dünyaya uşaqlar gətirdiniz və biologiya sizi atıb getdi, qarşınızda tanımadığınız bir adamla yeni həyat açılır. Qadın sizi tanımır, kişi sizi tanımır. Sizə qalan yalnız mübahisə etmək, irad tutmaq, təngə gətirmək olur. Bu, sevgi deyil.

Sevgi – meditasiyanın çiçəklənməsidir.

Meditasiya xəzinələr gətirir, amma, bəlkə də, sevgi – meditasiya kolunda böyüyən ən gözəl qızılgül deyil.

Əcəlin ağ qanadları günlərinizi əlinizdən alan zaman siz birlikdə olacaqsınız.

Hətta Tanrının səssiz xatirəsində belə siz birlikdə olacaqsınız. Amma qoy yaxınlığınız hədsiz olmasın.

Bu sözləri yadda saxlayın: qoy yaxınlığınız hədsiz olmasın.

Birlikdə olun, amma bir-birinizdən üstün olmağa çalışmayın, biriniz digərinizin sahibi olmağa çalışmayın, bir-birinizin şəxsiyyətini alçaltmağa cəhd etməyin. Belə vəziyyət hər yerdə baş verir.

Nəyə görə qadın kişinin soyadını qəbul etməlidir? Onun öz soyadı, şəxsiyyəti var. Bir anlığa qadının soyadını qəbul edən kişini təsəvvürünüzə gətirin – yox, kişi buna hazır deyil. Amma siz qadını alçaldırsınız, ona görə ki o, incədir, zərifdir, itaətkardır.

Nəyə görə məhz qadın kişinin evinə getməlidir? Nəyə görə məhz kişi qadının evinə getməməlidir? Hərdən kişinin qadının evinə gəldiyi hallar da olur – qadının atasının əmlakına, varidatına baxacaq oğlu olmadığı üçün kişi qadınla onun evində yaşayacağı barədə şərt kəsdikdən sonra evlənir.

Amma heç fikir vermisinizmi? Hər dəfə kişi öz arvadının evinə yaşamağa gedəndə hamı onu qınayır. Onu sanki ləyaqətini itiribmiş kimi ələ salırlar, amma qadına heç kim gülmür.

Əslində, qadının evinə girmək kişiyə daha çox yaraşar. Qadın daha zərifdir. Onu böyüdüyü bağçadan ayırmaq, kökləriylə birlikdə qoparmaq – bu onu məhv etməyin başlanğıcı deməkdir. Kişinin evində o, heç vaxt şəxsiyyət ola bilməyəcək. O, sadəcə, qula çevriləcək, kökündən ayrı düşmüş, hamıyla əlaqəsi kəsilmiş qula. Sadəcə, bir qulluqçu olacaq. Bütün dünyada həmişə qadınla belə rəftar edilmişdir.

Mənim təklifim belədir: qadınla kişi birlikdə yaşamağı qərara aldıqları anda onların hər birinin öz evi olsa yaxşıdır. Bu halda heç kim digərinin evində yaşamalı olmaz, çünki bu halda istər-istəməz bir-birinin quluna çevrilirlər. Qullar, kölələr isə şən, üzügülər olmurlar. Onlar öz müstəqillik, fərdilik və şəxsiyyətindən məhrum olmuşlardır. Onlar özlərini satmışlar.

Amma birlikdə yaşayan zaman qoy aranızda boşluq olsun… Ər evə gec gəlir; qadın üçün fərqi yoxdur, onun harada olduğunu, niyə gecikdiyini araşdırmır. Kişinin öz aləmi var, o, sərbəst fərdiyyətdir. İki sərbəst fərdiyyət birlikdə yaşayır və heç biri digərinin aləminə müdaxilə etmir. Əgər qadın evə gec gəlirsə, “Sən harada idin?” soruşmağa ehtiyac yoxdur. Siz kimsiniz ki? Qadının da öz aləmi, öz azadlığı var.

Hərçənd belə sorğular hər evdə hər gün baş verir. Onlar hər bir mənasız şeyə görə mübarizə aparırlar, amma problemin dərinliyi ondadır ki, şəxsi həyata sahib olmaq üçün biri digərinə boşluq verməyə hazır deyil. Zövqlər fərqli olur. Ola bilsin, nəsə ərinizin xoşuna gəlsin, siz isə bəyənməyəsiniz.

Bu o demək deyil ki, mübarizənin başlanğıcı bundadır və əgər siz ər-arvadsınızsa, zövqləriniz mütləq üst-üstə düşməlidir. Bütün bu suallar isə… Hər kişi evə qayıdarkən yolda fikirləşir: “Görəsən, nə soruşacaq? Nə cavab verəcəyəm?” Qadın isə ərindən nə soruşacağını, onun nə cavab verəcəyini və həmin cavabların saxta, uydurma olduğunu – bir sözlə, ərinin onu aldatdığını bilir.

Bu necə sevgidir ki, daim şübhəlidir, həmişə qısqanclıq qorxusu yaşayır?

Əgər arvadınız sizi başqa birisi, sadəcə, gülən, söh­bət edən qadınla görürsə, bu, gecəni mübahisə­lərlə keçir­məyiniz üçün bəs edər. Siz acıqlanacaq, hirslə­nə­cək­siniz: adicə bir gülüşə görə bu qədər mübahisə çoxdur. Əgər ər arvadını başqa kişiylə görür­sə və qadın daha şən, daha xoşbəxt görünürsə, bu, qalmaqal yaratmaq üçün kifayətdir.

İnsanlar sevginin nə olduğu barədə anlayışlarının belə olmadığından xəbərsizdirlər. Sevgi heç vaxt şübhə etmir, qısqanmır. Sevgi heç vaxt digərinin azadlığına mane olmur. Sevgi heç kimə heç nəyi zorla qəbul etdirmir. Sevgi azadlıq verir, azadlıq isə yalnız sizin münasibətlərinizdə boşluq olduğu halda mümkündür.

Bu, Xəlil Cübranın gözəlliyi, valehedici dərrakəsidir. Qadını kiminləsə xoşbəxt görmək sevgini xoşbəxt edər, çünki sevgi qadına yalnız xoşbəxtlik arzulayır. Sevgi kişiyə sevinc arzulayır. Əgər o, sadəcə, bir qadınla söhbət edirsə və sevinirsə, onun arvadı xoşbəxt olacaq, dalaşmaq, küsmək onlara yad olacaq.

Əslində, bu onların bir yerdə olması, bir-birini xoşbəxt etməsi üçündür, amma tamamilə əks hadisə baş verir. Sanki ərlə arvad bir-birini bədbəxt etmək, həyatını məhv etmək üçün bir yerdədirlər. Səbəb isə onların sevginin hətta mənasını belə başa düşməmələridir.

Amma qoy yaxınlığınız hədsiz olmasın.

Bunda heç bir əkslik yoxdur. Bir-birinizə nə qədər çox boşluq versəniz, o qədər çox birlikdə olarsınız. Bir-birinizə nə qədər çox azadlıq, sərbəstlik versəniz, o qədər çox yaxın olarsınız. Yaxın düşmənlər yox, yaxın dostlar olarsınız.

Qoy asimanın küləkləri sizin aranızda rəqs etsin.

Həddindən artıq birlikdə olmaq, yəni azadlıq üçün boşluq qoymamaq sevginin gülünü məhv edir. Bu, mövcudluğun fundamental qanunudur. Siz onu əz­diniz, böyüməsi üçün azadlıq vermədiniz.

Bu yaxınlarda alimlər heyvanların da ərazi iddia­ları olduğunu aşkar etmişlər. Yəqin ki, burnunu dirəklərə sürtən itləri görmüsünüz – elə bilirsiniz bu, təsadüfidir? Əsla! Onlar sərhədləri cızırlar. Yəni “bu mənim əra­zimdir”.

Onların sidiyinin qoxusu başqa itlərin bura daxil olmasına qadağa qoyur. Əgər başqa bir it həmin sərhədə yaxın keçərsə, sahib it heç kimə əhəmiyyət verməyəcək. Amma bir addım artıq atılarsa, vuruşma başlanacaq.

Bütün heyvanlar azadlıqda eyni davranır. Hətta şirin sərhədini keçmədikdə belə o sizə cummayacaq – siz centlmensiniz. Ancaq onun sərhədini keçsəniz, kim olmağınızdan asılı olmayaraq, o sizi öldürəcək.

Biz hələ gərək insan deyilən məxluqun ərazi iddialarını da açıqlayaq. Siz onu daim hiss etsəniz də elmi əsasları aşkar edilməmişdir.

Bombey kimi bir şəhərdə yerli qatar insanlarla həd­siz doludur; hamı ayaq üstündədir, çox az adam oturmağa yer tapır. Amma insanları müşahidə edin – nə qədər yaxın dayansalar da, onlar hər cəhdlə bir-birilərinə toxunmamağa çalışırlar.

Dünya da belədir – nə qədər dolursa, insanlar bir o qədər artıq ağlına sahib ola bilmir, intihar edir, qətllər törədirlər – yalnız özləri üçün heç bir boşluq tapa bilmədikləri səbəbindən. Burada, ən azı, sevən tərəflər hiss etməlidir ki, kişi özüyçün boşluğa ehtiyac duyduğu kimi, qadına da şəxsi boşluğu lazımdır.

Rabindranat Taqorun “Akhari Kavita, sonuncu şeir” kitabı mənim ən çox sevdiyim kitablardan biridir. Bunlar şeir deyil, novellalardır, həm də çox qeyri-adi, çox dərin novellalar.

Gənc qadın və kişi bir-birinə aşiq olur və bundan dərhal sonra evlənmək istəyirlər.

Qadın: “Yalnız bir şərtlə…” – deyir. O çox mədəni, təcrübəli, bacarıqlı və varlıdır.

Kişi deyir: “Sənin hər bir şərtini qəbul edirəm, sənsiz yaşaya bilmirəm”.

Bunu görən qadın şərtini deyir: “Əvvəlcə mənim şərtimə qulaq as, sonra düşün, bu, adi şərtlərdən deyil. Şərt belədir: biz eyni evdə yaşamayacağıq. Mənim geniş torpağım, qəşəng ağaclarla, bağlarla və çəmənliklərlə əhatə olunmuş mənzərəli gölüm var – səninçün yaşadığım yerin qarşı tərəfində ev tikəcəyəm”.

Kişi soruşur: “Onda evlənməyimizin nə mənası var?”

Qadın cavab verir: “Evlənmə – bir-birini məhv et­məkdir. Mən sənə boşluq verirəm, özümün isə şəxsi boş­luğum var. Hərdənbir göldə qayıqla gəzəndə görü­şə bilərik, amma təsadüfən. Yaxud səni çay içməyə çağıra bilərəm, elə sən də məni çay süfrəsinə dəvət edə bilərsən”.

Kişi deyir: “Bu, tamamilə cəfəng fikirdir”.

Qadının cavabı belə olur: “Onda evliliyi unut. Bu, yeganə düzgün fikirdir – bizim sevgimiz yalnız beləliklə böyüyə bilər, çünki biz hər zaman təravətli qalarıq. Heç vaxt bir-birimizi öz-özlüyündə nəzərdə tutulan kimi qəbul etmərik.

Sənin təklifindən imtina etmək üçün mənim tam hüququm var, eləcə də mənim təklifimdən boyun qaçırmaq üçün sən bütün hüquqlara maliksən – bizim azadlıqlarımız pozulmazdır.

Bu iki azadlıq arasında füsunkar bir sevgi fenomeni böyüyür”. Əlbəttə ki, kişi bunları anlamır və ideyadan imtina edir. Amma Rabindranat Taqorun da qavrayışı Xəlil Cübranınkı kimi idi, onlar, demək olar, eyni vaxtda yazıb-yaratmışlar. Əgər buna, yəni həm boşluğa, həm də yaxınlığa malik olmaq mümkündürsə, onda…

Qoy asimanın küləkləri sizin aranızda rəqs etsin, bir-birinizi sevin, amma sevginizi buxova çevirməyin.

Verilən, yaxud qəbul edilən azadlıq bəxşiş olmalı, amma tələbə çevrilməməlidir. Əks halda, çox keçmədən siz birlikdə, lakin uzaq ulduzlar kimi bir-birinizdən aralı olacaqsınız. Heç bir anlaşma sizin aranızda körpü ola bilməz, siz hətta belə körpü üçün də boşluq qoymamısınız.

Yaxşısı budur, qoy o, qəlblərinizin sahilləri arasında təlatümlü dəniz olsun.

Onu hərəkətsiz nəyəsə çevirməyin. Onu ətalətə çe­vir­məyin. Yaxşısı budur, qoy o, qəlblərinizin sahilləri arasında təlatümlü dəniz olsun. Əgər azadlıq və sevgi eyni zamanda sizin ola bilərsə, həyatda başqa heç nə lazımınız deyil. Deməli, onu – həyatın sizə niyə verildiyini anlamısınız.

Bir-birinizin badəsini doldurun, amma eyni badə­dən içməyin.

O, sadəcə, sizi bu bir-birinə zidd olan bu iki şeyin – boşluq və yaxınlığın – mümkün olduğunu anlamağa məcbur edir. Bir-birinizin badəsini doldurun, amma eyni badədən içməyin. Fərq cüzi, amma çox mənalıdır.

Öz çörəyinizdən bir-birinizə verin, amma eyni çörəkdən yeməyin.

Birlikdə oxuyun, rəqs edin, şənlənin, amma bir-birinizi tək buraxın.

Heç vəchlə başqasını sıxışdırmayın, məcbur et­mə­yin.

Eyni mahnıyla titrəşdiyinə baxmayaraq, tənha qalan udun simləri kimi.

Udun simləri tənha olsa da, onlar eyni musiqiylə titrəşir. Ayrılma, boşluq bu simlərin fər­di­liyin­dədir. Görüşmə və qovuşma isə musiqi­nin içindədir. Həmin musiqi – sevgidir.

Ürəyinizi verin, amma bir-birinizin sahib olması üçün yox.

Qaytarma böyük əməldir. Sevgi şərt qoymadan qay­tarır, amma öz ürəyini başqasının sahibliyinə vermir.

Çünki yalnız həyatın əli sizin ürəklərinizi yerləşdirə bilər.

Birlikdə dayanın, amma bir-birinizə çox yaxın durmayın…

Ehtiyatlı olmaq çox lazımdır. Yanaşı dayanın, digər­ini narahat etmədən. Çox yaxın durmayın, boşluq saxlayın.

Çünki məbədin sütunları da bir-birindən aralı dayanır…

Bir anlığa bu sütunlara baxın. Onlar bir-birilərindən aralı olsa da, eyni damın altında ona dayaq durur. Burada boşluq, fərdilik, həmçinin qovuşma və görüşmə də var, çünki onlar eyni dama dayaq durur.

Palıd və sərv ağacları da bir-birinin kölgəsində böyümür.

Başqasının sizin kölgəniz altında qalmaması üçün boşluğun çox olması lazımdır. Əks halda, o boy atıb böyüməz.

Sevən insanlar niyə həmişə acıqlı, qəmgin olurlar? Çünki onların özlərinin böyüməsi üçün heç nə baş vermir. İkisindən biri səmanı bütünlüklə tutaraq günəş, külək, yağışın digərinə çatması üçün azacıq da olsa, boş­luq qoymayıb. Bu, sevgi deyil, mülkiyyətçilikdir, sahibkarlıqdır.

Sevgi sizin eyni sürətlə, eyni yüksəkliyə qalxaraq günəşin, yağışın altında, küləkdə birlikdə rəqs et­məyinizi istəyər.

Sizin birlikdə olmağınız bir incəsənət olmalıdır.

Sevgi varlığın ən böyük incəsənətidir.

4
UŞAQLAR

həyatın öz-özü üçün darıxmasıdır

Qucağındakı körpəsini sinəsinə sıxmış qadın xahiş etdi: “Bizə uşaqlardan danışın”.

O dedi:

Sizin uşaqlarınız sizin övladlarınız deyil.

Onlar həyatın öz-özü üçün darıxmasının qız və oğlanlarıdır.

Onlar sizdən yox, sizin vasitənizlə yaranırlar.

Və onlar sizinlə olsalar da, sizə məxsus deyillər.

Onlara öz fikirlərinizi yox, sevginizi verə bilərsiniz, çünki onların öz fikirləri var.

Onların ruhları üçün yox, bədənləri üçün sığınacaq verə bilərsiniz, çünki onların ruhları sizin xəyallarınızda belə gedə bilmədiyiniz sabahkı günün evində yaşayır.

Onlar kimi olmağa çalışa bilərsiniz, amma onların sizə bənzəməsinə cəhd etməyin, çünki həyat geriyə doğ­ru hərəkət etmir, nə də dünənki gündə yubanmır.Siz – uşaqları canlı oxlar kimi irəli göndərilən kamanlarsınız.

Oxatan hədəfi hüdudsuzluğun yolunda görür və oxlarının sürətlə uzağa uçması üçün bütün gücüylə sizi əyir.

Qoy oxatanın əlindəki əyrilik sizə sevinc gətirsin.

O, uçan oxu sevdiyi kimi, yerində sabit qalan kamanı da sevir.

Xəlil Cübranın “Peyğəmbər” kitabı ilə müqayisə ediləcək başqasını tapmaq mümkün deyil, çünki burada daxili uyğunlaşma var, yəni əvvəlcə o, sevgidən danışır, sonra nikahdan, daha sonra isə uşaqlardan. Həyatın çayı da belə axır: sevgidən nikaha, nikahdan uşaqlara.

Qucağındakı körpəsini sinəsinə sıxmış qadın xahiş etdi: “Bizə uşaqlardan danışın”.

Xəlil Cübran haqqında düşüncələrimə başlamazdan əvvəl daha bir məqamı qeyd etmək lazımdır: bütün bu üç sualın hamısı qadınlardan gəlmişdir. Kişilər də sual verirlər, amma onların sualları həmişə mücərrəd olur. Tanrı haqqında verilən suallar kişi ağlının uydurmasından başqa bir şey deyil; göylər, cəhənnəm və minlərlə başqa şeylər haqqında verilən suallar həqiqi deyil.

Bunun sizin həyatınıza heç bir aidiyyəti yoxdur. Siz Tanrısız da əla yaşaya bilərsiniz. Əslində, siz əla yaşayırsınız, Allahın olub-olmamasının sizinçün elə bir fərqi yoxdur. Mən teistləri də, ateistləri də görmüşəm. Onlarla söhbət etsəniz, görərsiniz ki, insanların ideyaları bir-birinə daban-dabana ziddir. Amma onların həyatına baxsanız, tamamilə eyni olduğunu görərsiniz. Onların əsl problemlərini həyatını müşahidə etməklə görə bilərsiniz: sevgi, nikah, uşaqlar.

Amma öz kitablarında, fəlsəfələrində heç bir əhəmiyyəti olmayan şeylərdən danışırlar. Fərqi görürsünüzmü? Qadın daha realistik, daha praqmatik, daha dünyəvidir. Onun kökləri vardır. Onun sualları, sadəcə, boş sözlərdən ibarət oyunlar, yaxud tapmacalar barəsində deyil. Halbuki əsrlərlə qadının sual verməsinə belə icazə verilmirdi.

Ona görə ki insanların beyinləri müxtəlif tullantılarla doludur və həyatları da boşdur. Onlar beşikdən başlamış qəbir evinə qədər hər an yaşamalı olduqları real problemlər haqqında, demək olar, heç nə bilmirlər.

Görkəmli filosof, müasir insan, doktor Ranade Hindistanın ən hörmətli və ən istedadlı məntiqşünas alimi idi. O, Allahabad Universitetinin fəlsəfə üzrə professoru idi. O dövrdə Allahabad Universitetinin fəlsəfə kafedrası Hindistanda ən tanınmış kafedraya çevrilmişdi, halbuki Hindistanda minə qədər universitet fəaliyyət göstərirdi.

Mən onu vəfatından bir neçə gün əvvəl gördüm. O, çox qocalmış, işdən kənarlaşmışdı, buna baxmayaraq, hələ də insanlar hər tərəfdən, özü də təkcə bu ölkənin yox, dünyanın müxtəlif yerlərindən gələrək ona suallarla müraciət edir, nələrisə aydınlaşdırmaq istəyirdilər. Mən onun yanında oturdum.

O soruşdu: “Hansı suallarınız var?”

Dedim: “Bilmirəm”.

“Onda yanıma niyə gəlmisiniz?”

“Sadəcə, sizi və səhərdən axşamadək ara vermədən yanınıza gələn adamları görmək üçün”.

Mən altı saat onu müşahidə etdim – yanına gələn insanların hamısı mücərrəd suallar verirdi: “Allah varmı? Doğrudanmı, ruh mövcuddur? Ölümdən sonra həyat var?” Görkəmli alim onların hamısına cavab verirdi.

Altı saatdan sonra ona dedim: “Siz artıq qocalmısınız, mən isə cavanam. Bunu demək mənə yaraşmaz, amma, yəqin ki, bir-birimizi daha görməyəcəyik, əgər xətrinizə dəyirsə, məni bağışlayın: siz bütün həyatınızı əbəs yerə sərf etmisiniz. Bu altı saat ərzində onu necə hədər keçirdiyinizin şahidi oldum. Mənim burada eşitdiyim sualların, eləcə də cavabların heç birisi həyatla, həqiqətən, əlaqədar deyildi.

Bu insanlar uzaq yerlərdən gəlmiş, siz isə uzun bir ömür yaşamısınız, mənə gəldikdə… Elə bilməyin sizə hörmətim azdır, əksinə, bu dediklərim sizə olan hörmətimdən irəli gəlir. Nə qədər az ömrünüz qalsa belə, onu hədərə verməyin. Heç olmasa ömrünüzün qürub çağında həqiqi olan nəyisə aydınlaşdırın”.

Qoca alim pərt oldu, çünki indiyədək heç kim ona belə sözlər deməmişdi. Bununla belə, o, səmimi insan idi. Dedi: “Mən qoca, siz isə gəncsiniz, amma haqlısınız”.

Əsl sual ölümdən sonra həyatın olub-olmaması deyil. Əsl sual ölümdən əvvəl sizin canlı olub-olmamağınızdır.

Əsl sual Tanrının ədalətli, kamil, rəhmli sevgi olub-olmamasında deyildi. Əsl sual sevginin sizə məlum olub-olmamasıdır. Ədalətin nə olduğu sizə məlumdur? Rəhmdilliyin nə olduğu sizə məlumdur? Həqiqətən, varlığın bütün bu sərvətlərini yaşamış və zövq almısınız?

Əsl sual ruhun mövcud olub-olmamasında deyil. Əsl sual belədir: nə vaxtsa içinizdə hansısa bir daxili reallığın olub-olmadığını görmək üçün ora nəzər salmısınız, yoxsa, sadəcə olaraq, içində heç nə olmayan bir əşyasınız?

Xəlil Cübran mücərrəd filosof deyil. Mücərrədlə çox maraqlanan insanlar, əslində, həyatın real problem­lərindən qaçırlar. Belələri filosof yox, qorxaqdırlar. Amma bu qorxaqlar bütün dünyanın düşüncə tərzində hakim mövqe tuturlar. Həmin sualların hamısı qadınlar tərəfindən verilmişdi.

Orada böyük insan kütləsi toplaşmışdı: aralarında oxumuş adamlar, keşiş və filosoflar da vardı. Lakin onlar sual verərkən Xəlil Cübranı təmsil edən şəxs – Əlmustafa cavab vermirdi. Soruşan şəxs ağılsızın biri ola da bilər və belə vəziyyətdə siz onların səfeh suallarına cavab verməyə bilərsiniz. Amma Almitra məbəddən bayıra çıxanda Əlmustafa, bəlkə, heç kimin heç vaxt etmədiyi kimi cavab verməyə başladı.

Əgər Martin Haydegger və ya Jan Pol Sartr, yaxud İmmanuil Kant kimi dahi filosoflardan uşaqlar haqqında soruşsanız, onlar gülərlər. Deyərlər: “Biz filosofuq və mənasız, əhəmiyyətsiz şeylərlə maraqlanmırıq. Uşaqlar? Məgər bu, fəlsəfi sualdır? Nikah? Məgər bu, fəlsəfi sualdır? Dünyanın fəlsəfi traktatlarının məzmununa diqqət yetirin. Orada nə sevgi, nə nikah, nə də uşaqlar tapa bilərsiniz.

Lakin sizə deyirəm: həmin dahi traktatların hamısı, sadəcə, həyatın reallıqlarından qaçmaqdır. İmmanuil Kant Tanrının mövcudluğuyla maraqlanır, amma özü heç kimi sevməyə qadir deyil. O heç kimlə dost olmayıb. Bunlar xırda şeylər, bu insanlar isə dahi filosoflardır. Yenə təkrar edirəm: onlar qorxaqdırlar.

Qadın İmmanuil Kantdan soruşdu… O, çox gözlə­miş­di, axı təşəbbüs göstərmək qadın ürəyinə xas xüsusiyyət deyil, bu bir növ ona yaraşmayan hərəkət kimi görünür. Ancaq həyat qısadır. Çox gözləmək mümkün deyil. Gənclik isə daha qısadır və gözəllik səhərlər açıb axşamlar solan çiçəyə bənzəyir.

Nəhayət, həmin qadın qadınlıq təbiətinin, özünün ziddinə olaraq İmmanuil Kanta dedi: “Mən sizi sevirəm. Siz də məni sevirsiniz? Sadəcə, “hə” deyin, onda bütün ömrüm boyu sizi gözləyə bilərəm”.

Lakin İmmanuil Kant “hə” deyə bilmədi. O belə cavab verdi: “Əvvəlcə bu barədə düşünüb-daşınmalıyam”. Onun bu işi üç il çəkdi – müxtəlif xalqların, ölkələrin, əsrlərin bütün kitablarındakı məsləhətləri öyrənmək, nikah, onun lehinə və əleyhinə olan məlumatları toplamaq lazım gəldi.

Nəticədə o, hədsiz dərəcədə pərt oldu, ona görə ki məlumatların hamısında tarazlıq aşkar etdi. Orada nikahın xeyrinə, eləcə də əleyhinə olan səbəblər var idi, onların çəkisi isə bərabər idi.

Bu üç il müddətində onu müşahidə edən qulluqçusu – yeri gəlmişkən, Kant bütün ömrü boyu qulluqçusuyla yaşamışdı – dedi: “Qulaq asın. Mən filosof deyiləm, kasıb bir adam, sizin qulluqçunuzam və bilirəm ki, bu mənim işim deyil, amma hər şeyin bir həddi olur. Sizə nəsə demək həvəsimi çox cilovladım, amma bu gün danışmağı qərara aldım.

Siz universitetə gedəndə nikahın xeyri və ona qarşı qeydlərinizə baxdım. Onların hamısı bərabərdir; belə çıxır ki, siz heç bir qərar qəbul edə bilmirsiniz. Sizə yalnız bir söz demək istəyirəm: siz sevgini dadmamısınız, onun acısını çək­mə­misiniz. Bütün bu arqumentlər isə çox gücsüzdür, onlar sizə heç bir duyğu verə bilməz.

Mənim sizə ciddi məsləhətim budur: əgər hər iki tərəf bərabərçəkili, təndirsə və qərar vermək çətindirsə, həmişə “hə”nin xeyrinə qərar verin, çünki o, həyəcanların, intizarın qa­­pısını açır. “Yox” isə həmin qapını bağlayacaq”.

İmmanuil Kant heç vaxt ağlına belə fikrin gəlmədiyinə inana bilmirdi. O, cəld sıçrayıb həmin qadının qapısının zəngini basdı. Qapını qoca bir kişi açdı. Filosof özünü təqdim etdi: “Mən İmmanuil Kantam. Yəqin ki, siz də buradakı xanımın atasısınız. Gəlmişəm ki, ona “hə” cavabı verim”. Qoca kişi dedi: “Çox gecdir. Dediyiniz qadın artıq ərə getmişdir, onun iki uşağı var. Gedin başqa bir qapını döyün”.

Amma o elə qorxaq idi ki, başqa bir qadına yaxınlaşmağa cəsarəti çatmadı. Onun bütün dahiyanə fəlsəfəsi… eyni hal bütün başqa dahi filosoflara da aiddir. Lakin heç kim fəlsəfəyə nəzər salmırdı – nəyə görə onlar həyatın real problemləri ilə yox, cəfəng, mənasız problemlərlə maraqlanırlar? Ona görə ki real problemlər cəsarət tələb edir.

Dünyada dahi filosof olan bir qadın belə yoxdur. Bəs qadın necə dahi filosof ola bilər? O bilmək istəyir: “Bizə uşaqlardan, nikahdan, sevgidən danışın”.

Qadın, şübhəsiz, müəyyən bir mötəbərliyə malikdir, sadəcə, ona görə ki onun bütün marağı hər an rastlaşmalı olduğu həyatın xırda və gizli işləri üzərində cəmlənmişdir.

Təəssüf, bu çox böyük itkidir. Dünya qorxu və cəsa­rətsizlik üzərində kök salmış səfeh fəlsəfələrlə doludur. Əgər qadını dinləsəydilər, verdiyi sualları hörmətlə, həm də, sadəcə olaraq, başla yox, ürəklə nəzərə alsaydılar, əgər onun verdiyi suallarına hörmət edib ürəklə cavab versəydilər, bunun insanlığa misilsiz köməyi olardı.

Kişi sualına ürək lazım deyil. Tanrı, yaxud ölümdən sonrakı həyat sizin ürəyinizlə hansı yolla bağlıdır? Bütün bu suallar başımızda dolanan fikirlərdir.

Bunu unutmayın: Xəlil Cübranın “Peyğəmbər” kitabı fəlsəfənin tamamilə yeni ölçüsünü açır, həyatın xırdalıqlarına etibar və hörmətlə yanaşır – ona görə ki həyat belə xırdalıqlardan qurulub və əgər onları həll edə bilməsəniz, böyük problemlər barədə düşünməyinizə dəyməz. Bəs bunları necə həll etməli? Siz həyatın real, praqmatik problemləri haqqında heç nə bilmək istəmədiyiniz üçün, sadəcə, bunlar barədə soruşursunuz.

O dedi:

Mənə diqqətlə qulaq asın, çünki bütövlükdə dünya ədəbiyyatında belə gözəllik, həqiqət, səmimilık olan çox az məlumat mövcuddur:

Sizin uşaqlarınız sizin övladlarınız deyil.

Uşaq əşya deyil. Siz uşağın sahibi ola bilməzsiniz. “Bu mənim uşağımdır” söyləmək – öz cahilliyini müda­fiə etmək deməkdir. Həyata sahib çıxmaq heç vaxt mümkün deyil. O sizin açılmış əllərinizdə ola bilər, am­ma ovuclarınız yumruq kimi sıxılanda həyat oradan qaça bilər. Demək olar, dünyanın bütün valideynləri uşaqlarına sahiblik hüquqlarına iddia etməklə onların həyatını məhv etmişlər.

Uşağa sahib olmaq? Siz həyat yaratmağa qadir olmadığınız halda, ona necə sahib çıxa bilərsiniz? Bu, mövcudluğun bolluğundan verilən bəxşişdir. Bu halda vasitəçi kimi seçildiyinizə görə şükür edin. Uşaq sizin vasitənizlə yaranmışdır, amma bu sizin onun sahibi olmağınız demək deyil. Siz, sadəcə, vasitəçi olmusunuz. Əgər valideynlər bu kiçik və sadə həqiqəti yadda saxlasaydılar, dünya tamamilə fərqli məkan ola bilərdi.

Onlar həyatın öz-özü üçün darıxmasının qızı və oğlanlarıdır.

Bu, dağlar, meşələr, düzlərdən axıb gələn əbədi həyatdır. Sizin vasitənizlə yaranan uşaq sizdən əvvəl çox insanların sayəsində gəlir. Ondan arxada da, irəlidə də əbədiyyət var. O bir çox evlər, şəhərlər və qeyri-adi yerlərdə olmuşdur. Milyonlarla vasitə arasında siz də varsınız.

Uşağa qarşı təvazökar və ehtiramlı olun. İndiyədək dünyada uşaqlara qarşı ehtiramlı olan bir cəmiyyət olmamışdır. Bütün hörmət özündən böyüklərə, demək olar, ölmüş qocalaradır. Bütün hörmət qəbiristanlıqlaradır, beşiklərə isə hörmət yoxdur. Halbuki uşaq ən saf, bulaşmamış həyatdır. Əlmustafa haqlı olaraq deyir:

Onlar həyatın öz-özü üçün darıxmasının qız və oğlanlarıdır.

Onlar sizdən yox, sizin vasitənizlə yaranırlar…

Onlar ən əzəl başlanğıcdan gəlmişlər.

Və onlar sizinlə olsalar da, sizə məxsus deyillər.

Bu kiçik müdrik kəlamlarda çox güclü mənalar var. Əgər başa düşsəniz ki, uşaq həyatın öz-özü üçün darıxmasıdır. Bu o deməkdir ki, uşaq həqiqi həyatın mənbəyinə qoca insandan daha yaxındır. Qoca insan isə ölümə yaxındır. Lakin qəribədir ki, ölümə baş əyərək sitayiş edilir, həyat isə hər mümkün vasitəylə dağıdılır.

Əgər uşağın sizdən törəndiyini, amma sizə məxsus olmadığını bilsəniz, onda heç bir valideyn öz dini, si­ya­səti və ideyalarını zorla günahsız uşağına qəbul etdirməyə çalışmaz. Uşaqlar dünyaya ağ lövhə kimi gəlirlər, valideynlər isə onları xristian, hindu, buddist etməyə tələsirlər.

Öz uşaqlığımı xatırlayıram. Təbii ki, valideynlərim mənsub olduqları dinin məbədinə gedən zaman mənim də onlarla birlikdə olmağımı istəyirdilər; amma mən elə əvvəldən bir az çılğın idim.

Onlara deyirdim: “Bu sizin dininiz, sizin məbədinizdir. Səbirli olun. Mənə vaxt verin. Mən öz dinimi, öz məbədimi taparam”. Onlar isə deyirdilər: “Mənasız sözlər danışırsan. Hər uşaq doğulduğu dinə mənsubdur”.

Mən təkid edirdim: “İstənilən uşaq doğulduğu dinə mənsub ola da bilər, olmaya da – bu onların şəxsi işidir. Mənə gəldikdə isə, heç bir dinə mənsub deyiləm və onu axtarmamışam da. Mənə öz ayaqlarım üstündə dayanmağa icazə verin, kömək edin. Məni şikəst etməyin. Məni məhv etməyin. Əgər həqiqət varsa, onu tapacağam. Həqiqət borc alına bilməz, onu mənə verməyə gücünüz çatmaz”.

Əlbəttə, onlar özlərini xoşbəxt sanmırdılar. Heç vaxt öz adımın yanında etiqad etdiyim dinin adını yazmırdım. Yaxşı ki, məktəbə başqa uşaqlardan bir qədər gec getməli oldum, ona görə ki babamın yalnız bir qızı vardı – mənim anam. Babam uzaq bir kənddə yaşayırdı. Kəndə yol çəkilmədiyi üçün burada sakinlər nə dəmiryol qatarı, nə avtomobil, nə də avtobus görmüşdülər.

O, atamdan xahiş etdi: “Qızım səninlə evlənəndən bəri özümü çox yalqız hiss edirəm. Qoy birinci övladınız bizimlə qalsın. Evimiz sanki boş qalıb, həyatımızın sevinci yox olub”. Anam isə ərə gedən zaman yeddi yaşında imiş. Bax Hindistanda belə hallar olurdu və indiyədək kəndlərdə baş verir.

Qocalar deyirdilər: “Qızımız bizim sevincimiz idi, nəğməmiz idi. O bizim həyatımız idi… çox gəncdir. Yəqin, uşağın qayğısını çəkmək ona çətindir. Qoy uşaq bizdə böyüsün, sonra, əlbəttə ki, qaytarıb özünüzlə apararsınız. Hələ çox uşaqlarınız olacaq…”

Bu mənimçün ən yaxşı xeyir-dua idi. Atam evlə­nəndə anası dünyasını dəyişmişdi. O vaxt atamın hələ on yaşı vardı. Mən doğulanda, yəqin ki, iyirmi yaşında, anam isə on yeddi yaşında idi. Onların uşaq saxlamaq barədə cüzi anlayışı belə yox idi. Odur ki bu çox yaxşı fürsət idi. Mən anamın ata-anasının yanında böyüdüm.

Ancaq burada məktəb yox idi, bəxtim hər tərəfdən gətirmişdi, çünki kənddə nə məbəd, nə də keşiş vardı. Mən bir növ vəhşi uşaq kimi böyüdüm və indiyədək vəhşi uşaq kimiyəm.

Anamın atası vəfat edəndə mənim yeddi yaşım vardı. Bu illər mənim öz ideyalarımı formalaşdırmağım üçün kifayət etdi, odur ki valideynlərimin yanına qayıdanda biz bir növ bir-birimizə yad idik. Anamı heç vaxt ana olaraq tanımamışdım. Mən nənəmi tanımışdım.

İlk yeddi il insanın həyatında çox mühümdür, çünki bu dövrdə bünövrə qoyulur. Ona görə atam məni məktəbə aparanda və mənsub olduğum dini yazmaq tələb edilən anketi dolduranda onu dayandırıb dedim: “Yaz ki, hələ heç bir dinə etiqad etmir. Çalışıb öz dinini tapacaq”. Atam dedi: “Axı bu, qəribə görünür”.

Cavab verdim ki: “Yox, həqiqət nə qədər qəribə görünsə də, əslində, o, heç vaxt qəribə deyil. Yalan isə nə qədər sadə görünsə də, heç vaxt, həqiqətən, yalan deyil. O, ümumiyyətlə, mövcud deyil”.

Hər dəfə bir məktəbdən o birinə, kollecdən uni­versitetə keçəndə, bir sözlə, hər yerdə bu məsələ mənə çətinlik yaradırdı. Hər kəsin bir dinlə doğulmuş olduğu qəbul edilir, halbuki bu, tamamilə sərsəmlikdir. Dinlə necə doğulmaq olar? Siz həkim olan atanızın ailəsində doğula bilərsiniz, bu sizin həkim uşağı kimi doğulduğunuz üçün mütləq həkim olacağınız demək deyil. Sizin ata-ananız da həmçinin – hər ikisi həkim ola bilər – bu da elə bir əhəmiyyət daşımır.

Əgər həkim olmaq istəyirsinizsə, siz əvvəlcə təhsil almalı, imtahanlar verməlisiniz; yalnız bu halda həkim ola bilərsiniz. Adi məsələlərə gəldikdə isə, sizə yaxşı məlumdur ki, uşaq dünyaya nə həkim, nə professor,nə də alim kimi gəlir. O necə sufi kimi doğula bilər?

Anketlərin doldurulması həmişə problem yaradırdı. Adətən, katib deyirdi: “Anket tam doldurulmalıdır. Siz bir bəndi ötürmüsünüz”.

Cavab verdim ki: “Dediyiniz bəndi boş buraxmağa məcbur idim, çünki hələ hansı dinə mənsub olduğumu bilmirəm”. Məni yenidən rəhbərliyin yanına göndərdilər: “Bu oğlanla nə edək? Deyir ki, hələ mənsub olacağı dinini müəyyənləşdirməyib, ancaq, qaydalara görə, anket tam şəkildə doldurulmalı, heç bir bəndi boş qalmamalıdır”.

Dedim ki: “Siz mənim anketimi ləğv edə, öz institutunuza qəbul etməyə bilərsiniz, ancaq mən yalan danışa bilmərəm. Mənim dinim yoxdur”.

Onlar məni dilə tutdular, mehribanlıqla dedilər: “Bu, sadəcə, bir anketdir. Yəqin ki, atanızın dini var”.

Dedim: “Bu anket mənə aiddir, atama yox. Atamın dininə gəldikdə isə, onun dinini özünün adıyla yanaşı qoyacağam. Mənim hələ dinim yoxdur”.

Onlar məni qəbul etməli oldular. Dedim: “Əslində, dini mənsubiyyəti tələb edən belə anketi ləğv etməyiniz yaxşı olardı”.

Hətta universiteti bitirəndə… Təhsil naziri məni yaxşı tanıyırdı, çünki o, universitetdə prorektor idi, mən isə onun universitetində dəfələrlə müsabiqələrdə iştirak etmişdim. O zaman onların, demək olar, bütün diplom və mükafatlarını mən alırdım, odur ki nazir məni yaxşı xatırlayırdı.

Qaydaya əsasən, əldə edilən mükafat üç il ardıcıl olaraq qələbə qazandıqdan sonra qalib şəxsin ola bilərdi. Əks halda, onu bir il saxladıqdan sonra sonrakı müzakirələr keçiriləcək vaxta qədər geri qaytarmaq lazım idi. Mən isə hər dəfə qələbə qazanırdım.

O mənə deyirdi: “Siz qeyri-adi adamsınız. Bu mükafat və tərifnamələr bizdə universitet yaradılandan bəri – əlli ildir qalmışdı, ona görə ki üç il dalbadal qalib olmaq heç kimə müyəssər olmamışdı. İndi isə biz narahatıq, çünki hər il yeni mükafat, tərifnamə vərəqlərini almalıyıq, həm də bilirik ki, siz bir daha meydana çıxsanız…”Artıq həmin şəxs təhsil naziri olmuşdu, ona görə də birbaşa yanına gedib dedim:

“Mən namizədlik imtahanlarını vermişəm, universitetdə hamıdan üstün olmuşam, indi sizin məsləhət gördüyünüz istənilən universitetə təyinat almaq istəyirəm”.

Onun cavabı belə oldu: “Bilirsiniz, bununçün əvvəl­cə ərizə formasını doldurmaq lazımdır”. Yenə də həmin problemlə qarşılaşdım. “Siz hansı dinə mənsubsunuz?”

Dedim ki: “Din ilə mənim müəllimlik ixtisasım arasında ümumi nə var ki? Mənim heç bir dinim yoxdur. Mənə etiraz edirsinizsə, ilk mətbuat konfransımı çağırım”.

Təhsil naziri mənə belə cavab verdi: “Belə hərəkət etməyin. Sadəcə, istənilən bir dinin adını qeyd edin. Bunu elə yazın ki, heç kim oxuya bilməsin. Anket isə mütləq doldurulmalıdır”.

Dedim: “Mən bunu edə bilmərəm”.

İlk dəfə məktəbə getdiyim vaxtdan bəri mənim anketlərimdə həmin sətir boş qalırdı. Elə indi də boş qalır. Mən dindarlıq tapdım, amma heç bir din tapmadım. Hədsiz dərəcədə xoşbəxtəm ki, heç kim özünün ideyasını, öz tanrısını, özünün varlıq haqqında anlayışını mənə aşılaya bilmədi.

Hər uşağın işgəncəyə məruz qalmaması və valideyn­lərindən asılı olmaması onun anadangəlmə haqqıdır, ona görə ki hər kəsin əsas haqqı – axtarış, tədqiqat və zəvvarlıqdır.

Və onlar sizinlə olsalar da, sizə məxsus deyillər.

Onlara öz fikirlərinizi yox, sevginizi verə bilərsiniz.

Amma məhz bunların əksini edirlər. Valideynlərinizi xatırlayırsınız? Onlar öz sevgisini sizə şərtsiz verməkdə maraqlı idilər? Yoxsa onlar sizin sevginizdən istifadə edərək öz dini, siyasi ideologiyası, milliyyətini bey­ni­nizə yeritməyə çalışırdılar? İnsanlıq başqa necə bölünə bilərdi? Bunda günahkar kimdir? Bu qədər çox millətin olması nəyə lazımdır? Bu qədər çox dinin olması nəyə lazımdır?

İnsanlıq – birdir. Həqiqət – birdir. Lakin insanlara öz həqiqi simasını tapmağa icazə verilmirdi. Onlara maskalar verilirdi və insanlar bütün həyatı boyu həmin maskaların onların əsl siması olduğuna inanırdılar. Siz xristian olduğunuzu necə müəyyən edə bilərsiniz? Axı heç vaxt İsa ilə birlikdə olmamısınız. Sizə heç vaxt seçim etmək üçün İsa, Qautama Budda, Mahavira, Lao-Tszı, yaxud Zərdüştü seçmək imkanı verilməyib.

Dininiz – sizin köləliyinizdir. O sizin üçün dustaqxanadır. Xristianlıq, hinduluq, islamçılıq, caynizm – bütün bunlar sizin görə bilmədiyiniz zəncirlərdir, çünki onlar sizin bədəninizi yox, məhz ruhunuzu buxovlayır. Başqasının ideologiyasını qəbul edən insan bununla özünü satmış olur. Hər bir ölkənin bütün ali qurumlarında köləliyin olmadığı iddia edilsə də, belə insan kölədir.

Mən isə bunu doğru hesab etmirəm. Bəli, köləlik öz formasını dəyişmişdir; o, indi daha çox təhlükəli olmuşdur. Əllərimə qandal taxsanız belə, mənim ruhum azaddır; ayaqlarımı zəncirləsəniz belə, mənim ruhum azaddır. Siz mənim bədənimi məhv edə bilərsiniz, lakin ruhum azaddır.

Ancaq sizin ağlınızı induizm, buddizm, İslam, xristianlıqla korlayıblar. Bu görünməz zəncirlər sizin ruhunuzu buxovlayır. Əsl cinayət bax budur və dünyanın bütün valideynləri indiyədək buna cavabdehdirlər.

Onlara öz fikirlərinizi yox, sevginizi verə bilərsiniz, çünki onların öz fikirləri var…

Onların fikirləri yetişməmişdir, hələ toxum formasındadır. Hələlik bunlar yalnız imkanlardır, ancaq azadlıq və sevgiyə nail olandan sonra onlar reallaşacaq, fəallaşacaqdır. Sizin şəxsi fikriniz reallığa çevriləndən sonra isə varlığınıza indiyədək xəyalınıza gətirə bilmə­diyiniz bir sevinc, reallaşma, səadət gətirir.

Bu barədə heç bir anlayışınız ola bilməzdi; buna nail olmaq sizin düşünmə qabiliyyətinizdən kənardır, çünki o sizin ürəyinizdə cücərir, sizin ürəyinizdə çiçəklənir.

Onların ruhu üçün yox, bədəni üçün sığınacaq verə bilərsiniz…

Bütün valideynlər ən yaxşı niyyətlərlə, arzularla öz uşaqlarını öldürürlər. Siz bütün dünyada yalnız ölü insanların gəzdiyini görürsünüz – onlar öz ruhlarından hətta bu barədə anlayışları olmadığı vaxtdan əvvəl məhrum olmuşlar.

Çünki onların ruhu sizin yuxuda belə gedə bilmə­yəcəyiniz sabahın evində məskən salıb…

Siz keçmişə aidsiniz; sizin günləriniz sona çatıb. Valideynlər gələcəyi təsəvvür edə bilmirlər, uşaqlar isə keçmişdə yaşamaq niyyətində deyillər, odur ki uşaqları müqəddəs sandığınız ölü yazılarla yükləməyin, onların öz müqəddəsləri olacaq. Onların öz Buddaları, İsası olacaqdır.

Nəyə görə onlar keçmişin yükünü daşımalıdırlar? Onların aydın gələcəyi var. Əgər övladlarınızı sevirsinizsə, əllərinizi geri çəkməlisiniz. Onlara möhkəm olmağa, naməlumun axtarışını davam etdirməyə kömək edin, amma öz ideyalarınızı aşılamayın, ona görə ki bu ideyalar tamamilə faydasızdır.

Onlara görə uşaqlarınız öz qismətini itirə bilərlər. Onları yollarından sapdırarsınız. Sadəcə, balaca uşaqları müşahidə edin, onların baxışlarında aydınlıq görərsiniz.

Eşitdiyimə görə…

Bir məktəbdə keşiş uşaqlara Tanrının hər şeyi, bütün kainatı altı gündə yaratdığını, yeddinci gün isə dincəldiyini öyrədir. Balaca bir oğlan ayağa qalxıb soruşur: “Bəs dəmiryol qatarlarını?”

Keşiş özünü itirir. Ola bilsin, nə Yeni Vəsiyyətnamədə, nə də Köhnə Vəsiyyətnamədə Tanrının dəmiryol qatarlarını yaratdığı barədə qeyd yoxdur. Başqa bir şagird də əlini qaldırır. Müəllim soruşur: “Sənin də sualın var?”

Şagird cavab verir ki: “Xeyr, mən cavab vermək istəyirəm”.

Müəllim inana bilmir ki, sualın cavabını özü yox, bu balaca oğlan tapa bilər. Odur ki deyir: “Yaxşı, söylə görək cavabın nədir?

Bu oğlanın sualı dəmiryol barəsin­dədir”.

İkinci oğlan deyir: “Yazılmışdır ki, bütün sürünənlər, o cümlədən dəmiryol qatarları da Tanrının iradəsiylə yaradılmışdır!”

Balaca uşaqlarda anlama və aydınlıq güclü olur. Siz böyüyüb yaşa dolduqca sanki üzəriniz tozla örtülür və hər kəs sizə məsləhət verir; məsləhət – dünyada hər kəsin verdiyi və heç kimin almadığı yeganə şeydir, amma bu sizdən asılı olan uşaqların ağlını korlayır.

Əlmustafa haqlı olaraq deyir: …Onların ruhu üçün yox, bədəni üçün sığınacaq verə bilərsiniz. Çünki onların ruhu sizin xəyallarınızda belə gedə bilmədiyiniz sabahkı günün evində yaşayır. Siz dünənki günlərə aidsiniz, onlar isə sabahkı.

Onlara bacardığınız qədər sevgi verin. İndiki zaman görüş, həmçinin ayrılıq, vidalaşma məntəqəsidir. Siz görüşdüyünüz indiki zamandan gedəcəksiniz. Günbəgün sizinlə uşaqlarınızın arasındakı əlaqələrin qırılması çoxalacaqdır.

Nəsillər arasındakı əlaqələrin qırılması barədə söh­bət gəzir. Bu, indiki yüzillikdə baş verən ən əhəmiy­yətli dəyişikliklərdən biridir. Prosesin geniş vüsət alması üçün əlinizdən gələni əsirgəməyin, onu, demək olar, birləşməz edin. Əks halda, bütün həyatınız boyunca meyitlər daşımalı olacaqsınız.

Qautama Budda iyirmi beş əsr bundan əvvəl və­fat etmişdir. İsa iki min il bundan əvvəl dünyasını dəyiş­mişdir. Nəyə görə kimsə ölü bədənlər daşımağa davam etməlidir? Axı siz iyirmi beş yüzillik irəlidəsiniz. Təkamül Qautama Budda ilə sona çatmamışdır.

Qautama Budda – iyirmi beş əsr bundan əvvəl deməkdir. Ancaq bu ölünün külüylə yükləndiyinizə görə öz şəxsi buddalarınızı yarada bilmirsiniz. Əgər keçmişdən tamamilə azad olmusunuzsa, şüurun daha yüksək zirvələrini aşkar edə bilərsiniz – istənilən İsadan da, istənilən Buddadan da yüksək zirvələrini.

Biz aşağı enmirik. Bizim şüurumuz ulduzlara yetişməkdədir, lakin belə aydın həqiqəti anlamaq, dərk etmək necə də çətindir. Keçmiş – sizin həyatınızda nəhəng bir maneədir.

Polis komissarı… Unutmayın ki, onu bağışlaya bi­lərəm, unutmağı bacarmaram. Mən çəkicimlə onun başına döyəcləməkdə davam edəcəyəm, hətta qəbirdə olsa belə, mənim çəkicim onu döyəcləyəcək.

O, aşram rəisindən mənim heç bir dini tənqid etməməyimi tələb edirdi. Bu hansı mənanı verir? Bu o deməkdir ki, mən keçmişi tənqid etməməliyəm, lakin keçmiş elə biabırçı idi ki, onun sizin ağlınızdan silinə bilməsi, ağlınızın gələcək üçün əlçatan olması üçün hər cür tənqidə ehtiyac var.

Siz bir çox Budda və İsalara hamilə ola bilərsiniz. Geriyə qayıtmaq nəyinizə lazımdır? Təkcə sizin artıq yüklənmiş olduğunuza görə mən onları ittiham etməyə məcburam və onları – hər kəsin məni tənqid etməkdə azad olduğu kimi – tənqid etməyə məcburam.

Amma heç vaxt belə gücsüz insanlığa müraciət etməli olacağımı düşünməzdim. Bu “heç bir dini tənqid etməyin” deyə tələb edən zəiflikdən başqa bir şey deyil.

Müsəlmanlar dörd qadınla evlənirlər. Əgər bunu tənqid edirsinizsə, deməli, onların dinini tənqid edirsiniz, çünki onların müqəddəs kitabı olan Qurani Kərimdə Məhəmməd Peyğəmbər kişilərə dörd və daha çox qadınla evlənməyə icazə verir.

Sizinçün qadın yalnız seksual zövq obyektidir. Bəs siz bunu tənqid etməməyimi istəyirsiniz? Əgər Mə­həmməd Peyğəmbər qadınlara da belə hüquq versə idi, yəni qadınların da dörd kişiylə evlənməsinə icazə versə idi, mən bu məsələni tənqid etməz, bu barədə danışmazdım. Əlbəttə, bu daha ədalətli olardı. Xoşbəxtlikdən, təbiət İslam haqqında heç nə bilmir.

Niyə “xoşbəxtlikdən” deyirəm? Ona görə ki sizin məhv olmağınız üçün bir qadın bəs edər! Hər kişi üçün dörd qadın… belədə siz hər evdə çarmıxa çəkilmiş bir İsa görərsiniz.

Eşitdiyimə görə, bir oğrunu cinayət başında, evdə oğurluq etdiyi yerdə tuturlar. Hakim soruşur: “Evə saat neçədə girmişdiniz?” Oğru deyir: “Axşam saat on radələrində”.

Hakim xəbər alır: “Bəs bütün gecəni nə ilə məşğul idiniz? Axı sizi səhər saat altıda yaxalayıblar”.

Oğru cavab verir ki: “Bu çox uzun və qəmli heka­yətdir. Amma istərdim bir şeyi yaddan çıxarmayasınız: mənə hansı cəzanı istəyirsiniz verin, hətta çarmıxa çəkilməyimə də razı olaram, təki iki qadına evlənməklə cəzalandırmayın”.

Hakim belə cavab verir: “Siz çox qəribə adamsınız. Bütün gecəni həmin evdə keçirmiş, heç nə oğurlamamısınız, lakin sizi orada aşkar ediblər, indi iki qadınla evlənmək cəzasına məhkum etməməyimi xahiş edirsiniz?” Bilin ki, belə bir cəza növü yoxdur, bu barədə narahat olmayın. Amma deyin görək bu necə əhvalatdır?”

Oğru danışmağa başlayır: “Bu çox kədərli əhva­latdır… Evə daxil oldum, ev sahibinin iki arvadı var. Onlardan biri evin birinci, digəri ikinci mərtəbəsində yaşayır. Qadınlardan hər biri kişini pillələrlə öz evinə aparmağa çalışırdı, yəni biri pillələrlə aşağıya, o birisi isə geriyə, yuxarıya dartırdı.

Bu mənzərə mənə o qədər maraqlı göründü ki, öz işim, bura niyə gəldiyim yadımdan çıxdı. Hər halda, belə vəziyyətdə oğurluq etmək mümkün deyildi, ona görə ki kişi bağıraraq fəryad edir, qadınlar isə ciyildəyirdilər. Xahiş edirəm, mənə belə cəza kəsməyin!”

Təbiət kişi və qadınları bərabər sayda yaradır. Belə təsəvvür təbiətə ziddir və heç kim bunu ittiham və tənqid etdiyimə görə mənə mane ola bilməz. Bəli, hər kəsin mənim tənqidimə cavab vermək hüququ var. Məhəmməd Peyğəmbər doqquz qadınla evlənmişdi. Sizcə, qadınlar nədir? Əşya? Mal? Heyvan?

Özü də əgər bu yalnız on dörd əsr bundan əvvəl baş versə idi, bu qədər narahatçılıq yaranmazdı. Halbuki elə bizim yaşadığımız əsrdə Heydərabad sakini Nizamın beş yüz arvadı var. Bunu necə tənqid etməyim? Ancaq yazıq Nizam hindu tanrısı Krişna ilə müqayisə edilə bilməz, onun on altı min arvadı olmuşdur!

Bu barədə, ən azı, “Nizam və Məhəmmədin xeyrinə idi” deyilə bilər, onlar qadınların valideynlərinin razılığı ilə evlənirdilər. Hinduların az qala Tanrı hesab etdikləri Krişna, sadəcə, istədiyi gözəl qadını özüylə aparırdı. Bu qadınların hamısı, demək olar, başqa kişilərin arvadı idi. Onların uşaqları, əri vardı. Onlar öz ev-eşik və ailələrinin qeydinə qalırdılar.

Bu cinayətkar davranışa, sadəcə, onun əlində haki­miyyət, qoşunların olması təkan verirdi.

Onun əsgərləri istədikləri adamın evinə soxulub məhz onun istədiyi qadını zorla apara bilərdilər. Bu yolla o, nəhəng qadın kolleksiyası – on altı min qadın top­lamışdı. Bəs həmin on altı min qadının ailəsinin – onların uşaqlarının, ərlərinin, qoca qayınana və qayınataların taleyi necə olmuşdu? Mən isə heç bir dini tənqid etməməliyəm?!

Əgər bu sualıma hər hansı bir cavabınız varsa, bütün diqqətimi ona yönəltməyə hazıram. Əgər məni belə davranışın dini, əxlaqi və Tanrı hesab etdiyiniz insana layiq olduğuna inandıra bilsəniz, bunu qəbul edərəm. Amma əvvəlcə bunu sübut edin. Bunu sübut edə bilmədiyinizə görə öz gücsüzlüyünüzü, zəifliyinizi gizlətmək üçün mənə xəbərdarlıq edir, heç bir dini tənqid etməməli olduğumu bəyan edirsiniz.

İnsanlığın bütün keçmişi mənim də keçmişimdir, mirasımdır və öz keçmişimi, mirasımı tənqid etməyə tam hüququm vardır. Harada olmasından asılı olmayaraq, mənfur, qeyri-insani, vəhşi nəsə görürəmsə, mümkün qədər kəskin tənqid etməliyəm. Mənsub olduğu dinin tənqid edilməsini istəməyənlər isə layiq olmadıqları dini tərk etsələr yaxşıdır.

Həyatda heç vaxt söylədiklərimin tənqid edilməli olmadığını deməmişəm. Əslində, özüm insanları məni tənqid etmək üçün dəvət etmişəm, ona görə dedik­lərimin həqiqət olduğunu bilirəm. Bəs əgər keçmişi – biabırçı keçmişi, mənfur keçmişi – tənqid edə bilmərəmsə, daha yaxşı gələcəyi necə qurarıq? Yəqin ki, “tarix təkrar olunur” deyimini eşitmisiniz. Tarix bax bu insana görə təkrar olunur.

Əgər keçmiş tənqid edilirsə, o, yenidən təkrar olunmayacaq, amma əgər din pərdəsi arxasında istədiyiniz əməlləri törətməyə davam etsəniz… Məsələn, sinkxlərə qılınc gəzdirməyə icazə verilir, çünki bu onların dini əşyasıdır. Qəribədir, əgər sinkxlərə istənilən insanın həyatını məhv edəcək təhlükəli silah gəzdirməyə icazə verilirsə, bəs başqa insanlar üçün təminat və müdafiə haradadır?

Ya hər kəsə icazə verilir, ya da heç kimə. İkili standartlar, ikili mənəviyyatlar bunun, sadəcə, sizin xəstəliyinizin nəticəsi olan siyasi oyun olduğunu göstərir. Britaniyalılar qorxurdular; onlar üç yüz il ərzində sinkxlərin qılınc oynatmasına imkan vermişdilər.

Onda biz də öz şəxsi dini ideyalarımızı yarada bilərik və bu halda onları tənqid etməyə heç kimin hüququ yoxdur. Mən müəyyən qayda gətirə bilərəm – hər bir sannyasin avtomat silaha malik olmalıdır. Bu bizim dini hüququmuzdur. Burada nə yanlışlıq var ki?

Polis komissarı monastırda odlu silah gəzdirməməyi tapşırmışdır. Qoy o, güzgüdə özünə baxsın. Əgər belə idisə, niyə sinkxlərə icazə verilir? Mən “sinkxlərə icazə verilməməlidir” demirəm, sadəcə, “bütün insanlar üçün vahid norma olmalıdır” deyirəm. Bu ikili mənəviyyat çirkin, qeyri-əxlaqi, mənfurdur.

O, polis zabitlərinin mühazirələrdə iştirak etmə­sinə icazə verilməsini tələb etmişdir. Görəsən, o, müsəl­manların ibadətlərində, moizələrində, məscidlə­rində polis zabitlərinin iştirak etməsini onlardan tələb edə bilərmi? Əgər müsəlmanların qarşısında belə tələb qoya bilmirsə, bizimlə belə rəftar etməyə haqqı yoxdur.

O, monastırın içərisində və xaricində sannyasinlərin heç bir “nalayiq, yaramaz hərəkətlər”ə yol verməməsini tələb edir. İnduizmin bütün müqəddəs yazıları nalayiqdir, mən azacıq da olsa, qətiyyəti olan hər kəsi də­vət edirəm: onlara bu yazılarda nələr deyildiyini göstərəcəyəm.

Müqəddəs Bibliyada beş yüz səhifə sırf ədəbsizlik var. Halbuki o, “Müqəddəs Bibliya” adlanır. Bütün dünyada onun qədər qeyri-müqəddəs kitaba rast gəlmək mümkün deyil.

Mənim dostlarımdan biri həmin beş yüz səhifəni toplayaraq kitab nəşr etdirmişdir. Heç bir hökumət bu kitabın öz ölkəsində yayılmasına icazə verməz, o, qadağan edilmiş ədəbiyyat hesab ediləcəkdir. Hərçənd qəribədir ki, həmin beş yüz səhifə sözbəsöz Bibliyadan götürülmüşdür. Əgər siz hər şeyə qadağa qoyursunuzsa, onda gərək Bibliya da qadağan edilsin. Qəribədir… ikili mənəviyyat hər yanda hökm sürür.

Valideynlər öz fikirlərini uşaqlarına aşılamamalıdırlar, ona görə ki artıq onların fikirləri köhnəlmişdir. Uşaqların özlərinin müstəqil fikirləri olacaq.

Hətta ağaclar da bundan xəbərdardır. Hər il xəzan vaxtı köhnə yarpaqlar yerə tökülərək torpaqda yox olur, öz yerlərini onlardan daha yaşıl, cavan, tər yarpaqlara verir. Əgər ağaclar öz köhnə yarpaqlarından yapışıb onları buraxmasaydı, təzə yarpaqların yaranmasına nə boşluq qalardı, nə də yer.

Niyə müasir dövrümüzdə Budda, Lao-Tszı, Çjuan-Tzu, Başo, Kəbir, İsa, Zərdüştə bənzərlər yaranmırlar? Bu sual sizi nə vaxtsa təəccübləndiribmi? Nə baş vermişdir? İnsanlıq gücdən düşmüş, yorulmuşdur? Yox, insanlıq daha qüvvətli, daha qüdrətlidir, hər zamankından daha çox enerjiyə malikdir. Ancaq keçmiş get-gedə daha da çoxalır.

Təbii ki, hər gün dünənki günlərə biri də qoşulur. İndi keçmiş zərif insan sinəsinin üzərində az qala Himalaya çevrilmişdir. Belə gözəl, ləyaqətli məxluqların olmamasının səbəbi bax bundadır. İnsan bəzən insan kimi görünürsə, elə yad, kənar adam təsiri bağışlayır ki, ona dözməyə gücünüz çatmır. Siz minlərlə insan dolu dünyanın dadını, ləzzətini unutmusunuz. O zaman heç kim qıcıqlanmırdı. İnsanlar tamamilə qədirbilən, xeyirxah idilər.

Lakin bu gün vəziyyət başqadır. Ağlınızı yük altında saxlayan hər şey sizin yeni olanları görməyinizə mane olur. Yeni olanlar isə keçmişdən, artıq ölmüşlərdən kənara çəkilməyi tələb etməlidir.

Mən müxtəlif dinlərin müqəddəs yazılarına baxmışam, onların hamısı nalayiqdir. Buna baxmayaraq, hökumət onları qadağan etməyə cəsarət etmir. Onlar isə mənim adamlarımdan özlərini nalayiq, ədəbsiz aparmamağı tələb edirlər.

Əvvəlcə öz evinizin qeydinə qalın. Əvvəlcə öz ağlınızı təmizləyin, bunu edə bilmirsinizsə, mən də buradayam, mənim adamlarım da. Bura, yanımıza gəlin, biz beyinlərin quru təmizlənməsini həyata keçiririk. Yalnız vacib olan bir şey var – gələrkən öz beyninizi gətirin, çünki eşitdiyimə görə…

Bir siyasətçi cərrahiyyə masasında imiş – əslində, siyasətçilərin hamısı orada olmalıdır. Amma bu şəxs dəli imiş. Hətta digər dəlilər ona: “Sən həddini aşmısan!” – deməyə başladılar.

Nəhayət, o, beyin cərrahının yanına gəlir. Burada onu müayinə edənlər deyirlər: “İlahi! Bu, siyasətçi beyninə bənzəyir, burada hər şey yanlışdır”. Odur ki onun beynini bütövlükdə çıxarırlar ki, təmizləsinlər.

Bundan sonra həkimlər o biri otağa keçirlər, çünki siyasətçinin beyninin təmizlənməsi təxminən altı saat vaxt tələb edirdi.

Onlar o biri otaqda xəstənin beynini təmizlədikləri vaxt iki adam qaçaraq içəri girib əməliyyat otağında tək uzanmış siyasətçini silkələyir. Xəstə gözlərini açır.

Gələnlər ondan soruşurlar: “Burada nə edirsiniz? Sizi ölkənin baş naziri seçiblər!”

Xəstə cəld yerindən sıçrayıb dostları ilə birlikdə sü­rətlə qaçır. Onun beynini təmizləyib qurtardıqdan sonra otağa qayıdan həkimlər xəstəni yerində tapmırlar. Bundan əvvəl onlar heç vaxt belə ağır işi həyata keçirməmişdilər. Həkimlər qışqırırlar: “Aman Allah! Bu xəstə hara gedib, özü də beyinsiz vəziyyətdə!”

Onlar xəstəni axtarır, soraqlayırlar… Nəhayət, bir nəfər deyir: “Biz onu gördük, yanında iki nəfər də vardı, birlikdə baş nazirin evinə tərəf gedirdilər”.

Həkimlər oraya yollanır və onu tapırlar. Həmin xəstə ölkənin baş naziri seçilir. Həkimlər ona müraciət edirlər: “Siz beyninizi cərrahiyyə otağında unutmusunuz!” Xəstənin cavabı belə olur: “Narahat olmayın, sadəcə, onu seyfdə saxlayın. Nə qədər ki baş nazirəm, mənə beyin lazım olmayacaq”.

Çürümüş keçmişinizi uşaqlarınıza miras qoymayın. Onların öz gələcəyi var. İcazə verin onlar öz şəxsi potensiallarına uyğunböyüsünlər.

Siz onlara bənzəməyə çalışa bilərsiniz…

Burada Xəlil Cübran, sadəcə, öz anlayışına üstün gəlir:

Siz onlara bənzəməyə çalışa bilərsiniz, amma onları özünüzə bənzətməyə cəhd etməyin.

Bəs Bibliyada nə deyilir? “Tanrı insanı özünə bənzər şəkildə yaratmışdır”. O zamandan etibarən hər bir ata doğma uşağını özünə bənzətməyə çalışır. Əlmustafa isə bunun tamamilə əksini deyir: “Siz onlara bənzəməyə çalışa bilərsiniz, çünki onlar gələcəkdəndir və günahsızdırlar. Onlar varlığa, mövcudluğa sizdən daha yaxındırlar.

Sizinçün ölümdən başqa heç nə baş verməyəcək, onlara isə milyonlarla şey qalır: sevgi gələcək, meditasiya gələcək, minnətdarlıq gələcək. Xahiş edirik, uşağınızı öz surətiniz etmək həvəsinizi öldürün. Uşağınızı öz surətiniz etmək mümkündür, amma bu zaman onu öldürməli olacaqsınız. Elə mənim də dediyim budur: bütün valideynlər öz surətinə çevirmək üçün uşaqlarını, sadəcə, öldürürlər.

Uşaqların isə özlərinin həqiqi simasını almaq üçün imkanları var. Həqiqi simada gözəllik olur, həqiqi simada bir ilahilik olur. Həqiqi simada xarizma olur, surəti çıxarılmış sima isə heç nəyə malik olmur.

Çünki həyat nə geriyə doğru hərəkət edir, nə də dü­nənki gündə yubanır.

Siz uşaqları canlı oxlar kimi irəliyə göndərilən kamanlarsınız.

… görünməzliyə və əlçatmazlığa doğru. Onlara mane olmayın. Onlara qüvvə, sevgi verin ki, ən uzaq ulduzlara çata bilsinlər.

Siz uşaqları canlı oxlar kimi irəliyə göndərilən kamanlarsınız.

Oxatan hədəfi hüdudsuzluğun yolunda görür və öz oxlarının sürətlə və daha uzağa uçması üçün bütün gücüylə sizi əyir.

Varlıq sizi öz uşaqlarınızın qarşısında bir ox kimi əymək istəyir, çünki onlar uzağa getməlidirlər, siz isə onlara qüvvə verməlisiniz.

Qoy oxatanın əlindəki əyrilik sizə sevinc gətirsin.

Övladınız sizdən uzaqlaşmağa, müstəqil olmağa baş­layanda sevinin. Onun sözəbaxan səfeh olmadığına görə özünüzü xoşbəxt hesab edin. Səfehlərdən başqa heç kim sözəbaxan olmur.

Ağıl – qiyam deməkdir. Özünüzü xoşbəxt sanın və qiyamçı ruhu ilə doğulan insana xeyir-dua verin. Bu sizin qürurunuz olmalıdır, halbuki insanın narahatlığına çevrilir.

Qoy oxatanın əlindəki əyrilik sizə sevinc gətirsin.

Çünki o, oxun uçmasını sevdiyi kimi, yerində tər­pənməz qalan kamanı da sevir.

Qoy oxatanın əlindəki əyrilik sizə sevinc gətirsin. Varlıq sizin hər ikinizi sevir.

Siz də həmin varlığın övladlarısınız. Sadəcə, sizin zamanınız sona çatmışdır; yeni oxlara yer verin və onlardan xeyir-duanızı əsirgəməyin.

5
SƏDƏQƏ

özündən verəndə

Varlı bir nəfər dedi: “Bizə sədəqə verməkdən danışın”.

O cavab verdi:

Siz sədəqə verərkən öz mülkiyyətinizdən yalnız kiçik bir hissəni verirsiniz.

Siz yalnız özünüzdən verərkən həqiqi sədəqə verirsiniz.

Var-dövlət sizin nəyinizə lazımdır, sabahkı gün qoruyub saxladığınız əşyalarınıza ehtiyacınız ola bilər?

Bəs sabah? Həmin sabah zəvvarların arxasınca müqəddəs şəhərə gedə-gedə səhradakı qumların içinə sümük basdıran ən fərasətli itə nə gətirəcək?

Ehtiyac qarşısında ehtiyacın özü qədər qorxu nə ola bilər?

Yoxsa su quyusu dolu olduğu halda susuzluq, özü də şiddətli susuzluq qorxusudur?

Elələri var ki, zəngin var-dövlətindən az miqdarda sədəqə verir – onlar bunu tanınmaq və gizli arzularına görə edirlər…

Ehtiyac qarşısında ehtiyacın özü qədər hansı qorxu ola bilər?

Yoxsa su quyusu dolu olduğu halda şiddətli susuzluq qorxusudur?

Elələri var ki, az var-dövlətindən az miqdarda sədəqə verir – onlar bunu tanınmaq və gizli arzularına görə edirlər…

Elələri də var ki, az şeyə malik olsalar da, hamısını verirlər.

Belələri həyata və onun səxavətinə inananlardır və onların pul qutusu heç vaxt boş qalmır.

Elələri var ki, sədəqəni sevinclə verir və bu sevinci mükafat bilirlər.

Elələri var ki, sədəqəni ağrıyla verirlər, bu ağrı sanki onlar üçün sınaq olur.

Elələri də var ki, sədəqəni verərkən heç bir ağrı-acı duy­mur­lar. Onlar sədəqəni nə sevinc axtarmaq, nə də etdik­ləri əməlin hesaba alınacağı ümidiylə verirlər.

Belələri verdikləri sədəqəni bax o görünən vadidəki mərsin çiçəyi təmənnasız ətir saçdığı kimi verirlər.

Belələrinin əlləriylə Tanrı dilə gələr, onların gözləriylə yerə təbəssüm saçar.

Sədəqə xahiş edən olanda verilsə yaxşıdır, amma xahiş edil­məyəndə duyaraq vermək daha yaxşıdır.

Səxavətli insan üçün sədəqənin kimə çatacağını tapmaq həmin sədəqədən daha çox sevinc gətirir. Verməyib əsirgə­diyiniz elə bir xeyirxahlıq varmı?

Bu gün malik olduğunuz hər şey nə vaxtsa bir gün əli­nizdən gedəcək. Ona görə elə indidən sədəqə verin ki, sədəqə verməyin zamanı sizdən sonra gələn varislərinizin yox, sizinki olsun.

Əlmustafa insan dünyasına, xüsusilə varlı insan dünyasına daxil olur. Lakin onun valehedici kəlamları haqqında danışmazdan əvvəl çox vacib olan bir neçə qeydi nəzərə çatdırmaq istərdim.

Həyat hələ çoxdan bəri ambisiyalarla korlanmışdır. Onun qədər güclü təsir göstərə bilən zəhər ola bilməz, çünki o sizi öldürür, amma nəfəsinizi saxlayır. Ambisiya sizi bitkiyə çevirir, ambisiyanın şirnikləndirici cazibəsi hər uşağa ana südüylə keçir. Lap ilk anlarından başlayaraq onun həyatı bütünlüklə dağıtmaq, viran etmək prinsiplərinə əsaslanır.

Ambisiya qədər heç bir şey nə uçura, nə də dağıda bilər. Valideynləriniz, müəllimləriniz, keşişlər, qonşularınız – bir sözlə, xeyirxahınız adlandırdığınız hər bir insan hər zaman sizə xüsusi, mötəbər, qüdrətli bir insan olmağınızı təkrar-təkrar vurğulamışdır. Pul istənilən başqa şeydən çox güc verir, elə siyasətçilərin özləri də bazarda məhsuldur – siz onları pulla satın ala bilərsiniz.

Əslində, hər siyasətçi bir supervarlıya satılmışdır. Amma supervarlı dünyanın ən bədbəxt adamıdır. O, əhəmiyyətli olmaq, güclü olmaq baxımından uğur qazanmış, bununla belə, öz qəlbini itirmişdir. Onun daxili boş və qaranlıqdan ibarətdir.

Bəs görəsən, niyə belə olur? Bu məsələnin mən­şəyinin mexanizmi haradan qaynayır?

Şöhrətpərəstlik – bir pilləkəndir, siz daim özünüzdən irəlidə kimisə görürsünüz. Bu, rəqabətdir. Bütün ağlınızı səfərbər edərək başqalarından yüksəkdə olmaq üçün səhv, yaxud düz olmasından asılı olmayaraq, fasiləsiz surətdə yollar və vasitələr axtarırsınız. Əgər lazımi qədər zirək olsanız, müvəffəqiyyət qazana bilərsiniz, amma ambisiyalar dünyasında müvəffəqiyyət ən böyük uğursuzluqdur.

Nə qədər acı olsa da, insan yalnız pilləkənin sonuncu pillələrinə yetəndə ayıq olur və iflasa uğradığını dərk edir. Bəs necə, o, başqalarından yüksək, müqəddəs, zəngin olmaqdan ötrü bütün ömrünü hədər yerə sərf etmişdir. Budur, artıq arzusuna çatmışdır.

Öz ambisiyalarının final mərhələsinə çatan insanlar lənətlənmişlərdir. Onlar gecə də, gündüz də şöhrətpərəstliyin xəyalıyla yaşamışlar. Bu elə də asan deyil, axı başqaları da onlar kimi müvəffəqiyyət qazanmağa çalışırlar.

Ancaq pilləkənin sonuncu pilləsinə çatan məqamda sizi təəccüb və çaşqınlıq bürüyür, ona görə ki artıq getməyə yer qalmır, sizin həyatda öyrəndikləriniz isə yalnız rəqabət və mübarizədən ibarətdir. Bu, adi rəqa­bət deyil, bu, həyat yox, ölüm uğrunda rəqabətdir; bu məqsədlə neçə insanı məhv edəcəyinizin fərqi yoxdur. Sizin gözləriniz uzaqlara, son məqsədinizin həyata keçirilməsinə dikilmişdir.

Yəqin, eşitmiş olarsınız, belə bir deyim var, bəlkə də, onu səfeh adamlar demişlər: “Uğur özüylə uğur gətirər”. Bu, həqiqətən, uğur qazanmış adamın deyimi deyil. Ona görə də mən sizə deyirəm: uğur iflasa aparar. Siz istədiyiniz məqsədə çatmısınız, ancaq bütün həyatınız əlinizdən çıxıb.

Heç nəyə vaxtınız çatmayıb: nə ürəkdolusu nəfəs almağa, nə gülümsəməyə, nə sevməyə. Həyatda necə yaşamısınız? Robot kimi mexaniki həyat sürmüsünüz, indi arzusunda olduğunuz məqsədinizə çatanda isə vücudunuz bütünlüklə nəhəng xarabazara cevrilmiş, artıq burada heç nə qalmamışdır.

Lakin cəmiyyətin strategiyası belədir – insanları həyatdan gizlətmək. Bunu bəyan etmək üçün çox az adamın cəsarəti çatmışdır. Cəmiyyət bütünlüklə həyata, sevgiyə, nəğmələrə, rəqslərə qarşıdır. Ağaclar insanlardan daha xoşbəxt, güllər daha həyatsevərdir. Həssas insanlar hətta daşlardan belə öyüd-nəsihət eşidə bilirlər, çünki hədəf həmişə sabahdır, siz isə bu arada bədbəxtsiniz.

Kim bilir, siz məqsədə nail olacaqsınız, yoxsa yox? Müvəffəqiyyət qazanmaq naminə həyatınızı təhlükə altına qoydunuz, amma dünyanın bütün sərvəti sizinki olsa belə, siz ki onu yeyə bilməyəcəksiniz. O sizin həyatınızın və ruhunuzun qidalanması üçün xidmət göstərə bilməz. Əksinə, o sizi zənginlərin əhatəsində varlı bir dilənçi etdi, lakin sizin varlığınızın lap mərkəzində məhz sədəqə yığılan bir badə var. Yadıma çox qədim, kiçik bir əhvalat düşdü.

…Qüdrətli bir kral hədsiz gözəl, geniş bağçasında gəzib-dolaşmaq üçün sarayından çıxır. Bu vaxt onun rastına əlində sədəqə badəsi tutmuş dilənçi çıxır. Dilənçi deyir: “Nə xoşbəxtəm ki, sizinlə rastlaşmaq səadəti mənə nəsib oldu. Yoxsa… Aylarla qəbulunuza düşəcəyimi gözləmişəm, ancaq kim dilənçiyə qəbul günü təyin edərdi?”

Kral soruşdu: “De görüm, istəyin nədir?”

Dilənçi cavab verir: “Çox şey istəmirəm. Bax bu, balaca bir sədəqə badəsidir, onun içini kral adına layiq olan istədiyiniz şeylərlə doldurun. Mənim ləyaqətim haqqında düşünməyin, onsuz da bivec, faydasız bir dilənçiyəm. Öz haqqınızda düşünün, bu gördüyünüz badəni adınıza layiq bildiyiniz şeylərlə doldurun”.

Kral indiyədək belə dilənçiyə rast gəlməmişdi. Bu dilənçi aclığa, susuzluğa, yaşamağa heç nəyi olmadığına görə başqasına əl açmırdı. Əksinə, o deyirdi: “Öz haqqınızda düşünün. Sizin verdikləriniz qüdrətli bir kral nişanəsi olmalıdır”.

Bu çox böyük çağırış idi, odur ki kral baş nazirini yanına çağırdı. Baş nazir gələnə qədər dilənçi dedi: “Bir şərti yadınızdan çıxarmayın: badə ağzınacan doldurulmalıdır”.

Kral deyir: “Narahat olma. Mənim böyük imperiyamla müqayisədə sənin badənə ancaq sədəqə sığışar. Yəni belə bir kiçik badəni ağzına qədər doldura bilməyəcəyim səni narahat edir?”

Bunu deyib kral, sadəcə, dilənçini inandırmaq üçün baş nazirə tapşırdı: “Onun badəsini almaz, yaqut və zümrüd – ən qiymətli daşlarla doldur, qoy bütün ömrü boyu yadda saxlasın ki, görüşdüyü şəxs imperator idi”.

Kralın sarayı brilyant və qiymətli daşların hər növü ilə zəngin olduğundan bu işdə elə bir çətinlik gözlənilmirdi. Lakin çox keçmədən ortaya çətinlik çıxır: baş nazir sədəqə badəsini doldurur, amma hər dəfə brilyant və qiymətli daşlar badənin içinə düşən kimi yoxa çıxırdı. Görünür, onu doldurmaq qeyri-mümkün idi.

Lakin kral sözündən dönməyən, xudbin, çox torpaqlar istila etmiş insan idi. Vəziyyəti belə görən kral deyir:

“Hətta bütün imperiyamı vermək lazım gəlsə belə, mən söz vermişəm və dediklərim yerinə yetirilməlidir”.

Beləliklə, qiymətli daşların hamısı yoxa çıxır. Bunun ardınca qızıllar, gümüşlər də bir-bir yox olur. Axşama tərəf kral özü də dilənçiyə çevrilir, badə isə səhər tezdən olduğu kimi hələ də boş qalır.

Dilənçi deyir: “Təəccüb edirəm. Belə qüdrətli imperator adi bir sədəqə badəsini doldura bilmir?”

İnsanlar bütün gün ərzində baş verən bu hadisəni izləyirdilər, odur ki şayiələr bütün ölkəyə yayıldı. Paytaxtdakı adamlar toplaşdılar. İnsanlar olanları görmək üçün uzaq yerlərdən gəldilər. Kral dilənçinin ayaqlarına düşdü: “Sənə verdiyim vədi yerinə yetirə bilmədim, məni bağışla.

Yalnız mənim imperiyamı bütünlüklə yox edən sədəqə badəsinin sirrini açıb desən, özümü bağışlanmış bilərəm. Mənim bütün var-dövlətim haraya qeyb oldu? Bu badə sehrlidir? Sən sehrbazsan?”

Kasıb dilənçi gülərək deyir: “Xeyr, mən sehrbaz deyiləm. Sadəcə, bir dəfə hətta sədəqə badəsi almağa belə pulum yox idi. Təsadüfən ölmüş bir şəxsin kəlləsini tapdım. Onu cilalayıb parıldatdım, sədəqə badəsi formasına saldım. Burada sirr ondadır ki, insan kəlləsi elə də böyük deyil. Buna baxmayaraq, hətta ən qüdrətli imperiya ilə onu doldurmaq mümkün deyil.

Çünki o, yenə, həm də daha çox tələb etməyinə davam edəcək. Mən sehrbaz deyiləm, sehrbazlıq insan beynindədir. Gördüyünüz bu badəyə görə günlərlə ac qalmışam. Hər şey yox olur, arzu, istək isə dəyişməz qalır”.

İnsan pilləkənin ən yuxarı pilləsinə çatanda onun bütün həyatı artıq keçmiş olur: bəs insan orada nə tapır? Heç nə. Lakin özündən sonra bu zirvəyə çatmaqdan ötrü bütün gücünü sərf edən başqalarına bunu demək üçün cəsarət lazımdır.

Qautama Buddanın öz krallığından üz döndərməsi səbəbsiz deyildi. Mahaviranın da öz krallığından üz döndərməsi səbəbsiz deyildi.

İyirmi dörd tirtxankar, caynizmin görkəmli ardıcılları – bu insanların hamısı krallıqdan üz çevirmişdir. Onların hamısı dəli ola bilməzdi. Lakin onlar əsl həqiqəti gördülər, yəni onların ata-babaları uğur qazanmışdılarsa da, bu yalnız başqalarının gözündə belə idi. Başqaları isə onların daxilini görə bilməzdilər – daxildə isə atalar hələ də kasıb idilər, özü də bu şöhrətpərəstlik səyahətinə başlayandan daha da kasıb.

Elə bir an gəlir ki, təhsil aldığınız sistemin, xeyirxah valideynlərinizin – hamısının dərin yuxuya getdiyini hiss etməyə başlayırsınız. Geriyə qayıdış isə qeyri-mümkündür, gəncliyi qaytarmaq mümkün deyil. Sizin daxilinizdə sevgi çiçəklərinin yetişməsi mümkün deyil – siz quru, qaba və ölü kimi olmusunuz, çünki rəqabət amansız olur və müvəffəqiyyətlər qazandıqca siz özünüz də qəddarlaşırsınız.

Bu qəddarlıq sizin bütün müsbət dəyərlərinizi: sevginizi, sevincinizi, həvəsinizi məhv edir. Siz heç vaxt meditasiya barədə düşünmürsünüz. Pul sizinçün yeganə meditasiyadır.

Birinci sualı varlı bir şəxs verir. Varlı adam xahiş edir: “Bizə sədəqə haqqında danışın”.

O sual edir: “Mən çox mübarizə aparmış və getdikcə daha çox şey əldə etmişəm, indi görürəm ki, həyatımı lap əvvəldən yanlış qurmuşam. Xahiş edirəm, bizə sədəqə vermək barədə danışın. Əldə etdiklərimdən daha artığını istəmirəm. Getdikcə çox, sonra daha çox qazanmaq, əldə etmək kimi sərsəm ideya ölümə bərabər idi.

Bəlkə, sədəqə verməklə yenidən özümü canlı hiss etməyə başlayaram. Bəlkə, sevginin xəfif küləyi mənim qaranlıq ruhuma daxil olar, bəlkə də, işığın şüası. Almaq, yenə almaq – bunları artıq sınamışam – mənə sədəqə verməyi öyrədin; bəlkə, düzgün yol elə budur?”

Şərqdə dünyanı qəbul etməyib rədd edən insanlar irsən əsrlərdən müdriklik almışlar: əgər ürəyinizdə rəqs, könlünüzdə sülh olmasını, yaxud daha çox anlayışlı və oyanıq olmaq istəyirsinizsə, hər şeyinizi verin. Bu bütün dinlərin müəllimləri adlananların hələ də insanlara öyrətdiyi kimi dünyaya qarşı çıxmaq deyil. Onlar bunun psixologiyasının əsaslarını bilmirlər.

Onlar hər şeyi, bütün mal-mülklərini rədd edən dahi ustadlar görmüş və belə bir məntiqi nəticəyə gəlmişlər ki, yəqin, bu məsələnin sirri imtina etməkdədir. Beləliklə, onlar yüz illərlə insanlara var-dövlətə, həyata, bütün dünyaya qarşı çıxmağı öyrətmişlər. Bu məsələnin yetkin nəticəsini Şərqdə görmək olar. Şərq getdikcə daha çox kasıblaşmaqdadır, çünki əgər imtina edəcəkdinizsə, onda əvvəlcədən yığıb-toplamağın mənası nədir? Şərq kasıblaşmaqdadır.

Mən sizdən soruşuram: əgər yoxdursa, necə imtina edə bilərsiniz? Beləliklə, Mahavira hədsiz xoşbəxt idi, Qautama Budda daimi ekstazda olurdu. Ancaq elə bilməyin ki, kasıbın, dilənçinin imtina etməli heç nəyi olmur… O, dini şəxsiyyət kimi görünsə də, qəlbinin dərinliyində daha çox zövq-səfa almaq, xüsusi olmaq kimi gizli arzusuyla qaranlıqda əriməkdə davam edir.

Qautama Budda və onun kimilər səhv etmirdilər. Lakin onların sevincini, dincliyini, sakitliyini görən alimlər, keşişlər tamamilə yanlış nəticə çıxarmışdılar. Onlar hələ də antihəyat dəyərlərini öyrətməkdə davam edirlər.

Bu, sadə bir hesabdır: siz yalnız nəyəsə malik olduğunuz zaman ondan imtina edə bilərsiniz. Əgər bu sizdə yoxdursa… Hər iki şəxsiyyət eyni görünür – biri imtina etmiş, o birisi buna malik deyil – hər ikisi eyni vəziyyətdə, lakin fərqli psixologiyada, müxtəlif ruhi boşluqdadır.

Ona görə mən insanlara öyrədəndə ki, əvvəlcə nələrəsə malik olun, sonra əgər ağıllısınızsa, mütləq bunlardan imtina edəcəksiniz – bu, ikinci addımdır. Məni bütün dünyada səhv başa düşürdülər.

Din – kasıb adam üçün deyil. Kasıb dini adam olmaq istəyə bilər, bununla belə, onun daxilində daha çox şeyə sahib olmaq arzusu yenə də böyüyəcək. O, imtina haqqında danışır, halbuki imtina barədə heç nə bilmir. İmtina – ikinci addımdır. Sevinmək – birinci addımdır.

Din – arzularının cəfəng olduğunu, heç bir yola çıxarmadığını görmək məqamına gəlib çatan tərəfindən qəbul edilir. Bu sizin şəxsi narahatlığınıza çevrilməlidir. Bu narahatlığın içində şəxsi mülkiyyətçilik psixologiyası yox olur; onun yerini gözəllik tutur.

İyirmi beş əsr keçməsinə baxmayaraq, Şərq hələ də başqa bir Budda yarada bilməmişdir. Niyə? Heyrətamiz dərəcədə yanlış məntiqdir. Varlı adam, yalnız varlı adam xahiş edə bilər: “Bizə sədəqə verməyi öyrət”. Kasıb adam yalnız bunu xahiş edə bilər:

“Bizə sədəqə almağı öyrət”. Başqa sözlə, çox, daha çox istəməyənə qədər siz kasıbsınız. Sizdə yaranan oyanışın və bunun, yəni daha çox şeyə malik olmağın, ağılsız ideyanın sizi heç bir yola aparmadığını və həyatınızın əldən getdiyini dərk etdiyiniz gün, yalnız onda sual öz yerini tapır:

Bizə sədəqə verməyi öyrədin.

Və o belə cavab verdi: “Öz mal-dövlətinizdən sədəqə verəndə yalnız bir azca verirsiniz”.

Xəlil Cübranın sözləri qızıl hərflərlə yazılmalıdır. Əgər mal-mülkünüzdən sədəqə versəniz, həyatınızda inqilab baş verməyəcək. Öz xüsusi mülkiyyətçilik ar­zu­nuz barədə düşünün. Mülkiyyət problem deyil: siz sarayda yaşaya bilərsiniz, saray sizə mane ola bilməz.

Saray hətta sizi anlamayacaq, dərk etməyəcək. Problem ondadır ki: “Bu mənim sarayımdır!” Belə mülkiyyətçilikdən imtina etmək lazımdır; sizin saraydan imtina etməyiniz, yaxud etməməyinizin mətləbə dəxli yoxdur.

Siz sədəqə verərkən öz mülkiyyətinizdən yalnız kiçik bir hissəni verirsiniz.

Siz yalnız özünüzdən verərkən həqiqi sədəqə verirsiniz.

Ambisiya – eqoya aparan yoldur. O sizi getdikcə daha çox sizinkiləşdirir.

Bir dəfə Hindistanın baş naziri Pandit Cəvahirləl Nehru Qərb ölkələrindən birinə yığıncağa gedir. Onun kabinet üzrə müavini Mövlanə Abul Kəlam Azad idi. O bu vəzifəyə hansısa xüsusi keyfiyyətinə görə yox, siyasi hakimiyyət əlində olduğu üçün irəli çə­kilmişdi.

Müsəlmanlar iki yerə ayrılmışdılar: ək­səriyyət Məhəmmədəli Cinnahın ardıcılları Pakistan üçün ayrıca torpaq ayrılmasını tələb edirdi. Mövlanə Azad Milli Konqreslə qalsa da, dini savadına görə (mövlanə – müsəlmanlarda ən yüksək elmi dərəcədir) müsəlmanların xeyli hissəsi Məhəmmədəli Cinnahın davamçıları deyildi.

Mövlanə Azad istedadlı natiq idi, lakin o yalnız urdu, ərəb dilini bilirdi. İnsanın heyrətamiz ağılsızlığı belədir – heç anlaya bilmədiyiniz nəyisə ən yüksək rütbəyə layiq bilirsiniz. Dünyanın bütün keşişləri məhz bunun üçün çalışmışlar. Ravvin yəhudi dilində danışacaq, yəhudilər onun təsiri altında olsalar da, heç nə başa düşmürlər. Tərcümədə bu, cəfəngiyyat deməkdir.

Hər zaman “rubbish” sözünün “ravvin”dən törədiyini ehtimal etmişəm; bunun başqa izahını tapa bilmirəm. Hindu panditi sanskrit dilində danışacaq, amma onun təkrar-təkrar söylədiklərinin mənası nə sizə, nə də, yəqin ki, onun özünə məlumdur: tərcümədə bu, tamamilə cəfəng görünür.

Bütün din alimləri özlərinin dini kəlamlarının tər­cümə edilməsinin əleyhinə olmuşlar, çünki onları insanların başa düşəcəkləri dillərə tərcümə edəndə keşişlərin gücü, hökmü əriyib gedir. Əgər hinduların qədim müqəddəs kitabı Vedanı təbliğ edən keşişə qulaq asırsınızsa, onun təsiri altına düşəcəksiniz; lakin tərcümələrə baxanda özünüzü yuxudan ayılmış kimi hiss edəcəksiniz.

Dörd Vedada cümlələrin ən çoxu iki faizi əhəmiyyətlidir. Doxsan səkkiz faizi isə, sadəcə, mənasız sözlərdən ibarətdir. Buddizm, caynizm və digər dinlərdə də eyni vəziyyəti görmək olar.

Mövlanə Azad yüksək nüfuza malik idi, məhz onun sayəsində Hindistan indiyədək – hətta Pakistanın ayrılmasından sonra belə – dünyanın ən böyük müsəlman ölkəsidir. Heç bir ölkədə Hindistandakı qədər çox müsəlman yoxdur. Əlbəttə, Mövlanə Azadın müsəlmanlar üzərindəki hökmü böyük idi, ancaq özü hər bir keşiş kimi ağılsız idi.

Mövlanəni ikinci müavin seçmişdilər və o hədsiz dilxor olmuşdu. Mövlanə Azad Hindistanın baş naziri olmaq istəyirdi. Onu inandırmaq çətin idi: “Bu heç münasib görünməyəcək, hindu və müsəlmanlar birgə yaşamaq istəmədikləri üçün ölkəni iki yerə bölüblər, hələ bundan sonra hər iki tərəf müsəlman baş nazir təyin edir? Hindular heç vaxt buna dözməyəcəklər. Siz din adıyla ölkənin böyük hissəsini əldə etmisiniz, indi Hindistanı çoxluğa – hindulara verin”.

O, ikinci müavin olmağa könülsüz razılıq vermişdi, çünki bilirdi ki, Pakistanda hətta bu vəzifəyə belə keçə bilməzdi. Burada isə heç olmasa ikinci müavin idi. Lakin baş nazir olmaq arzusu o qədər güclü idi ki, Cəvahirləl ölkədən çıxan kimi Mövlanə Azad dərhal onun sürücüsünə əmr edir: “Nə qədər ki Cəvahirləl ölkədən kənardadır, baş nazir mənəm. Mən baş nazir vəzifələrini icra edən və kabinetdə ikinci şəxsəm”.

Beləliklə, baş nazirin şəxsi mühafizəsi olan avtomobili, üstündə ölkənin bayrağı olan avtomobili, ondan irəlidə bir, arxasınca bir neçə avtomobil…

Bir sözlə, bir günün içində o, “baş nazir şousu” göstərdi. Kabinetin digər nazirləri ona deyirdilər: “Baş nazirin vəzifəsinin icrası deyilən heç nə yoxdur, çünki baş nazir hökumətin rəsmi başçısı deyil. Əgər prezident ölkədən kənara gedirsə, bu müddət ərzində onun vəzifələrini vitse-prezident icra edir, baş nazir isə yenə də baş nazir olaraq qalır. Ölkənin Konstitusiyasında baş nazirin vəzifə icra etməsi barədə müddəa yoxdur. Odur ki səfehlikdir, belə etməyin”.

Ancaq Mövlanə Azad deyilənlərə əhəmiyyət vermirdi. Vəziyyət barədə Londonda Cəvahirləl Nehruya məlumat çatdırıldı. O, dərhal telefonla Mövlanəyə zəng etdi: “Səfehlik etməyin, bütün dünya bizə gülər. Hələ heç yerdə belə şey olmayıb. Əgər siz baş nazirin vəzifələrini icra edirsinizsə, onda baş nazirlərin konfransında mən nə edirəm? Bundan başqa, ölkənin nominal başçısı prezident də oradadır. Öz bunqalonuza qayıdın və ağılla hərəkət edin”.

Lakin insanın şüursuz ağlı arzularla, ambisiyalarla dolu olanda özünü ağıllı aparmaq çox çətin olur. Qautama Budda hər növ ambisiyadan uzaq insan idi. O, şounu görmüşdü. Lakin iyirmi dörd cayn tirtxankarı, Qautama Budda, hinduların Tanrı təcəssümü hesab etdikləri Pama, Krişna – bunların hamısı ölkənin ən zəngin kral ailələrindən gəlmə olduqlarına görə bunun bütün ölkə üçün bəla, fəlakət olduğu aşkar oldu. İnsanlar kasıblığa baş əyməyə başladılar.

Əgər Şərq kasıbdırsa, səbəb yanlış anlaşmadadır. İnsanlar əsrlər boyu bu sərsəm məntiqlə buxovlanmışlar. Ona görə mən deyirəm: hamınız həyatı elə intensiv yaşayın ki, günlərin birində bütün bunların, sadəcə, yuxu olduğunu görə biləsiniz.

Sizdə bunun yalnız boş, mənasız yuxu olduğuna dair şəxsi anlayış yarananda nəyəsə malik olmaq arzusu yox olacaq. Siz sədəqə vermək barədə soruşmayacaqsınız, çünki sədəqənin özündə də eqoizm və nadanlıq, məlumatsızlıq var. Sədəqə vermək üçün siz kimsiniz?

Əlmustafa çox mühüm bir fakt göstərir: öz var-dövlətinizdən sədəqə verərkən siz cüzi bir hissə verirsiniz. Yalnız özünüzdən verəndə siz, həqiqətən, sədəqə verirsiniz. Nəyəsə malik olmadığınız anda eqoizm yox olur. Siz özünüzü verdiniz.

Ona görə ki sabahkı gün qoruyub saxladığınız əşyalarınıza ehtiyacınız ola bilər?

Bütün mülkiyyətçilik – “bu mənimdir, o mənimdir” sizin qorxunuzda kök salmışdır. Yəni, bəs görəsən, sabah necə olacaq? Əgər mal-mülkdən yapışmasanız, sabah çətinliyə düşə bilərsiniz.

Bəs sabah? Həmin sabah zəvvarların arxasınca müqəddəs şəhərə gedə-gedə səhradakı qumların içinə sümük basdıran ən fərasətli itə nə gətirəcək?

Öz mal-mülkündən möhkəm yapışanların hamısının vəziyyəti belədir. Zəvvarların arxasınca gedən it sümüyü torpağın içində gizlədərkən sabahkı gün onu tapa bilməyəcəyini dərk etmir: zəvvarlar, karvan irəliləyəcək, o da karvanla birlikdə hərəkət edəcək. Bu gün öz-özü üçün bəs edir. Sabahkı gün isə öz qeydinə özü qalacaqdır.

Bax bu etibar – yəni nə bu, nə başqa tanrıya, eləcə də nə bu, nə də başqa müqəddəs kitaba inanmaq deməkdir.

Əsl din adamı sitayiş etmir, o, varlığa, mövcudluğa inanır. Sitayiş – kasıb, plastik surroqatdır. O, varlığa inanır və bilir ki: “Əgər varlıq bu gün mənim qeydimə qalmışdırsa, deməli, sabah da belə olacaq. O elə bu gün kimi gələcək və əgər varlığın mənə ehtiyacı olarsa, o mənim qeydimə qalacaq”. Əsl sədəqə bax budur.

Ehtiyac qarşısında ehtiyacın özü qədər hansı qorxu ola bilər?

Yoxsa su quyusu dolu olduğu halda şiddətli susuzluq qorxusudur?

Elələri var ki, çox olanından az miqdarda sədəqə verirlər, onlar bunu tanınmaq və gizli arzularına görə edirlər…

Bütün dinlər sizin gizli arzularınızı istismar etmişdir. Bir dəfə Prayaqda din xadimlərinin konfransında iştirak edirdim. Bir şankaçaryanın minlərlə adama dediklərini eşitdim: “Əgər bir rupi bağışlayırsınızsa, o biri dünyada min rupi alacaqsınız”. Yaxşı sövdələşmədir! Yaxşı biznesdir! Amma hindu kəlamlarının hamısı belə vədlərlə doludur: “Bu dünyada az verin, əvəzində göylərdə daha çox mükafat alarsınız”.

Bu, etibar deyil. Bu sizin mal-mülk üçün ağılsız arzunuzdan xilas olmaq deyil. Bax siz bir rupi verirsiniz, kənardan insanlar bunu görürlər: “Bu şəxs din adamıdır, o, dilənçiyə bir rupi verdi”. Əslində, onlar həmin şəxsin gizli arzusundan bixəbərdirlər. O, bir rupini axirətdə min rupi əldə edəcəyinə görə verir. O, Tanrının bankına əmanət qoyur. Lakin burada faiz dərəcəsi tamamilə cəfəngiyyat kimi görünür!

İnsanlar o biri dünyada daha çox alacaqlarına əmin olmaq xatirinə lap azacıq sədəqə verirlər. Bu dünyada isə onlar tanınar, hörmət sahibi olar, onları din adamı hesab edərlər.

Mahatma Qandinin ardıcıllarından biri – Vinoba Bhave insanlardan öz torpaqlarının cəmi altıdabir hissəsini kasıblara verməsi üçün xahiş edərək ölkəsini gəzir. Beləliklə, o, kasıblara bəxşiş olaraq milyonlarla akr torpaq əldə edir. Lakin sonradan bu torpaqların heç nəyə yaramayan, faydasız olduğu aşkar olur. Buna baxmayaraq, həmin insanlar tanındılar, assambleya və parlamentdə yer aldılar.

Onlar yalnız yararsız torpaq vermədilər, sadəcə, bunu etdiklərini xatırlatdılar; əslində, onlar heç vaxt torpaq verməmişdilər. Həmin torpaq kasıblara verilmədi. Axı kasib insan belə torpaqda nə əkib-becərə bilərdi? O torpaq heç bir dəyərə malik deyildi. Lakin insan eqoizmi bu vasitəylə tanınma, hörmətə, şərəfə çatmağı icad etdi.

…onlar tanınmaq məqsədilə verirlər və bu gizli arzu onların bəxşişlərini iyrənc edir.

Xəlil Cübran həqiqi din adamı, nadir səmimiyyəti və əsilliyi olan şəxsdir. O deyir: “Bu bəxşişlər dini deyil. Onlar iyrəncdir”.

Elələri də var ki, az şeyə malik olsalar da, hamısını verirlər.

Bunlar həyata və onun səxavətinə inananlardır və onların pul qutusu heç vaxt boş qalmır.

Bunlar etibar edən insanlardır. Əgər Tanrı və yavarlıq, yaxud daha necə adlandırırsınızsa, sizə həyat verə bilirsə, onun səxavəti, onun firavanlığı inanıb etibar edənlərə müyəssər olacaqdır.

Mən universiteti atıb istefa verəndə, təbii ki, atam çox narahat oldu. O, dərhal universitetdən iyirmi mil aralıda yerləşən kənddən gələrək məndən soruşdu: “Sən sabahkı günün haqqında düşünmüsən? Sən xəstəlik haqqında düşünmüsən? Sən qocalıq haqqında düşünmüsən?”

Dedim: “Mən heç vaxt doğulmağım, gəncliyim ba­rədə düşünməmişəm. Mənim qeydimə qalan həmin həyat mənbəyi bundan sonra qayğımı çəkəcək. Yox, əgər lazım deyiləmsə, onda mənim qeydimə qalmağa da ehtiyac yoxdur; onda məni kənarlaşdırmaq lazımdır, mənim yerim isə lazım olan insana verilməlidir. Odur ki mənə görə narahat olma”.

Ancaq bu çox çətindir. Atam məni inandıra bilməsə də, mümkün olan hər şeyi etdi. Ona dedim: “Yadında saxla, səndən bir rupi belə miras götürməyəcəyəm. Mənə lazım olan hər şeyi vermisən: öz sevgini, azadlığını – bunlar aztapılan dəyərlərdir”. Amma ata yenə atadır. O, vaxt itirmədən evə qayıdıb mənə bildirmədən mülkiyyətinin böyük hissəsini adıma keçirdi. Bunu qəbul etməyəcəyimi bilirdi. Məsələ mənə yalnız onun vəfatından sonra məlum oldu.

Mülkiyyətə görə vergilər vaxtında ödənilməlidir və mən gözləmədiyim halda məktub aldım. Məktubda deyilirdi: “Siz vergilərinizi ödəməmisiniz”. Dedim: “Yəni bədənimə görə də vergi ödəməliyəm? Hətta əy­nim­dəki paltarlarım da mənim özümə məxsus deyil; heç nəyim yoxdur, hər şey mənə sannyasinlərim tərəfindən göndərilir. Həm də mən heç vaxt həmişəlik qəbul etmirəm, yalnız istifadə üçün qəbul edirəm, yəni onlar bu əşyaları istədikləri vaxt geri götürə bilərlər, bu onlara məxsusdur.

Qol saatından sutkada iyirmi dörd saat istifadə etmirəm, o mənə ancaq mühazirə apardığım zaman lazım olur. Axı vaxtı hiss etmək qabiliyyətim yoxdur. Fasilə vermədən danışa bilərəm və hərdənbir saata baxmağı unudanda danışmağa davam edirəm. Bəzən adamlarım soruşurdular: “Bəlkə, sizə necəsə işarə edək?”

Onlara izah edirdim: “Heç vaxt belə hərəkət etməyin, mənə müdaxilə edilməsini xoşlamıram”. Atama dedim: “Mən mövcud olana etibar edirəm”. Həqiqətən də, sübut etdim ki, mövcudluq mənim qeydimə özüm bacardığımdan yaxşı qaldı.

Elələri var ki, sədəqəni sevinclə verir və bu sevinc onlara mükafat olur.

Bütün dinlər sizə yalan söyləmişdir, polis komissarı isə mənə heç bir dini tənqid etməməli olduğumu deyir! Onlar sizi aldatmışlar. Onlar deyirlər ki, əgər burada sədəqə verirsinizsə, o biri dünyada, göylərdə mükafat alacaqsınız. Halbuki onlar nə göylərdən, nə də bundan əvvəl dünyadan köçmüş milyonlarla insandan heç bir sübut – içində “bəli, bu keşişlər nə deyirlərsə, düz deyirlər” yazılmış məktub və ya açıqca almamışlar.

Sizin verdiyiniz pulların hamısı keşişlərə gedir. Bununla belə, mükafatlandırılmaq arzusu sadə həqiqətin qarşısını kəsir: sədəqə verməyin özü sizə bu qədər sevinc gətirdiyi halda, başqa mükafata ehtiyacınız varmı?

Bu mənim hər şeydən çox təkid etdiyim prinsip­lərdən biridir, yəni hər bir hərəkət ya öz mükafatı, ya da cəzası ilə gəlir. Odur ki sutkanın iyirmi dörd saatı bu torpaqdakı milyonlarla insan haqqında öz kitablarına faktlar qeyd edən heç bir Tanrıya ehtiyac yoxdur. Alimlər isə ən azı əlli min planetdə həyatın mövcud olduğunu deyirlər!

Zavallı Tanrıya rəhm edin, nahaq yerə ona zəhmət verməyin. Həyatın özünəməxsus mexanizmi var. Sizin hərəkətləriniz ya mükafat, ya da cəzadır.

Meyar sizə bunu da verə bilər: əgər mükafatdırsa, deməli, yaxşılıqdır, əgər cəzadırsa, deməli, yanlış hərəkətdir. Əgər mükafatdırsa, deməli, xeyirxahlıqdır, əgər cəzadırsa, deməli, günah hərəkətdir. Heç kimin yanına gedib soruşmaq lazım deyil. Hər bir hərəkət sutkanın iyirmi dörd saatı ərzində sizi öyrədir.

Elələri var ki, sədəqəni sevinclə verir və bu sevinc onlara mükafat olur.

Elələri var ki, sədəqəni ağrıyla verirlər, bu ağrı sanki onlar üçün xaç suyuna salınmaq olur.

Bu keyfiyyət Xəlil Cübranda çox gözəldir, hətta ağrı belə dini transformasiya alırdı. Hətta sevinclə yox, ağrı ilə versəniz belə, bu ağrı sizi saflaşdıracaq. O ağrı –atəşdir, o, sizdəki bütün əyrilikləri yandıracaq. Siz bu ağrıdan daha səmimi, daha insani, daha dini çıxacaqsınız. Xristian keşişlərinin yox, döyüş sınağının mənası bundadır.

Mən yenə də tənqid edəcəyəm: körpə uşaqların başına bir azca su çiləmək – xaç suyuna salmaq yox, sadəcə, səfehlikdir.

Belə bir əhvalat eşitmişəm. Tanınmış bir yepiskop tanınmış bir ravvinlə üzbəüz yaşayır. Təbii ki, onların arasında aramsız rəqabət gedirdi. Hətta dini şəxsiyyətlər arasında belə rəqabət gedir.

Bir dəfə səhərçağı ravvin evdən çıxarkən yepiskopun qarajında son model çox qəşəng bir “Şevrole” dayandığını, yepiskopun isə ona su çilədiyini görür. Ravvin tamahının qarşısını ala bilmir – bu səfeh nə edir belə? O, qonşusuna yaxınlaşıb soruşur: “Əziz qonşu, nə ilə məşğulsunuz?” Yepiskop cavab verir: “Xaç suyuna salmaqla məşğulam. Bax indi avtomobilim əsl xristiandır”.

Qonşusunun təzə “Şevrole” avtomobili alması ravvinə bərk toxunmuşdu, amma ravvin yəhudi ruhanisi idi, yəhudilər isə pul məsələlərində çox bacarıqlı, zirək olurlar. Beləliklə, həmin gecə o, lazımi qədər pul toplaya bildi və qəşəng bir “Linkoln Kontinental” avtomobili aldı.

Bu avtomobil “Şevrole”dən daha yüksək səviyyəli idi. Amerikada “Şevrole” kasıb adamların sürdüyü avtomobildir, “Linkoln Kontinental”ı isə varlılar sürürlər.

Yepiskop öz evindən bunu gördü. Öz-özünə dedi: “İlahi, ravvinə bir bax!” O, ravvinin evinə tərəf gedib soruşdu: “Bu avtomobil kimindir?”

Ravvin cavab verdi: “Kimin? Onu mən almışam. Bu, “Linkoln Kontinental”ın ən yaxşı modelidir”.

Birdən yepiskop həyəcanla dilləndi: “Siz nə edirsiniz?” Ravvin bu vaxt əlindəki bağ qayçısıyla avtomobilin səsboğucu borusunu kəsirdi.

Ravvin dedi: “Mən sünnət edirəm, indi bu avtomobil əsl yəhudidir”.

Bu səfehlər nəinki lətifələrdə, həm də dünyanın hər yerində yayılıblar.

Əsl xaç suyuna salınma – keçdiyiniz oddur, keçdiyiniz ağrıdır. Ondan qaçmayın. Varlığın gücünə inanın; əgər əzab verirsə, deməli, hansısa bir səbəbi olmalıdır, sizin saf ola bilməyiniz üçün ürəyinizdə nə isə yanmalıdır.

Elələri də var ki, sədəqə verərkən heç bir ağrı-acı bilmir, nə də sevinc axtarmırlar – belələri ən saf, ən inanclı insanlardır.

Belələri sədəqəni etdikləri yaxşılığın hesaba alınacağı ümidiylə vermirlər.

Onlar hər bir dinin sədəqə verməyi xeyirxahlıq kimi öyrətdiyinə görə bunu etmirlər.

Belələri verdikləri sədəqəni bax o görünən vadidəki mərsin çiçəyinin təmənnasız ətir saçdığı kimi verirlər.

Onlar sədəqəni güllər öz rayihəsini küləyə hansı səmtə aparmasından asılı olmayaraq verdikləri kimi paylayırlar. Onlar heç vaxt kimə sədəqə verdiklərini öyrənmirlər. Bu onları maraqlandırmır. Onlar mükafata, xidmətə görə yox, sadəcə, öz sevgilərindən sədəqə verirlər. Onlar ən ali sədəqə verənlərdir. Onlar hətta verdiklərindən xəbərdar deyillər.

Belələrinin əlləriylə Tanrı dilə gələr, onların gözlə­riylə təbəssüm saçar…

Onlar var olanla bir olmuşlar. Onların əlləri Tanrının əlləri, gözləri isə Tanrının gözləridir.

Belələrinin əlləriylə Tanrı dilə gələr, onların gözlə­riylə yerə təbəssüm saçar.

Bunlar şüurluluğun, gözəlliyin, sevginin ən yüksək zirvəsidir. Tanrının əlləri, gözləri olmaq üçün hər kəsin imkanı var. Əgər belə olmasanız, həyatınızın mənasını itirərsiniz.

Sədəqə xahiş edən olanda verilsə yaxşıdır, amma xahiş edilməyəndə duyaraq vermək daha yaxşıdır…

İnsanı alçaltmaq, sədəqə istəməyə vadar etmək nəyə lazımdır? Bu, yaramaz hərəkətdir. Hansısa bir ehtiyac olduğunu və şəxsi fikrinizlə çətinliyi aradan qaldırmağa imkanınız olduğunu görəndə əlinizdən gələni əsirgəməyin.

Universitetdə tələbə olduğum vaxtlarda ayda iki yüz rupi alırdım, kimin göndərdiyini isə bilmirdim. Hər vasitəylə həmin şəxsin kim olduğunu aydınlaşdırmağa çalışırdım. Hər ayın birinci günü pul hazır olurdu, amma orada nə ad, nə də ünvan yazılırdı. Yalnız həmin şəxs dünyasını dəyişəndə… onun bir başqası yox, mənim tələbə olduğum universitetin təsisçisi olduğu məlum oldu.

Onun evinə getdim. Həyat yoldaşı mənə dedi: “Hazırda çox narahatam. Ona görə yox ki ərim vəfat etmişdir, onsuz da hamı öləcək, amma sizə göndərmək üçün iki yüz rupini haradan tapacağımı bilmirəm”.

Mən heyrətləndim: “İlahi, pulları sizin əriniz gön­dərirmiş? Mən ki heç vaxt xahiş etməmişdim, buna heç ehtiyacım da olmayıb, çünki təhsil aldığım uni­versitetdə mənzillə, stolla təmin olunmuşam, hamısı da ödənişsizdir”.

Qadın sözünə davam etdi: “Mən də dəfələrlə ondan soruşurdum: “Nəyə görə ona iki yüz rupi göndərirsən?” Cavab verirdi ki, bu pullar ona lazımdır. O, kitabları çox sevir, amma almağa pulu yoxdur, halbuki onun kitaba olan tələbatı yeməkdən daha çoxdur”.

O, nadir insanlardan idi. Bütün həyatı boyu qazandıqlarının hamısını doğma şəhərində universitet açmağa sərf etmişdi.

Hindistanda, demək olar, min universitet var, mən də çoxlarını görmüşəm. Onun universiteti kiçik bir sahəni əhatə edir, bununla belə, çox yaxşı təhsil müəs­sisəsidir. Universitet təpənin zirvəsində hündür ağacların əhatəsində yerləşir, bir az aşağıda isə şanagüllə çiçəkləriylə dolu göl var.

Göl o qədər böyükdür ki, o biri sahili görünmür. Mən öyrəndim ki, o, universitetin fəaliyyət göstərməsi üçün bütün varidatını sərf etmişdir, halbuki heç kim bunu xahiş etməmiş, hətta kiçik sahədə belə möhtəşəm universitet ola biləcəyini ağlına gətirməmişdi.

O, dünya şöhrətli hüquq mütəxəssisi idi, Londonda, Yeni Dehlidə, Pekində ofisləri vardı; daim səfərlərdə olurdu. Bir dəfə soruşdum: “Niyə siz məhz bu yeri seçdiniz?” Cavab verdi: “Dünyanı çox gəzib-dolanmışam, amma heç yerdə belə hündür ağacları olan, mənzərəli kiçik təpə, bu qədər çox şanagüllə çiçəyi olan gözəl göl… görməmişəm”.

Gölün səthi başdan-başa şanagüllə çiçəyi ilə örtülmüşdü. Sübh tezdən bu göl çiçəklərinin ləçəkləri üzərində gecə ərzində toplanmış şeh damcılarıyla bəzənirdi. Onun dünyada ən zəngin göl olduğunu gör­mək çətin deyildi. Səhər onun hər damcısı almaz kimi parıldayırdı.

O məni həmin yerin ətrafı boyunca gəzdirib dedi: “Məsələ mənim şəhərimdə yox, bu yerin gözəl­liyin­dədir”.

Lakin onun hər ay imza qoymadan mənə iki yüz rupi göndərdiyini heç vaxt təsəvvür etməzdim. Be­ləliklə, ona təşəkkür edə bilmədim.

Sədəqə xahiş edən olanda verilsə yaxşıdır, amma xahiş edilmədən duyaraq vermək daha yaxşıdır.

Səxavətli insan üçün sədəqənin kimə çatacağını tapmaq həmin sədəqədən daha böyük sevinc gətirir.

Biz nə verə bilərik? Hər şey dünyəvidir.

Əlmustafa haqlı olaraq deyir ki, əsl sədəqə verən etdiyi hərəkətə görə sevinc ummağa çalışmır. Onun sevinci sədəqəni verəcəyi həssas, səmimi, inciməyən insanı axtarmaqdır.

Verməyib əsirgədiyiniz nəsə varmı?

Bu gün malik olduğunuz hər şey nə vaxtsa bir gün əlinizdən gedəcək.

Ona görə elə indidən sədəqə verin…

Ölüm hər şeyi əlinizdən alacaq. Odur ki verdiyinizə görə heç vaxt narahat olmayın. Həyat sizə çox şey vermişdir, həyat sizdən onu geri alacaq. Sədəqə verməyin sevincini, fürsətini əldən qaçırmaq nəyə lazımdır? Tanrının əlləri və gözləri olmaq fürsətini əldən qaçırmaq nəyə lazımdır?

…sədəqə verməyin zamanı sizdən sonra gələn varis­lərinizin yox, sizinki olsun deyə…

İnsanlar özlərindən sonra gələn varisləri üçün miras yığırlar. Bu, iki səbəbdən düzgün deyil: birincisi, bu halda siz sədəqə vermək imkanınızı itirirsiniz; ikincisi, sizin pullarınıza varis olacaq insan onları müstəqil olaraq qazanmaq imkanını itirəcək. Beləliklə, siz iki şəxsi məhv etmiş olursunuz – özünüzü və uşaqlarınızı.

6
ƏMƏK

əmək gözlə görünən

sevgidir

Bəs sevgiylə çalışmaq, əziyyət çəkmək nə deməkdir?

Bu öz ürəyinin tellərindən paltarlar toxumaq deməkdir, sanki onları sənin sevgilin geyinəcək.

Bu, həvəslə ev tikmək deməkdir, sanki bu evdə sənin sevgilin yaşayacaq.

Bu, incəliklə toxum səpmək və məhsulunu sevinclə toplamaq deməkdir, sanki onun bəhrələrini sevgilin yeyəcək.

Bu, etdiyin hər şeyi öz ruhunun nəfəsiylə doldurmaq de­məkdir.

Və bütün müqəddəs mərhumların lap yaxınlıqda dayanıb sənə baxdığını bilməkdir.

Çox eşitmişəm deyirsiniz guya yuxuda: “Mərmərdən heykəl düzəldən və daşın üzərində öz ruhunun surətini yaradan insan torpaq becərən bir başqasından daha xeyirxahdır”.

“Və göy qurşağını insan simasında kətana köçürmək üçün tutan insan bizim ayağımıza geyindiyimiz səndəlləri toxuyan bir başqasından daha nəcib insandır”.

Mən isə deyirəm ki, yuxuda yox, günün günorta çağında külək nəhəng palıd ağacıyla otların ən nazik saplaqları ilə olduğu kimi şirin söhbət edir;

Yalnız küləyin sevgisiylə daha da incələşən səsini nəğməyə çevirən insan böyükdür.

Əgər sevgiylə işləməyi bacarmır, yalnız nifrətlə çalışırsınızsa, onda işinizi atıb məbədin darvazaları qarşısında oturaraq sevinclə zəhmət çəkənlərdən sədəqə istəməyiniz yaxşı olar.

Əgər çörəyi laqeydliklə bişirirsinizsə, o çörək acı dad verər və insanın aclığını doyurmaz.

Əgər bədxah hisslərlə salxımdan şirə çəkirsinizsə, bu hiss şərabı zəhərləyər.

Əgər mələklər kimi oxuyur, amma nəğmə oxumağı sev­mir­sinizsə, insan qulaqlarının gecə və gündüzün səsini dinləməsinə imkan vermirsiniz.

Əlmustafa hədsiz gözəl mətləblərdən danışır, amma ən əsas məqam nəzərdən qaçır. Şairin bədbəxtlyi də elə bundadır: o mümkün qədər dərindən öyrənməyə çalışır, lakin heç vaxt əsl məğzinə çata bilmir. Bu əsasa yalnız sufi çata bilir. Odur ki bütün bu kəlamlar nə qədər gözəl olsa da, nəyinsə nəzərdən qaçdığını unutmayın. İstərdim nəyin nəzərdən qaçırıldığını sizə anladam.

Mən şair deyiləm. Poeziyanın gözəlliyini başa dü­şə bilərəm, çünki sufiyəm, öz əsasımda, şəxsi varlı­ğım­­da kök salıb möhkəmlənmişəm. Çox istərdim Əlmustafanın kəlamlarını anlayasınız. Bəlkə də, onun özü­nün dərk etmədiyi mənaya çatmaqda bunlar sizə kömək edə bilər.

Əlmustafa haqqında danışdıqlarım isə, əslində, Xəlil Cübrana aiddir. Onun haqqında danışmamışam.

Artıq çox illərdir ki, dəfələrlə onun ideyalarına yeni qan, yeni həyat vermək fikrinə qayıdıram, lakin hər dəfə nəyinsə buraxılmış olduğunu görəndə öz-özümdən soruşuram ki, Xəlil Cübranın maarifçi insan olmadığını bildirmədən onun haqqında, sadəcə, şərh verməyim sizə münasibətdə ədalətli olarmı? O, maarifçiliyə çox yaxın insandır, amma yaxınlıq da bir məsafədir.

Siz vahid olmayana qədər məsafə qalacaqdır. Nə­hayət, Xəlil Cübranı və onun nümayəndəsini, yəni Əlmustafanı tam və vahid etməyin daha yaxşı olacağını qərara aldım.

Bəs sevgiylə çalışmaq nə deməkdir?

Bu öz ürəyinin tellərindən paltarlar toxumaq de­mək­dir, sanki onları sənin sevgilin geyinəcək.

Bu, əməyə münasibətdə ən çox sevgi ifadə edən mövqedir, amma hələ sevgidən yaranan əmək deyil, çünki sevgilisi ayrıdır. Bu gün sevgili olan isə sabah olmaya da bilər. İnsanlığa məlum olan sevgi asanlıqla nifrətə çevrilə bilər. Adi sevgi ikitiyəli qılınc kimidir. Kimisə sevirsinizsə – bu, Tanrı da ola bilər, – lakin bu sizin sevginizin istənilən an nifrətə çevrilməyəcəyi demək deyil.

Bir dəfə yanıma bir nəfər gəlib dedi: “Mən Allaha inanan böyük insanam”.

Dedim: “Əvvəllər sizi görmüşdüm. Həmişə Allahdan narazılığınızı bildirirdiniz, indi nə olub belə?”

Cavab verdi: “Narazı idim, ona görə ki övladım yox idi. Artıq on il idi fasilə vermədən ibadət edirdim, Tanrı mənim dualarıma cavab vermirdi. İbadət etməyi, kilsəyə getməyi dayandırdım. Özümü qarət edilmiş, aldanmış hiss edirdim. Allahın mövcud olmadığını düşünürdüm.

Sən demə, çox tələsirmişəm. Dünən övladım doğuldu. Əvvəlcə sizə bildirmək istədim ki, – axı siz mə­nim on il necə əzab çəkdiyimi bilirsiniz, – son dərəcə xoşbəxtəm. Lakin O özünün bizə məlum olmayan səbəblərinə görə qərarını ləngidə bilər, dualarımız isə hər zaman eşidiləcək – bu gün olmasa da, sabah eşidiləcək”.

O şəxsə dedim: “Siz hələ də tələsirsiniz. Uşaq ölə də bilər, bəs onda sizin Tanrıya olan sevginiz, etibarınız, inamınız necə olacaq? Uşağın ölümüylə sizin Tanrınız da öləcək”. Sizin Tanrıya sevginiz uşağınızla birlikdə doğulub, onunla da öləcək və siz Ona həmişəkindən daha çox nifrət edəcəksiniz”.

Kişi bağırdı: “Elə deməyin!”

Ona belə cavab verdim: “Sizin dərk etməyiniz üçün deməliyəm ki, Tanrıya sevginiz fəsildir. Eynilə mövsümi güllər kimi, yəni bir neçə həftə küləkdə oynayır, sonra yox olur. Sizin sevginiz varlığınızın məğzindən, mərkəzindən yaranmamışdı. Bu, həyəcan, narahatlıq yox, sadəcə, rüşvətdir”.

Yeri gəlmişkən, istərdim biləsiniz ki, bu dünyada rüşvətxorluğun biabırçı nəticələrini məhv etmək çox çətin məsələdir, ona görə ki hətta Tanrının özü belə min illərdir bu torpağı öz əlinə almışdır.

İnsanlar məbədlərə gedib deyirlər: “Əgər arzuları­mız yerinə yetərsə, Sənə şirniyyat, meyvələr fəda edərik, Sənin qüdrətinə inanarıq. Arzularımızın yerinə yetməsi Sənin, həqiqətən, mövcud olduğunun yeganə sübutudur”.

Bax buna görə Xəlil Cübranın hələ sufi olmadığını deyirəm. Əvvəlcə gəlin Əlmustafanın dediklərini eşidək:

Bu öz ürəyinin tellərindən paltarlar toxumaq de­mək­dir…

Ürək başdan daha yaxşıdır, amma siz ürək deyilsiniz. Siz ondan daha dərinsiniz: varlıqsınız, əbədi varlıq. Başınızın öldüyü anda ürəyiniz də döyünməsini dayandıracaq. Başınız da, ürəyiniz də bədənə və dünyaya məxsusdur. Yalnız siz öz şüurunuzun tam saflığında həyatın əbədi axarına məxsussunuz.

Yalnız siz Allaha məxsussunuz. Əgər öz inamınızın əsasını hansısa yerinə yetən arzularla qurursunuzsa, bu inanmaqdan daha yaxşıdır, çünki müəyyən arqumentlər başınızı inandırmış, əmin etmişdir, hərçənd bu hələ real bir şey deyil.

Siz hansısa bir səbəbə görə yox, sevginizin tükən­məzliyinə görə sevməlisiniz. Bu sevgini sevgilinizə ünvanlamağınız lazım deyil. Sevginiz gah artır, gah da azalır və bu sizin hamınıza məlumdur. Düşmən sizin dostunuz ola bilər, həmçinin dostunuz düşmənə çevrilə bilər.

Sizin sevginiz heç bir obyektdən asılı olmadıqda azadlıqdır, lakin, sadəcə, tamamilə heç bir səbəb olma­dan sizin varlığınızdan axır. Buna görə də o dəyişə bilməz. O əbədiləşməyə doğru gedir. Allahın olması, yaxud olmaması, hansısa bir sevgilinin olması, ya­xud olmaması fərq etmir. Siz yenə də əvvəlki kimi sevəcəksiniz.

Bu kimisə deyil, özünü sevməklə əlaqəlidir. Sevgi ürəkdən gəlmir, o çox dərin bir mənbədən – sizin varlığınızın ən son dərinliyindən gəlir və hər şeyin üstünə yağır: dəyərli, dəyərsiz, layiqli, layiqsiz. O heç nəyə fərq qoymur.

Lakin belə sevgi sizin sevgiliyə malik olduğunuza görə yaranmır, ona görə yaranır ki, özünüzün ən dərin mərkəzinizə çatmısınız. O, meditasiyadan irəli gəlir; çatışmayan məqam da elə budur. Əks halda, o, gözəl bir poeziyadır və dediklərinin hamısı ifadəlidir:

Bu, həvəslə ev tikmək deməkdir, sanki bu evdə sənin sevgilin yaşayacaq.

Şairin yoxsulluğu da elə bundadır. Hərdən o, ulduzlara çatmağa çalışır, cəhdlər edir, ancaq hər dəfə yerə yıxılır. Onun poeziyası qarışıqdır, bəzən qanadlanıb açıq səmaya yüksəlir, bəzən yerdə sürünür. Əgər meditasiya edən deyilsinizsə, fərqi müəyyən edə bilməyəcəksiniz, çünki onun sözləri hər zaman gözəl, mənalıdır. Baxın, o belə deyir:

Bu, həvəslə ev tikmək deməkdir…

Amma bu həvəsi siz haradan ala bilərsiniz?

Yaxud da belə deyir: sanki… Bu sözü yadda saxlayın: sanki. Bütün bunlar xəyaldır, təxəyyüldür: sanki o evdə sənin sevgilin yaşayacaq. Sanki! – bu sözlə siz öz ətrafınızda hallüsinasiya yaratmağa çalışırsınız. Günəşin gözəl bir qürub çağını görəndə: “Bax sanki qürub çox gözəldir”, – demirsiniz. “Sanki” sözünüz sizin tərəddüdünüzdür, sadəcə, ehtimallarınızdır.

Təsəvvür edin: bir qadını, yaxud bir kişini sevir və deyirsiniz: “Sanki səni sevirəm”. Elə bilirsiniz bu sözlər həmin qadını inandıracaq? Əgər o, saxta ledi yox, əsl qadındırsa, mütləq sizə möhkəm irad tutacaq! – Sanki?

Nəhayət, sufi ilə şair arasındakı fərq aydın oldu, yəni sufi inamla danışır. Şair isə, demək olar, hər vaxt “əgər”, “amma” sözləriylə köklənir və onlarsız keçinə bilməz.

Məşhur bir filosofun “Sanki” adlı kitabı var. Çox səmimi insandır. O, “Allah var” demir. O “Sanki… Düşü­nürəm ki, Allah var” deyir.

“Sanki” kimi heç nəyə yaramayan sözləri işlət­məməyə çalışın. Siz sevir, ya da sevmirsiniz – burada ortaq məxrəc ola bilməz.

Bu, incəliklə toxum səpmək və məhsulunu sevinclə toplamaq deməkdir, sanki onun bəhrəsini sevgilin yeyəcək.

Sözlər gözəldir, amma məzmunu, əsası qeyri-müəyyən zəmindədir. Yəni buradakı “sanki” sözü heç bir küləyin dağıtmayacağına inanaraq sənin qum üzə­rində qala qurmağın mənasına uyğun gəlir. Küləklər isə sənin əmrlərinə əməl etmir.

Din adamı heç vaxt “sanki” sözündən istifadə etmir. Beləsi filosof, şair, “Sanki burada işıq var” deyə düşünən kor adamdır. O, işığı görməyib, yalnız haqqında eşitmişdir. İşıq haqqında hamı danışır, bəlkə də, onlar haqlıdırlar.

Lakin bu onun birbaşa həyəcanı, narahatlığı deyil və narahatlıq, həyəcan birbaşa və sizinki olmayana qədər azadlığa buraxmır. O, kölə asılılığı yaradır. O sizi xəyalpərəst edəcək, amma xəyalpərvərlərə yuxu və düşüncəsizlik, şüursuzluk lazımdır.

Bu, etdiyin hər şeyi öz ruhunun nəfəsiylə doldurmaq deməkdir.

Və bütün müqəddəs mərhumların lap yaxınlıqda dayanıb sənə baxdığını bilməkdir.

Bəlkə də, bunda müəyyən həqiqət var, ən azı, bu ölülər şəhərində. Ancaq mən onları “müqəddəs mər­humlar” adlandırmayacağam. Yalnız bir müqəddəs var, o da həyatdır. Sizin mərhumları “müqəddəs” adlandırmağınız sırf sünilikdir, etiketdir. Onda siz burada nə edirsiniz? Bəs niyə ölmür və müqəddəs olmursunuz? Sağlığınızda sizi lənətləyirlər, lənətlənmiş insan öləndə isə “müqəddəs” olur.

Yeri gəlmişkən, bu yaxınlarda sizə burada canlı Allahın məbədi olduğu barədə danışmışdım. Əgər buraya gəlirsinizsə, bütün varlığınızla gəlir və insanlarla onların sevincini, nəğməsini bölüşürsünüz. Amma indiyədək stullarda – məgər stulları götürüb aparmısınız? – bir ledini… görürdüm. Onu qadın adlandırmıram, çünki “qadın” şərəfli sözdür, o isə, demək olar, ölü rolunda xidmət göstərmək üçün erkək şovinistlərin rüşvət müqabilində aldıqları, sadəcə, ledidir.

Sizin nəğmənizdə və sevincinizdə iştirak etməyən bir qadın nəzərimi cəlb etdi. Burada çox ölmüş insanlar görmürəm – yalnız bir bədbəxt qadın başqalarından kənarda qalır, sevinməkdən, başqalarına qoşulmaqdan, sizinlə əhvallı görüşməkdən qorxan qadından başqa. Buranı tərk edən zaman o qadına bir başqa tərzdə baxacağam: görüm ki, möcüzə baş verir, yoxsa yox.

Keçmişdə belə şey əcaib, qeyri-adi deyildi – İsa Lazarı yanına çağırır və o, artıq dörd gündən bəri ölmüş Lazar dərhal dirilir. Ölmüş ledini canlı qadına çevirmək üçün ixtiyarında cəmi iki saat vardı.

Sizə məlumdur ki, “ledi” sözü iyrəncdir? O, “yaxşı uzanan qadın” deməkdir. Ledi əlaqə yaşayan zaman aşağıda uzanmalı, demək olar, ölü kimi hərəkətsiz olmalı, sevincini büruzə verməməli, səs çıxarmamalıdır. Bu çox çətin kişi strategiyasıdır, ona məlumdur ki, qadının çox orqazmı ola bilər. Kişidə yalnız bir orqazm mümkündür; onun sevgisi iki-üç dəqiqədən sonra ötüb-keçir. Halbuki bu vaxt ərzində ledi lazımi qədər isinməyə belə macal tapmır.

Min illərlə qadın belə çətin üsullarla istismar edilmişdir. Onlara öyrədirdilər ki, “ölü kimi uzanmaq və can çəkişməsindən əziyyət çəkmək cazibəlidir”. Buna görədir ki, qadınlarla sevgi yaşayan zaman onlar gözlərini yumurlar.

Onlar nə baş verdiyini görmək istəmirlər, çünki iştirakçı deyillər. Halbuki bu ən gözəl görüş rəqsi, iki sevən insanın birgəliyə qovuşması ola bilər. Mən bu müddəanı qəbul edə bilmirəm: Və bütün müqəddəs mərhumların lap yaxınlıqda dayanıb sənə baxdığını bilməkdir.

Lakin xristianlıq şəraitində… Xəlil Cübran – xristianlığı qəbul etmişdir; onun əcdadları İslam dinindən xristianlığa keçmişlər. Hindistandan kənarda yaranmış bütün dinlər inanır ki, sizin yalnız bir həyatınız var, bundan sonra ağaclarda oturur, müqəddəs, mərhum, yaxud istədiyiniz kimi dayanır və əbədi olaraq son günün, qiyamət gününün gələcəyini gözləyisiniz.

İsadan dəfələrlə soruşurdular: “Qiyamət günü nə zaman gələcək?” Onun əshabələri tamahkar olduqları üçün behiştə mümkün qədər tez daxil olmaq istəyirdilər. İsa onları aldatdı, yaxud, bəlkə, elə özü də bu xəyalla yaşayırdı. O dedi: “Az qalıb. İndiki həyatınızda cənnətin darvazalarını açılmış görəcəksiniz.

Orada mən atamla, Allahla yanaşı dayanıb kimin mənim ardımca gəldiyinə işarə edəcəyəm. Həmin şəxsə içəri daxil olmağa icazə veriləcək. Mənim ardımca gəlməyənlər isə cəhənnəmin əbədi qaranlığına düşə bilərlər”.

Bu kiçik müddəa xristian olaraq doğulmuş Bertrand Rasseli hədsiz hiddətləndirmiş və əsəbiləşdirmisdi. O, xristianlıqdan imtina etmiş və “Mən Niyə Xristian Deyiləm” adlı kitabını yazmışdı. Müəllifin göstərdiyi səbəblərdən ən vacib olanı budur: din bütövlükdə ədalət hissindən məhrumdur.

Bir ömür ərzində neçə günah işləmək olar? Əgər hər an günah işlədirsinizsə, yetmiş il fasilə verməyərək yeməsəniz, içməsəniz, yatmasanız, hətta bu müddətdə belə əbədi cəhənnəm oduna layiq olmaq üçün o qədər günah törədə bilməzsiniz. Əbədi! Müəyyən bir ədalət olmalıdır axı.

Bertrand Rassel özü haqqında belə deyirdi: “Mən xristianların günah bildikləri çox işlər görmüşəm və yuxularıma da elə şeylər gəlib ki, onları da günah kimi mühakimə etmək olar. Əgər hərəkətlərimi və yuxularımı bir yerə toplasaq, ən ciddi hakim belə məni dörd, yaxud beş ildən çox müddətə həbsə göndərə bilməz”.

Cəhənnəm oduna əbədi məhkumluqdan çıxış yolu yoxdur, açıq-aydın axmaqlıqdan, cəfəngiyyatdan, ağılsızlıqdan xilas olmağın başqa üsulu yoxdur. Lakin hətta Xəlil Cübran kimi insan hələ də belə təsəvvürlərlə yüklənmişdir.

[Auditoriyadakı dinləyicilərdən biri zalı tərk etmək üçün ayağa qalxır].

Bu adama baxın… siz hara gedirsiniz? Əgər buranı tərk edəcəkdinizsə, onda niyə gəlirdiniz? Bu insanlar ölüdür! O kişinin üzünə baxın… bir də mənim işarəylə göstərdiyim qadına: gərək onlara zala girməyə icazə verilməyə idi. Bura toplantıdır, kinozal yox! Lakin Hindistanda yaranan dinlərin hamısı bu mənada daha ağlabatandır.

Onlar yalnız bir həyata yox, yeni formaya, yeni şəklə salmağa inanırlar. Siz dönə-dönə yenidən doğulmaqda davam edirsiniz. Həyatınıza bütöv bir əbədilik verilir, heç bir başlanğıcı və sonu olmayan əbədilik. Bu səhər müşahidə aparırdım, ağaclardan məni izləyən heç bir ölmüş insan görmədim. Yalnız bir neçə olmüş insan öz maraqlarına görə həyata daxil oldu – bəlkə də, bunlar mülki geyimdə olan polis itləri idi.

Lakin mən burada heç bir müşahidəçi və ya detektiv, yaxud məlumat verənin olmasına dözmərəm. Hamınız başa düşməlisiniz ki, hər dəfə burada iştirakı olmayan, əlaqəsi olmayan kimisə görəndə bu həmin adamın Allahın məbədinə daxil olduğu sonuncu dəfə olmalıdır.

Bəzən eşidirdim ki, deyirdiniz sanki yuxuda…

Lakin bu sanki davam etməkdədir. O, dediyinə əmin deyil. O, sadəcə, ehtimal edir, sanki yuxuda danışır:

Mərmərdən heykəl düzəldən və daşın üzərində öz ruhunun surətini yaradan insan torpaq becərən bir başqasından daha xeyirxahdır.

Rəssam, şair, heykəltəraş və rəqqasələr Nobel mükafatıyla təltif edilirlər. Heç eşitmisiniz ki, gözəl həyat yaradan bağbana Nobel mükafatı verilsin? Tarlanı əkib-becərən və bizim hamımızı qidayla təmin edən kəndli nə vaxtsa Nobel mükafatı ilə təltif edilib? Yox, o yaşayır və ölür, sanki heç vaxt burada olmamış kimi.

Bu, yanlış ayırma, yanlış sədd qoymadır. Hər bir yaradıcı cana nə yaratdığından asılı olmayaraq, hörmət edilməli və ehtiram göstərilməlidir, bu onun yaradıcılığına sayğı olacaqdır.

Lakin siyasətçilər də Nobel mükafatı alırlar, halbuki onlar ağıllı cinayətkarlardan başqa heç kim deyillər. Dünyada baş vermiş bütün qantökmələr, qırğınların səbəbkarları siyasətçilərdir, onlar indiyədək qlobal intihar yaratmaq üçün getdikcə daha çox nüvə silahı hazırlayırlar. Həqiqətdə vicdanlı insan cəmiyyətində yaradıcılığa hörmətlə, ehtiramla yanaşırlar, çünki yaradıcı insan Tanrının işində iştirak edir…

Və göy qurşağını insan simasında kətana köçürmək üçün tutan insan bizim ayağımıza geyindiyimiz səndəlləri toxuyan bir başqasından daha nəcib insandır.

Bizim estetik duyğumuz çox zəngindir. Yadıma Avraam Linkoln düşür. Onun atası başmaqçı idi, özü isə Amerikanın prezidenti seçildi. Təbii ki, bütün aristokratlar dəhşətli dərəcədə narahat, dilxor olmuş və acıqlanmışdılar. Çox keçmədən Avraam Linkolnun qətlə yetirilməsi də təsadüfi deyildi. Amerika aristokratları sadə bir başmaqçı oğlunun ölkənin prezidenti olmasını həzm edə bilmirdilər.

Senatda inauqurasiya münasibətilə çıxış etməli olduğu ilk gündə ayağa qalxmaq istəyərkən nanəcib bir aristokat ayağa duraraq bərkdən səsləndi: “Cənab Linkoln, təsadüfən ölkənin prezidenti seçilməyinizə baxmayaraq, unutmayın ki, adətən, siz atanızla birlikdə bizim ailə üzvlərimizə ayaqqabı tikmək üçün mənim evimə gələrdiniz. Elə senatorların da çoxu sizin atanızın tikdiyi ayaqqabıları geyinir, odur ki heç vaxt əsil-nəcabətinizi unutmayın”.

Bu sözlərlə həmin şəxs onu alçalda biləcəyini düşünürdü. Lakin Avraam Linkoln kimi insanı alçaltmaq mümkün deyil. Yalnız tam dəyərə malik olmayan çox az adam alçala bilər. İnsanlardan ən böyükləri alçalmaqdan uzaq olurlar. Avraam Linkolnun həmin şəxsə verdiyi cavabı hamının yadda saxlaması yaxşı olardı. O dedi: “Məhz Senata ilk müraciətimdən əvvəl atamı yadıma saldığınız üçün sizə təşəkkür edirəm.

Mənim atam elə gözəl və yaradıcı usta idi ki, onun qədər qəşəng ayaqqabılar tikən bir başqası yox idi. Mən yaxşı bilirəm, nə qədər çalışsam da, heç vaxt atam kimi yaradıcı insan, onun qədər böyük prezident ola bilmərəm. Ondan üstün olmağa gücüm çatmaz. Yeri gəlmişkən, bütün aristokratların yadına salmaq istərdim ki, atamın tikdiyi ayaqqabılar ayağınızı sıxırsa, eybi yoxdur, mən də atamın sənətini öyrənmişəm.

Mən mükəmməl başmaqçı deyiləm, hər halda, sizin ayaqqabılarınızı düzəldə bilərəm. Sadəcə, xəbər göndərin, evinizə gələrəm”.

Senata ölüm sükutu çökdü. Senatorlar bu insanı alçaltmağın mümkün olmadığını başa düşdülər.

O isə əvəzində yaradıcılığa böyük hörmət bəslə­diyini göstərdi.

Sizin rəsm çəkməyinizin, heykəl düzəltməyinizin, yaxud ayaqqabılar tikməyinizin fərqi yoxdur; bağban, kəndli, balıqçı və ya xarrat olmağınızın elə bir fərqi yoxdur. Əhəmiyyət yalnız sizin öz yaratdıqlarınızı ruhunuzla etməyinizdədir. Bax onda yaratdığınız məhsullarda ilahi bir keyfiyyət olar. Yaradıcılıqdan başqa ilahi, məftunedici heç nə yoxdur.

Mən isə deyirəm ki, yuxuda yox, günün günorta çağında külək nəhəng palıd ağacıyla otların ən nazik saplaqları ilə olduğu kimi şirin söhbət edir;

Təbiət hamıya eyni yanaşır. Günəş yalnız varlılara görə çıxmır; eləcə də bədirlənmiş Ay özünü dünyanın prezidentləri və baş nazirlərinə həsr etmir. Külək əsərək xoş rayihə gətirərkən sizin məşhur, yaxud, sadəcə, heç kim olduğunuz onu maraqlandırmır.

Təbiət saf kommunizmdir, o hamıyla eyni rəftar edir. Nəciblər və günahkarlar bir-birindən ayrılmayıblar. Su günahkara deyə bilməz: “Sən susuzluğunu yatıra bilməzsən, çünki günahkarsan. Mən burada müqəddəslərə görə axıram”.

Təbiətdən nəsə öyrənin, çünki o, yeganə müqəddəs aləmdir. Mən müqəddəs olan başqa aləm tanımıram, ancaq təbiət günahsızdır, safdır, müqəddəsdir.

Əgər təbiətə qulaq asmış olsaydıq, insan bu nəhəng bərabərliyin bir hissəsi olardı: hər şeyə hörmət, həyata dərin ehtiram. Lakin insan təbiətin yollarını unutmuşdur, o, tamamilə qeyri-təbii olmuşdur. Onun çəkdiyi əzablar qeyri-təbii həyatın kənar, ikinci dərəcəli məh­suludur.

Yalnız küləyin sevgisindən daha da şirinləşən səsini nəğməyə çevirən insan böyükdür.

Lakin bu insanların adlarına sizin tarix kitablarında rast gələ bilməzsiniz, çünki onlar irimiqyaslı qatillər idilər, sadəcə, dünyanı istila etmək kimi sərsəm arzusunu həyata keçirmək naminə heç bir səbəb olmadan insanları qətlə yetirən Makedoniyalı İsgəndər kimi. Belə istilaçılar yaradıcı insan ola bilməzlər. Belələri dünyanın ən dağıdıcı insanlarıdır.

Bütün dünya Ronald Reyqanın nüvə silahının gələcək istehsalını dayandırması üçün təzyiq göstərir. Ancaq, görünür, o, tamamilə ağılsız və düşüncəsizdir. O heç kimə qulaq asmır. Bu amerikalı siyasətçilər Sovet İttifaqını günahlandırırlar. Amma məhz Sovet İttifaqı Ronald Reyqanın inadkar mövqeyini görüb on ay bundan əvvəl nüvə silahlarının istehsalını dayandırmışdır. Bununçün cəsarət lazımdır.

Ronald Reyqan və onun tərəfdarları qorxaqlar komandasıdır. İndi belə mövqe tutmağın nə mənası var? Sovet İttifaqı nüvə silahı istehsal edəndə hansısa mənası vardı: “Geridə qalmamaq!”

Sovetlər bacardıqları qədər onları inandırmağa çalışdı: “Biz öz nüvə silahlarımızı azaltmağa hazırıq, siz də silahlarınızı eyni nisbətdə ixtisar etməyə başlayın”.

Ronald Reyqan kimi yanlış dini fikirli və siyasi fanatikdən nəsə gözləməyin heç bir əhəmiyyəti olmadığını görən sovetlər nüvə silahı istehsalını özləri, tək dayandırdı. Bu hərəkət dünya miqyasında onların nüfuzunu qaldırdı.

Ronald Reyqan, artıq siz məğlub edilmiş insansınız. Siz öz qorxaqlığınızı göstərdiniz və Sovet İttifaqı əleyhinə təbliğatınız yalanlardan başqa bir şey deyil. Amerikadan səbəbsiz yerə qovulduğumu, Sovet İttifaqının isə məni beynəlxalq kitab sərgisinə dəvət etdiyini və gedə bilmədiyim təqdirdə bütün ədəbiyyatımı kiminləsə göndərməyimi xahiş etdiyini biləndə təəc­cüblənəcəksiniz: “Biz Sovet İttifaqında dünyanın ən yaxşı ədəbiyyat nümunələrinin tanınmasını istəyirik”.

Amerikada hər il təxminən bir milyon dollar dəyə­rində kitablarım satılırdı. Lakin qəfildən hər zaman “Sizin təklifiniz bizim tələbimizə cavab vermir” deyərək satıcılar, univermaqlar mənim kitablarımı vitrinlərə yerləşdirə bilmirlər. Bu gün faşistlər ölkəsi hansıdır? Amerika nə vaxtsa Sovet İttifaqı, yaxud Almaniyadan daha çox faşist ölkəsinə çevrilmişdir.

Ronald Reyqan çox dindar şəxsiyyətdir, o, fundamentalist-xristiandır. Bəs bu hansı növ dindarlıqdır? O, Amerikanın ən yaxşı insanlarını aldadır, bütün dünyanı məhv etməyə çalışır. Dünya heç zaman hakimiyyət başında ondan pis cinayətkar görməmişdir. Onunla müqayisədə Adolf Hitler kölgədə qalır. Lakin bu adlar tarix yaradır: Çingiz xan, Teymurləng, Nadir şah. Onlar yalnız və yalnız dağıdırdılar.

Yadıma Hindistanı işğal etmiş və hər gecə gözəl qadınlar və şərab tələb edən Nadir şah düşür. Şah bütün günü insanları qətlə yetirir, gecələr isə bayram edirdi.

Bir gecə əsgərlər onun hüzuruna həqiqətən gözəl bir əxlaqsız qadın gətirirlər. Qadın rəqs etdikcə Nadir şah xoşhal olur. Gecənin bir aləmi şah deyir: “Mən özümü çox yorğun hiss edirəm, ancaq sabah daha bir ölkəni istila etməliyik, odur ki rəqs etməyi dayandır”. Ancaq gənc, zərif və gözəl qadın deyir: “Belə etsəm, qaranlıq gecədə kəndimə meşə yoluyla qayıtmalı olacağam. İcazə ver heç olmasa gecəni burada qalım. Səhər açılanda gedərəm”.

Şah belə cavab verir: “Narahat olma. Sən adi adamın qonağı deyilsən, Nadir şahın qonağısan! Elə indi sənin yolunu işıqlı edərəm”. Əlacsız qadının öz evinə işıqda gedə bilməsi üçün şah əsgərlərinə kəndə gedən yol boyunca bütün kəndləri, ağacları yandırmağı əmr edir.

Beləliklə, əxlaqsız qadının xatirinə qaranlıq gecədə səhər yaratmaq üçün şirin yuxuya getmiş sakinləriylə bərabər iyirmi kənd və meşə başdan-başa odlara qalanır, sadəcə ona görə ki, həmin qadın qeyri-adi adamın qonağı idi. Bu, tarix yaradanların adlarıdır. Tarix kitablarında heç vaxt ciddi, sakit, dinc insanların adlarına rast gəlməzsiniz.

Lakin Xəlil Cübran haqlıdır: Yalnız küləyin sevgisindən daha da incələşən səsini nəğməyə çevirən insan böyükdür.

Sevən ürəkdən böyük heç nə yoxdur. Sizin hamınızın sevən ürəyiniz var. Sadəcə, kimsə sizə deməlidir ki, onun açılmağa, varlıq üçün, həyat, insanlar, ağaclar, okeanlar – bir sözlə, sizi əhatə edən hər şey üçün əlçatan edilməyə ehtiyacı var.

Əmək gözlə görünən sevgidir.

Hər dəfə yaradanda varlıq üçün sevginizi görünən edirsiniz, amma sizin dini müqəddəsləriniz dünyadan imtina etməyinizi əmr edir. Hindistanda minlərlə rahib var: hindular, caynlar, müsəlmanlar, ancaq onların heç biri yaradıcı deyil, onlar hətta rəssamlıq və poeziya ilə məşğul olmurlar. Yox, əməyi pisləyir, həyatı və onun quruculuğunu məzəmmətləyənlərə isə pərəstiş edirlər.

Mən insanlardan soruşdum: “Hara gedirsiniz?” Hindistanda müqəddəs yanına getmək “seva”, yəni xidmət etmək adlanır. Onlar müqəddəsə xidmət edə­cəklər. Müqəddəs işləyib çalışa, qurub-yarada bilmir, o ən faydasız şəxsdir – bədbəxt ölkənin lazımsız yüküdür – və onun xidmətində dayanmaq lazımdır.

Əvvəllər Maqqa Babu adlı, həqiqətən gözəl insan tanıyırdım. Fasiləsiz olaraq qulluq edən insanlar onu hədsiz dərəcədə yormuşdular, axı hər işin bir həddi var. Bəzən qulluq edənlərin ona yatıb dincəlməyə imkan vermədikləri vaxtlar da olurdu! On adam onu masaj edirdi… Maqqa Babu isə elə sadə, safürəkli insan idi ki, onlara heç nə demək istəmirdi: “Qoy nə istəyirlər etsinlər…”

Lakin bir gecə o yoxa çıxdı. Adətən, o öz iradəsi əleyhinə yoxa çıxırdı. Bəlkə də, Maqqa Babu fasiləsiz oğurlanan yeganə insan idi, ona görə ki bir kənd ona lazımi qədər qulluq edirdi, hansısa başqa kənd isə fürsətdən istifadə edib mütləq oğurlayırdı, Maqqa Babu isə heç nə demək istəmirdi. Əgər desəydilər: “Rikşaya otur”, o, mütləq oturardı.

Dəfələrlə onu müxtəlif kəndlərdə tapıb geri qaytarmışdılar. Nəhayət, o elə yoruldu ki…

Mən universitetdə tələbə ikən hərdən, sadəcə, bu dinməz adamın yanında oturmaq üçün onun yanına gedərdim, çünki o, heç vaxt bir kimsə ilə danışmazdı. Amma mən xoşbəxt idim, yanımızda heç kim olmayanda o qulağıma nəsə bir şey pıçıldayardı. Sonuncu dəfə qulağıma bunları pıçıldadı: “Səni yenidən görə bilməyəcəyim üçün kövrəlirəm”.

Soruşdum: “Nəsə olub? Yoxsa sizi oğurlamaq üçün tapşırıq var?”

Cavab verdi: “Yox, mənə qulluq edən bu insanlardan o qədər bezmişəm ki… Mən yata bilmirəm, ona görə, sadəcə, dağlara çəkilib gözdən uzaq olmaq istəyirəm. Bir daha geri qayıtmayacağam, çünki buralar sakit yaşamaq istəyənlər üçün yer deyil”.

O, maarifçi insan idi, lakin heç bir tarix kitabında adı çəkimlir. Görünür, tarix qatillər, hakimiyyəti olanlar – dünyada hər növ fəlakət törədən insanlarla tutulmuşdur, bu insanlar başqalarına kömək, yaxud xeyirxahlıqla yox, qarğışla xatırlanırlar.

Yeni bəşəriyyət yaranarsa, ilk növbədə bütün tarix kitablarını yandırmaq lazımdır. Makedoniyalı İsgəndər, Napoleon Bonapart, İvan Qroznı, Adolf Hitler, İosif Stalin, Benito Mussolini, Ronald Reyqan. Uşaqlarınızın öz ağlını bu insanlarla zəhərləməsinə imkan verməyin!

Tarix yaradıcıları, yəni heç kim olan insanları qeyd etməli idi; amma heç kim olduqlarına görə onlar fleytaya – içiboş bambuka çevrildilər. Külək əsəndə fleyta onu nəğməyə çevirir. Bunlar varlığın, təbiətin sevdiyi insanlardır, çünki belə adamlar onu gözəlləşdirirlər. Lakin dinlərin hamısı həyatın əleyhinədir. Onlar deyirlər: “Həyatdan imtina edin”.

Həyat isə əməyi, sevgini, bir sözlə, hər şeyi özünə daxil edir. “Həyatdan imtina edin, çünki həyatdan imtina etməyiniz ölümdən sonra cənnətə giriş olacaqdır”. Ancaq bu, hər zaman ölümdən “sonra” baş verir.

Bütün dindar insanlar və siyasətçilər mənə qarşı aqressivdirlər, çünki mən insanlara həyatın ölümdən sonra yox, burada və indi olduğunu deyirəm. Həyat – sevgidə, yaratmaqda, özünüzün gizli məxluq olduğunuzu başa düşməkdədir. Ona görə ki yalnız beləliklə daim tükənməz gözəllik, sevgi və sevinc mənbəyi ola bilərsiniz.

Ölümdən sonra həyat kimə gərəkdir? Həyat ölüm­dən “əvvəl” mövcuddur və əgər onu mükəmməl yaşaya bilsəniz, sizə ölüm yoxdur. Bu, səssizliyə daxil olmuş bütün insanların təcrübəsidir. Onlar çox böyük möcüzənin şahidi olmuşlar: onların gizli mahiyyəti, onların şüuru əbədidir. Həyat paltarlarınızı, bədəninizi ala bilər, amma “sizi” məhv edə bilməz. Lakin yalnız qurub-yaradan – sevgidən qurub-yaradan insan ölümə üstün gəlir.

Əgər sevgiylə işləməyi bacarmır, yalnız nifrətlə çalışırsınızsa, onda işinizi atıb məbədin darvazaları qarşısında oturaraq sevinclə zəhmət çəkənlərdən sədəqə istəməyiniz yaxşı olar.

Əgər yaradıcı olmağı bacarmır, işləməyi sevmir, həyatı sevə bilmirsinizsə, onda sizinçün yeganə çıxış yolu dilənçi olmaqdır. Sevən insan, yaradan insan imperatordur, özü də bütün dünyanı istila etmədən. O bütün kainatı təmiz, sevən quruculuğu ilə məftun etmişdir. Əgər buna qadir insan deyilsinizsə, ən azı, məbədin qarşısında oturub dilənçilik edin.

Bəs nə üçün o məhz məbədi təklif edir? Ona görə ki əgər məbəd canlı məbəddirsə (canlı məbəd deyəndə mən ustadın hələ sağ olduğu məbədi nəzərdə tuturam), oraya arayıb-axtaran, sevən, yaradan insanlar gələcək və daim onların da sizin kimi insanlar olduqlarını görəcəksiniz. Bəlkə də, dilənçilik etdiyinizə görə xəcalət çəkməyə başlayacaqsınız. Bəlkə də, bir gün ayıla bilib məbədə dilənçi kimi yox, həqiqəti, sevgini axtaran, necə yaratmağı öyrənən insan kimi daxil oldunuz.

Əgər çörəyi laqeydliklə bişirirsinizsə, o çörək acı dad verər.

Və insanın aclığını doyurmaz.

Əgər bədxah hisslərlə salxımdan şirə çəkirsinizsə, bu hiss şərabı zəhərləyər.

Əgər mələklər kimi oxuyur, amma nəğmə oxumağı sevmirsinizsə, insan qulaqlarının gecə və gündüzün səsini dinləməsinə imkan vermirsiniz.

Nəğmə oxumaq tükənmir. Quşlar da, güllər də nəğ­mə oxuyur. Sizin bunu eşidib-eşitməməyiniz tamam başqa məsələdir. Elə bilirsiniz güllər oxumur? Onda özünüzü kar hesab edə bilərsiniz! Ona görə ki mən onların oxumağını eşitmiş, rəqslərini duymuşam. Hətta qaranlıq gecədəki sakitliyin özü belə nəğmədir. Əgər heç nə etməyi bacarmırsınızsa, ən azı, varlığın sizin vücudunuza daxil olmasına icazə verin. O sizi dəyişəcək. Mən transformasiya elmini meditasiya adlandırıram.

Sadəcə, burada oturmaqla, quşların nəğmələrini dinləməklə siz əbədi yaradıcılıqla köklənirsiniz.

Mən bu bağda yeddi il, hələ Amerikaya getməzdən əvvəl olmuşdum. Mənim adamlarım burada balaca ağac tingləri əkdilər, indi əsl cəngəlliyə bənzəyir. Sadəcə, sakitcə ağacın kölgəsində oturub ağacların bir-birinə nələr pıçıldadığına qulaq asın. Göy və yer arasında daimi sıx əlaqə mövcuddur. Əgər bu pıçıltını eşitsəniz, sanki ürəyiniz sevincdən rəqs edər. Bu pıçıltı sizin üçün həyat nəğməsi olacaq. Bu pıçıltı sizə Solomonun mahnısını anlamağa imkan verəcək.

Qəribə faktdır ki, yəhudilərin müqəddəs kitabı Əhdi-Ətiqdə… Onlar Əhdi-Cədidi özlərinin müqəddəs kitabına qəbul etmirlər; Əhdi-Cədid İsa və onun nəsihətlərinə həsr edilmişdir. Əhdi-Ətiqdə mənəvi əhəmiyyətə malik olan yalnız bir yazı var və bu,

Solomonun mahnısı adlanır. Lakin yəhudilər insanların bu mahnıdan xəbərdar olacağından çox qorxurlar. Mahnı onların sinaqoqunda belə müzakirə edilmir, çünki bu, həyat haqqında mahnıdır – tərki-dünyalıq yox, sevinc mahnısıdır. Bu, sevgi mahnısıdır.

Bu, Əhdi-Ətiqin, həqiqətən, dini olan yeganə his­sə­sidir. Solomonun mahnısı olmadan Əhdi-Ətiqin heç bir dəyəri və əhəmiyyəti yoxdur. Lakin yəhudi ruhaniləri, ravvinlərvə alimlər, yəni Əhdi-Ətiqlə maraqlananların hamısı burada Solomonun mahnısının olmasına bu və ya başqa dərəcədə utanırlar. Bəs onunla nə etməli? O, Əhdi-Ətiqdə yeganə gözəl hissə, mənəviyyatın əsl mahiyyətidir.

7
AZADLIQ

azadlığın dərin mahiyyəti

Və bir natiq dedi: “Bizə azadlıqdan danışın”.

O cavab verdi:

Məbədin darvazası qarşısında və evdə səcdəyə gedərək öz azadlığınız üçün ibadət etdiyinizi görmüşəm.

Məbədin ağaclığında və qalanın kölgəliyində sizlərdən ən çox azad olanların öz azadlıqlarını boyunduruq və qandal kimi geyindiklərini gördüm.

Və içimdə ürəyimdən qan axdı: çünki yalnız azadlığı axtarmaq arzusu sizinçün buxova cevriləndə və azadlıq haqqında məqsəd və onun həyata keçməsinə inamlı danışanda azad ola bilərsiniz.

Günləriniz qayğısız, gecələriniz arzu və kədərsiz keçəndə, həqiqətən, azad olacaqsınız, lakin, əksinə, bunlar sizin həyatınızda maneə olan zaman siz onlardan yüksəklərə çılpaq və sərbəst qalxacaqsınız.

Anlayışınızın sübh çağı günortanı buxovladığınız zəncirləri qırmasanız gecə və gündüzlərinizdən yüksəyə necə qalxacaqsınız?

Əslində, sizin azadlıq adlandırdığınız məfhumun halqalarının günəşin şüaları altında parıldadığına və gözlərinizi qamaşdırdığına baxmayaraq, bu, zəncirlərdən ən güclüsüdür.

Həqiqi azadlığın xarici aləmlə heç bir əlaqəsi yoxdur.

Həqiqi azadlıq nə siyasi, nə də iqtisadi azadlıqdır, o, ruhi azadlıqdır.

Siyasi azadlıqdan hər an məhrum etmək mümkündür, iqtisadi azadlıq isə səhər erkən günəşin altında bərq vuran şeh damcıları kimi tez yox ola bilər. Onlar sizin əlinizdə deyil. Əlinizdə olmayan nəyisə həqiqi azadlıq adlandırmaq olmaz.

Həqiqi azadlıq hər zaman ruhidir. Onun nə zəncir­lənə, nə qandallana, nə də həbsxanaya salına bilən daxili aləminizlə hansısa bir əlaqəsi var. Bəli, sizin vücudunuz bütün bunlardan əzab çəkir, amma qəlbiniz çox sərbəstdir, azaddır. Siz buna görə xahiş etməməli, mübarizə aparmamalısınız.

O artıq indi, bu anda oradadır. Əgər iç tərəfini çevirsəniz, bütün zəncirlər, həbsxanalar, hər növ köləlik yox olar – özü də onlar çoxdur. Azadlıq yeganədir, köləliklər isə çoxdur. Elə həqiqət də təkdir, yalanlar isə minlərlədir.

Bir natiq dedi: “Bizə azadlıqdan danışın”.

Natiq yalnız sözləri tələffüz edir. O, azadlıq, sevgi, gözəllik, yaxşılıq haqqında danışır, lakin o ancaq danışır; onun gəlişi gözəl sözləri ağlın təlimləndirilməsindən başqa bir şey deyil. Natiqin reallıqla əlaqədar heç bir qayğısı yoxdur. Onun dünyası yalnız gücsüz, məzmunsuz sözlərdən və həmin zəif, məzmunsuz sözlərdən elə məharətlə istifadə etməkdən ibarətdir ki, siz onu sözlərindən tutursunuz.

Natiq çox münasib şəkildə Əlmustafadan xahiş etdi: “Bizə azadlıqdan danışın”.

Bəs dəqiq olaraq azadlığın ən dərin mahiyyəti nədir? Sizin keçmiş zamandan, gələcəkdən azad olmağınız. Sizi daim geriyə sürükləyən keçmiş zamanla bağlayan xatirələriniz yoxdur. Bu, varlığın əleyhinədir: geriyə heç nə qayıtmır. Sizin azadlığınız da həmçinin təsəvvürlərdən, xəyallardan, arzulardan, darıxmaqdandır – onlar sizi gələcəyə doğru aparır. Nə keçmiş zaman, nə də gələcək mövcuddur. Əlinizdə olan nə varsa, hamısı indiki zamandadır.

Keçmiş və gələcək zamanın yükündən azad şəkildə indiki zamanda yaşayan insan azadlığın dadını bilir. Onun heç bir zənciri yoxdur: nə yaddaş zənciri, nə də arzular zənciri. Onlar sizin qəlbinizə dolanmış, istədiyiniz və sizə məxsus olan anı yaşamağa heç vaxt imkan verməyən real zəncirlərdir. Mənə gəldikdə, xəyali, fəaliyyətsiz ağıl olmadan kiminsə azad olduğunu görmürəm.

Qərbdə cənnət dediyiniz Hindistanda moksha adlanır. Moksha azadlıq deməkdir. Cənnət isə azadlıq demək deyil, bu sözün mənşəyi “hasarlanmış bağca” mənasını verən, fars dilindəki “phirdaus” sözündəndir. Lakin bunun hasarlanmış bağça olduğunu unutmayın, yəni o, bağça ola bilər, ancaq o, həbsxanadır.

Bibliya tarixində deyilir ki, Allah-taalanın Adəm və Həvvaya qəzəbi tutur və onları cənnət bağından qovur. Haraya? Mən deyərdim ki, bu ən böyük azadlığı, ən böyük xoşbəxtliyi gizləyən qarğış idi. Onlar həmin həbsxanadan bayırda qaldılar və bu, insanlığın başlanğıcı oldu.

Artıq bütün yer-göy onlarla idi və onların etdikləri özlərinə aid idi. Təəssüf ki, onlar azad dünya yaratmağı bacarmadılar. Hər bir millət heç olmasa divarla hasarlanmış bağça yox, yenidən divarlarla hasarlanmış həbsxanaya düşdü.

…Kiçik bir məktəbdə din müəllimi uşaqlara dünyanın yaranışı barədə Bibliyada yazılanlardan danışır. Balaca bir oğlan sual vermək üçün əlini qaldırır. Müəllim soruşur: “Nə sualın var?” Şagird deyir: “Sualım belədir: Bibliyada deyildiyinə görə, Tanrı Adəmlə Həvvanı cənnət bağından çıxarır.

O hansı model avtomobildən istifadə etmişdi?” Gərək ki, “Ford” idi, “T Ford” adlı ilk model. Mənə elə gəlir ki, yazıq Tanrı hələ də “T Ford” modelli avtomobili heç bir mexanik olmadan idarə edir, ona görə ki nə oğlu İsa peyğəmbərdir, nə də Müqəddəs Kölgəsi və özü mexanikdir.

Xristianlıq Tanrının kişini cəzalandırdığını güman edir. Mənim düşüncəm və qavrayışım deyir: “Bəlkə də, Tanrı onları cəzalandırdığını düşünmüşdür, lakin reallıq budur ki, O özü hələ də həmin divarla hasarlanmış bağçada həbsdədir. Onun kişini azad etməsi maskalanmış xeyir-dua idi. Onun niyyəti xoş deyildi, lakin nəticəsi insanın bütöv təkamülü oldu. Əgər təkamül lazımi qaydada sürətlə getmirsə, yenə də Tanrının bütün dinlərdən olan keşişləri bunun qarşısını alırlar.

…Qalileo Yerin ətrafında dövr edənin Günəş olmadığını və bunun reallıq yox, yalnız təzahür olduğunu aşkar etdi. Reallıq isə bunun əksidir: Yer Günəşin ətrafına dolanır. Qalileo bunun səbəblərini, sübutlarını, arqumentlərini izah edən traktatı yazarkən artıq çox qocalmışdı, yetmiş, yaxud yetmiş beş yaşı vardı, yataq xəstəsi, demək olar, ölümcül vəziyyətdə idi.

Lakin xristian sevgisi elədir ki, Roma papasının adamları onu yatağından sürüyüb Roma papasının məhkəməsinə apardılar. Papa dedi: “Siz çox ağır cinayət törətmisiniz, çünki Bibliyada göstərilir və hamıya da məlumdur ki, Günəş Yerin ətrafına dolanır. Ya fikrinizi dəyişib dediklərinizi geri götürməlisiniz, ya da sizi ölüm cəzası gözləyir”.

Qalileo hətta qocalmış, xəstə və ölüm ayağında olsa belə, güclü yumor hissinə malik hədsiz yaraşıqlı kişi idi. O dedi: “Zati-aliləri, burada çətin heç nə yoxdur. Mən sizin dediklərinizi yaza bilərəm. Bir məsələni sizə izah etmək istərdim: mənim yazdıqlarımı nə Günəş, nə də Yer oxuya biləcək.

Onlar həmişə etdikləri kimi özlərinin köhnə yoluyla gedəcək. Yəni Yer Günəşin ətrafına dolanacaqdır. Mənim kitabımı yandıra bilərsiniz, yaxud istəsəniz mən həmin abzası dəyişə bilərəm”. Roma papası dedi: “Həmin abzası dəyişin”.

O, abzası dəyişərək yazdı: “Bibliyaya, Roma papasına və sadə insanlara görə, məlum olur ki, Günəş Yerin dövrəsində fırlanır”. Səhifənin aşağısında isə əlavə olaraq qeyd etdi: “Həqiqət əkslikdir. Mən ona kömək etməkdə acizəm, – mən Yeri və Günəşi Bibliyaya əməl etmək üçün inandıra bilmərəm, çünki onlar xristian deyil”.

Qalileyin həmin əlavə qeydi onun ölümündən sonra aşkarlandı, əks halda, o, İsanın çarmıxa çəkilməsi haqqında bu qədər hay-küy yaradan xristianlar tərəfin­dən çarmıxa çəkilə bilərdi.

Mən xristian missionerlərinin başçılarından biri – Stenli Consla bu mövzuda söhbət etdim və soruşdum: “Bu barədə nə düşünürsünüz? Roma papası niyə o qədər təkid etmişdi? Əgər elm bunu aşkar etmişdisə, Bibliyada düzəliş edilməli idi”.

Stenli Cons mənə belə cavab verdi: “Bəlkə də, bunun böyük əhəmiyyəti var. Əgər Bibliyada bir bənd düzgün deyilsə, başqalarının səhv olmadığına kim təminat verə bilər?” Halbuki müqəddəs Bibliya kitabı birbaşa Allahın özü tərəfindən göndərilmişdir. Onda heç bir dəyişiklik etmək, pozmaq, əlavələr etmək olmaz. Son üç yüz ildə insan Bibliyanın əleyhinə olan çox mətləb aşkar etmişdir.

Əslində, siz şüurlu surətdə böyüdüyünüzə görə iki min, yaxud beş min il əvvəl nələr yazıldığını bilmək üçün durmadan təkmilləşməyə məcbur olursunuz. Yeni nəşrlər hazırlanmalıdır. Lakin dinlərdə çatışmayan şey cəsarətdir, həqiqətin tərəfində olmaq üçün cəsarət. Bu təkcə xristianlara yox, həm də hindulara, müsəlmanlara, yəhudilərə, buddistlərə, caynlara da aiddir. Onların mentalitetində heç bir fərq yoxdur.

Azadlıq adamı keçmiş zamandan azaddır. Azadlıq adamı həmçinin gələcək zamandan da azaddır, çünki bundan sonrakı anda nə baş verəcəyini bilirsiniz. Bəs arzu etməyə necə davam edə bilirsiniz?..

…Bir yəhudi kişi can üstə imiş. Kişi və müxtəlif evlərdə yaşayan dörd oğlu hədsiz varlı idilər. Atalarının can verdiyini eşidən oğullar onun yanına gəlirlər. Qoca son nəfəsini çəkərək can verən zaman oğullar onun çarpayısının böyründə oturub qocanı qəbiristanlığa necə aparacaqlarını müzakirə etməyə başlayırlar.

Onlar atalarına görə narahat olmurlar, cəmi bir neçə dəqiqədən sonra o dünyasını dəyişəcəkdi, özü də həmişəlik: onların bir daha görüşməyə, yaxud bir-birini tanımağa imkanı olmayacaqdı. Ancaq onların qayğısı yalnız bundan ibarət deyildi. Onlar bir şeyə görə narahat idilər: “Qoca öləndən sonra onu qəbiristanlığa necə aparacağıq?”

Ən kiçik oğul təklifini bildirir: “O, həmişə “Rolls Roys” avtomobili olmasını istəyirdi. Onun da, bizim də lazımi qədər pulumuz var. Onun günahsız arzusunun yarıda qalmasına heç bir ehtiyac yoxdur. Beləliklə, onun meyitini qəbiristanlığa aparmaq üçün biz, ən azı, “Rolls Roys” gətirməliyik”.

İkinci oğul belə deyir: “Siz çox gəncsiniz və pulla əlaqədar məsələləri yaxşı bilmirsiniz. Bu, açıq-aşkar israfçılıqdır, o olüb. Onun üçün “Rolls Roys”da, yaxud yük avtomobilində aparılacağının elə bir fərqi yoxdur. Bir halda ki heç nədən xəbəri olmayacaq, onda pulları israf etmək nəyə lazımdır?”

Onu da deyək ki, “Rolls Roys” taksisini kirayələmək üçün çox pul lazım deyildi. Bu, avtomobili almaq məsələsi deyildi. O dedi: “Mənim təklifim belədir ki, ucuz bir yük avtomobili bu işi “Rolls Roys” qədər səmərəli yerinə yetirə bilər, ölmüş adam üçün bunun elə bir fərqi yoxdur”.

Üçüncü oğul deyir: “Siz də hələ kamilləşməmisiniz. Bir halda ki bələdiyyə orqanının yük avtomobili dünyasını dəyişmiş istənilən dilənçini ödənişsiz götürür, sadəcə, onu yola atıb gedin! Səhər hər növ cır-cındırla dolu bələdiyyə avtomobili onu ödənişsiz surətdə qəbiristanlığa aparacaq. Ona pulsuz yol verin! Ölmüş adam üçün bunun bələdiyyə avtomobili, yaxud kirayə edilmiş “Rolls Roys” olmasının nə fərqi var?”

Elə həmin an qoca ata gözlərini açıb soruşur: “Mənim ayaqqabılarım haradadır?” Oğullar çaşırlar: “Ayaqqabıları neyləyirsən? Bir cüt ayaqqabını niyə israf edirsən? Hər halda, ölməyə hazırlaşırsan”.

Qoca deyir: “Hələ ki sağam, bəlkə də, bir neçə dəfəlik nəfəsim var. Sadəcə, ayaqqabımı gətirin. Qəbiristanlıq tərəfə gedəcəyəm. Bu ən ucuz və ağıllı yoldur. Sizin hamınız qeyri-adi bədxərcsiniz”.

İnsanlar çoxlu pul sahibi ola bilərlər, amma pullar onlar üçün qandallara çevrilər. İnsanlar yüksək nüfuz sahibi ola bilərlər, amma nüfuz onlar üçün qandallara çevrilər.

İnsan bütün keçmişi boyu daha yaxşı zəncirlər düzəl­dərək bu işi təkmilləşdirir, amma zəncir qızıldan düşəldilsə belə, hər halda, zəncirdir. Xarici azadlıq siyasətçilərin davamlı olaraq bütün insanlığı aldatmasıdır. Azadlıq sizin fərdi işinizdir. O, tamamilə subyektivdir.

Əgər keçmişə aid bütün cəfəngiyyatları və gələcək üçün bütün arzu və ambisiyalarınızı atmısınızsa, həmin andan azadsınız, evin artırmasında oturmusunuz və bütün səma sizinkidir. Hətta, bəlkə də, səma son hədd, son hüduddur.

Niyə ona sualı kölə yox, bir natiq verir? Kölə sual versəydi, bu daha münasib olardı. Natiq azadlıq haqqında sualı bu mövzuda daha əhəmiyyətli və daha səhih danışa biləcəyi tərzdə verir.

Onun azad olmaqda marağı yoxdur. Onun marağı – azadlıq mövzusunda böyük natiq olmaqdır, ona görə ki hər bir insan müxtəlif növ zəncirdədir və dinlər, siyasətçilər, valideynlər, cəmiyyət tərəfindən qul olmağa məhkumdurlar. Natiq, sadəcə, onun nitqini bəzəməyi xahiş edir. Bu əsl, həqiqi sual deyil. Cavabı isə daha həqiqidir.

Əlmustafa cavab verdi:

Məbədin darvazası qarşısında və evdə səcdəyə gedərək öz azadlığınız üçün ibadət etdiyinizi görmüşəm.

Siz hindu məbədinə və ya müsəlman məscidinə, yaxud xristian kilsəsinə gedən zaman nə edirsiniz? Birbaşa öz yaratdığınız əşyalara baş əyirsiniz və bu, insanın tamamilə ağılsız olduğunu göstərir, yəni əvvəlcə siz Allahın heykəli üzərində naxışlar açır, sonra isə onun qarşısında üzüqoylu düşüb alçalırsınız. Bu sizin dininizdir. Niyə öz ayaqlarınızı ona toxundurmursunuz? Burada nə var ki?

Müsəlmanlar çətin vəziyyətdə idilər, ona görə ki hələ on dörd əsr bundan əvvəl Məhəmməd ərəblərin üç yüz altmış beş heykələ səcdə etdiklərini aşkar etdi. Kəbə onların məbədi idi və hər gün heykəllərdən birinə ibadət edilirdi. Hətta savadsız olsa belə, Məhəmmədin özü də bu hərəkətin ağılsızlıq olduğunu görə bildi – özün heykəl düzəldirsən, sonra ona təzim edirsən. Beləliklə, o, üç yüz altmış beş heykəlin hamısını dağıtdı.

Mən onların dağıdılmasının tərəfdarı deyiləm. Bunun əvəzində… Eyni məsələ yenidən qalxdı. O özü buna başladı. Gördü ki, insan öz iztirablarını o qədər sevir ki, azadlıq sözünün mahiyyətini dərk edə bilmir, çünki azad olmaq əzab-əziyyətdən qurtulmaq deməkdir.

Üç yüz altmış beş heykəlindən yaşamaq, mövcud olmaq üçün istifadə edilən Kəbədə kvadrat formasında bir daş vardı. O, adi daş deyil, asteroid idi.

Hər gecə səmada ulduzların axıb sanki yerə düşdüyünü görürsünüz, amma ulduzlar yerə düşmür və bu onların xeyirxahlığı və rəhmidir, çünki onlar elə böyükdür ki, yerə düşsə, Yer heç vaxt mövcud deyilmiş kimi məhv olar. Sizin gördükləriniz və ulduzların düşməsi adlandırdığınız isə kiçik daşlardan başqa bir şey deyil.

Ay Yerdən ayrılanda əvvəlcə Yer çox möhkəm deyildi. O elə indi də çox möhkəm deyil. Onun dərininə getsəniz… Dərində o, yanar lavadır. Hərdənbir o, vulkan püskürür, lakin onun üst qabığı artıq möhkəmlənmişdir. Əvvəllər o, möhkəm deyildi, duru torpaq ilk dəfə onun nüvəsinə daxil olandan sonra…

Yerin öz mərkəzi ərtafına dolanması iyirmi dörd saat çəkir. Eyni vaxtda o, Günəşin dövrəsinə hərlənir və bu, üç yüz altmış beş gün davam edir. Bu halda maye qabığının ikili hərəkət hissələri ora-bura düşürdü. Bu gün harada böyük okean görürsünüzsə, onlar Yerin iri parçalarının düşdüyü məkanlarda yaranmışdır. Bu parçalar birləşmiş və sizinçün Aya çevrilmişdir. Ay Yerin ətrafına dolanmaqda davam edir, lakin dünyanın heç bir dini kitabı bundan xəbərdar deyil.

Bəzən hər iyirmi dörd saatdan bir, təxminən üç min səma daşının yerə düşməsi səbəbindən… Gündüz vaxtı günəş o qədər parlaq olur ki, onları görə bilməzsiniz, gecələr isə bu, mümkündür. Bu, Yerin cazibə qüvvəsi tərəfindən cəzb edilən daşların yerə tərəf elə sürətli hərəkətidir ki, sürtünmə onları yanmağa vadar edir; uyğun olaraq siz səmada işıq görür və onu ulduz hesab edirsiniz. Lakin bəzən yerə iri daşlar da düşür və Kəbə də göydən yerə düşmüş ən böyük daşlardan biridir.

Kəbə göydən düşdüyünə görə üç yüz altmış beş heykələ sitayiş edən insanlar onu Tanrının göndərdiyi bəxşiş sanaraq məbədin ortasında yerləşdirmişlər. Təbii ki, üç yüz altmış beş qonağı yerləşdirmək üçün məbəd çox geniş idi. O əsl beşulduzlu hotel idi! Kəbənin daşının məhz ora düşməsi isə təsadüfdən başqa bir şey deyildi.

Məhəmməd bütün heykəlləri dağıtdırsa da, insan yaddaşını, təsəvvürlərini dəyişə bilmədi. Heykəlləri tapmayanda onlar həmin o böyük daşa sitayiş etməyə başladılar. Görünür, insan azad olmaqdan qorxur. O, ən azı, ibadət və şikayət edə bilmək üçün səmadan ata istəyir. Onun Allah kimi qeydinə qalacaq ataya ehtiyacı var. Səmada Allah olmadan o özünü itmiş uşaq kimi hiss edir. Psixoloji baxımdan bu, ata məhəbbətidir.

Əlmustafa deyir: “Sizin sitayiş etdiyinizi və səcdəyə getdiyinizi gördüm; müəyyən formada – dolayı şəkildə siz özünüzə səcdə edirsiniz. Ən sadə yol güzgünü qaldırıb qarşısında dayanaraq əlləri bükülmüş vəziyyətdə istənilən növ duanı təkrar etmək olardı – yəhudi, sanskrit, ərəb, yunan, latın. Bildiyiniz dildə dua etməyin, ona görə ki dili bildikdə duanız sizə adi görünür. Dili bilmədikdə isə duanız aldadıcı olur.

Hətta qulları qətlə yetirməsinə baxmayaraq, onlar tiranın qarşısında özlərini alçaldır və onu tərifləyirlər.

Sizin sitayişiniz onları insanlıqdan çıxarıb köləyə çevirən tiranı tərifləyən qullara bənzəyir. Özü də tiran onları istədiyi anda öldürə bilər, çünki qul insan deyil, mülkiyyətdir.

Məbədin ağaclığında və qalanın kölgəliyində siz­lərdən ən çox azad olanların öz azadlıqlarını boyunduruq və qandal kimi geyindiklərini gördüm.

Yüz illər boyunca məruz qaldığınız müxtəlif növ köləlik sizi ilkin hüququnuz və ən yüksək müqəd­dəs­liyiniz olan azadlıqdan qorxutmuşdur. Sizin məbəd, sinaqoq, məscid və kilsə adlandırdıqlarınız öz kölə­liyinizin, ölmüş tiranlarınızın rəmzidir. Lakin hətta ağıllı insanlar belə eyni hərəkəti təkrar edirlər.

Məsələn, sizə demək istərdim ki… Mahatma Qandi bütün dünyada təriflənirdi. Bəlkə də, onun geridə qalmış olduğunu görən yeganə insan mənəm: o bütün həyatı boyu zorakılıq metodlarından imtina etməyi təbliğ edir, eyni zamanda dünyada zorakılığı təbliğ edən yeganə kitab – hindi Bibliyası Şrimad Bhaqavadgitaya sitayiş edirdi. Mən onun bu ziddiyyəti görə bilmədiyinə inana bilmirəm.

Krişna Bhaqavadgitada ara vermədən Arcunaya deyir: “Bu, Allahın iradəsidir, siz döyüşməli və düş­mənlərinizi məhv etməlisiniz”. Amma ailəvi münaqişə olduğu üçün Arcuna və Duryodhana bir-birilərinə qarşı mübarizə aparan əmioğlular idilər – bu çox qəribə döyüş idi. Hər iki tərəfdə qohumlar vuruşurdular. Əslində, bu bir ailə idi, hətta baba belə kimin tərəfində olacağına qərar verə bilmirdi, hətta onların hər ikisinə ox atmaq sənətini öyrətmiş usta belə seçim qarşısında qalmışdı.

Hindistanda Bhişma bütün həyatı boyu subay qalacağını vəd etdiyinə görə tanınmış şəxslərdən idi. Usta oxatan Dronaçarya isə haqlı olaraq bu işə qabiliyyəti olan Arcunanı sevirdi. Lakin onların hər ikisi müdrik Bhişma və böyük oxatan Dronaçarya ilə birlikdə Arcunaya qarşı çıxmağı qərara aldı, çünki onlar yalnız beş, digər dəstə isə yüz qardaşdan təşkil edilmişdi.

Onların bu qərarı müdriklik yox, biznes düşüncəsi idi. Yəni yüz qardaşdan ibarət dəstənin daha güclü olduğunu görüb bu seçimi etdilər – özündən güclü ilə qalmaq isə həmişə xoş olur.

Ölkə, demək olar, bütünlüklə iki hissəyə bölünmüşdü. O tərəfdə də dostlar vardı, bu tərəfdə də. Hətta Krişnanın özü də seçim etməkdə çətinlik çəkirdi, o bu iki tərəfin mənəvi rəhbəri idi. Nəhayət, o, vəziyyətdən çıxış yolu tapdı və hər iki tərəfə seçim təklif etdi: “Biriniz mənim özümə, digəriniz qoşunlarıma sahib ola bilər”. Təbii ki, Duryodhana onun böyük ordusunu seçdi, Arcuna isə Krişnanın arabaçısı olmağa üstünlük verdi.

Nəhayət, döyüş günü gəlib çatdı. Hər iki tərəf, milyonlarla insan döyüş meydanında bir-biriylə üz-üzə gəldi. Bu, qeyri-adi bir döyüş növü idi – vuruşmaq istəyənlərin hamısı bu və ya başqa şəkildə bir-biriylə qohum idi. Bütün bunları görən Arcuna dedi: “Mən bu döyüşdəki qələbənin dəyərini hiss etmirəm. O biri tərəfdə vuruşduqlarına görə öz yaxınlarımın: babam, müəllimim, dostlarım, qohumlarımın öldürülməsi, əslində, mənim tərəfimdə olduqlarına görə dostlarımın öldürülməsidir.

Belə gedərsə, hər iki tərəf məhv olar. Hətta milyonlarla cəsəd üzərində qalib çıxaraq qızıl taxt-tacda otursam belə, yenə xoşbəxtlik tapmaram. Bunlar mənim sevdiklərim, onlara görə yaşadıqlarım insanlardır. İndi təkcə krallıq və qızıl taca görə onları öldürməliyəm? Özümü çox kədərli hiss edirəm və həqiqəti öz gözlərimlə gördükdən sonra dünyadan imtina edərək sannyasin olub Himalay dağlarına çəkilmək istəyirəm.

Qoy mənim əmioğlularım hakimiyyəti idarə etsinlər, heç olmasa heç kim zərər çəkməz. Qarşı tərəfdə döyüşən ustadımı, yaxud babamı necə öldürə bilərəm?”

Krişna isə sözünə davam edir, onu inandırmağa çalışırdı: “Döyüşçünün dini – mübarizə aparmasıdır. Sən zəifləmisən, yumşalmısan. Döyüşçünün ürəyə ehtiyacı yoxdur”. Lakin heç bir arqument Arcunanı inandıra bilmədi. Nəhayət, sonuncu müraciət olaraq Krişna dedi: “Bu, Allahın iradəsidir, sən döyüşdə iştirak etməlisən”.

Arcunananın yerinə mən olsaydım, bu qədər vaxtımı hədər etməzdim, çünki niyə Tanrı bu sözləri Arcunanın özünə deyil, Krişnaya deməli idi. “Əgər bu Onun iradəsidirsə, o, birbaşa mənimlə danışmalı idi. Hiss edirəm ki, bu, tamamilə gülüncdür, odur ki mən sannyasin olub meditasiya üçün dağlara köçmək istəyirəm”.

Lakin biz vasitəçiləri həmişə qəbul etmişik: Allah Roma papasının, İsanın, Krişnanın vasitəsilə danışır. Onun özünəməxsus poçt sistemi var, heç vaxt birbaşa müraciət etmir. Bhaqavadgita kitabı başdan-başa zorakılıq üçün, hətta zorakılıq Allahı üçün arqumentlərlə doludur. Məni çaşdıran qeyri-zorakılığı təbliğ edən, ancaq daim özü Bhaqavadgitanı gəzdirən Mahatma Qandi olmuşdur.

O, Bhaqavadgitaya sitayiş edirdi; hər səhər erkən Mahatma Qandinin aşramında həmin kitabdan bir parça ifadəli oxunurdu. O, heç vaxt bilmədi ki, Bhaqavadgita dünyada zorakılığı bu qədər açıq-saçıq təbliğ edən və hətta Allahı buna çəkmək istəyən yeganə kitabdır. Görünür, insanın korluğunun hüdudu yoxdur.

Beləliklə, əgər min illərlə boyunduruqda, qandalda qalmısınızsa, sizdə belə bir inam yaranmış olmalıdır: “Onlar naxışdır, bu, Allahın iradəsidir”. Valideynləriniz sizə düşmən ola bilməz. Əgər onlar sizi kilsəyə, yaxud məbədə aparırlarsa, deməli, sizi sevirlər. Lakin reallıq bundan ibarətdir: sizi kilsəyə, yaxud məbədə ona görə aparırlar ki, onların da valideynləri belə etmişdilər. Bu, robota bənzər, mexaniki bir prosesdir. Beləcə, tədricən köləlik sizin qanınıza, sümüyünüzə, sümüyünüzün iliyinə işləmişdir.

Beləliklə, əgər kimsə Krişnanın əleyhinə danışırsa, siz dərhal onunla mübarizə aparmağa hazırsınız: əslində, o, köləlikdən başqa heç nə olmayana – sizin Allahınıza qarşı danışmışdır. Əgər kimsə Krişnanın əleyhinə danışırsa, siz dərhal qəzəblənirsiniz: o sizin Allahınıza, əslində isə sizin zəncirlərinizə qarşı danışmışdır. Bütün dünyada, eləcə də bütün dinlər tərəfindən mühakimə edilməyimin səbəbi bu idi, mən köləliyin əleyhinə danışıram.

Bu cilalandırılır, bəzədilir və onlar, onların valideynləri və valideynlərinin valideynləri uzun bir kölə xətti hər zaman onun içində yaşamışdılar. Bəs onlar öz miraslarını necə ata bilərlər? Siz bu mirasda köləlikdən başqa heç nə qazanmırsınız. Siz ciddi qəbul etməsəniz də, bu məsələ çox ciddidir.

Deyirlər…

…Üç yəhudi ruhanisi özlərinin sinaqoqları haqqında danışırlarmış. Birinci ravvin deyir: “Mənim sinaqoqum ən qabaqcıl sinaqoqdur, mən moizə edən zaman adamlara siqaret çəkməyə, qeybət və söhbət etməyə icazə verilir. Mən onlara tam sərbəstlik, azadlıq vermişəm”.

Digər iki ravvin gülür. İkinci yəhudu ruhanisi deyir: “Siz bunu inkişaf adlandırırsınız? Gəlin mənim sinaqoquma. Oradakı adamlara spirtli içki içmək üçün azadlıq vermişəm. İçib sərxoş olanda qışqırır, vuruşurlar, mən isə moizəmi deməkdə davam edirəm. Azadlıq – bax budur”.

Sinaqoqda qadın və kişilərə birlikdə oturmaq olmaz, onların arasında pərdə var. İkinci ravvin əlavə olaraq deyir: “Pərdə artıq götürülmüşdür, indi kişilər və qadınlar birlikdə otururlar. Mən sizinlə oturan qadının arvadınız olub-olmadığına müdaxilə etmirəm. Hətta qızlara və oğlanlara sevgi – öpüşməyə, qucaqlaşmağa –ilə məşğul olmağa icazə verilir, mən isə moizəmi davam etdirirəm. Biz azadlıq erasına daxil olmuşuq”.

Üçüncü ravvin deyir: “İkiniz də səfehsiniz. Gərək bir dəfə gəlib mənim sinaqoqumda olaydınız. Mən sinaqoqun qarşısında bir lövhə asdırmışam. Orada yazılıb ki, yəhudilərin hər bayramında sinaqoq bağlı olacaq. Bax bu əsl azadlıqdır. Niyə insanların vaxtı hədərə getsin? Qoy heç olmasa bayram günlərində istədikləri kimi əylənsinlər”.

Lakin bununla onlar azad olmurlar. Onlar yəhudi olaraq qalırlar. Yəhudiliyi, hinduizmi, caynizmi, müsəlmanlığı atıb, keçmişinizdən tamam təmizləyib, bundan sonra ölülərinizin hökmünə tabe olmayıb təxminedilməz gələcəyinizə məftun olmayana qədər siz azad deyilsiniz. Azadlıq buradadır və indidir, o nə dünən, nə də sabahdır, azadlıq – bax elə bu andır.

Dərrakəli adam özünü bu yükdən azad edir və onun ürəyində qalmış bütün zəncirlər onların ağırlığını çəkməyə adət etdiyinə baxmayaraq, yox olur. Bütün bunları təcrübəmdə gördüyüm üçün sizə tam məsuliyyətlə deyirəm. Sizin zəncirləriniz yox olan kimi səmaya doğru qanad açmağa başlayırsınız. Bundan sonra ulduzlarla dolu səma bütünlüklə sizin olur.

Və içimdə ürəyimdən qan axdı: çünki yalnız azadlığı axtarmaq arzusu sizinçün buxova cevriləndə azad ola bilirsiniz.

Çox dərin mülahizədir. Azadlıq arzusunun özü də buxova çevrilə bilər. Bütün arzular gələcəkdə yaşadıqları üçün onlar sizi qandallayır və bu mənada azadlıq da istisna deyil. İnsan özü azad olanda köləlik, yaxud azadlıq haqqında heç nə bilmir, o yalnız öz azadlığından zövq alır. Bu onun varlığının keyfiyyətidir.

Və içimdə ürəyimdən qan axdı: çünki yalnız azadlığı axtarmaq arzusu sizinçün buxova cevriləndə və azadlıq haqqında bir məqsəd və onun həyata keçməsinə inamlı danışanda azad ola bilirsiniz.

Bütün məqsədlər gələcəyə bağlanmağa məcburdur və gələcək üçün həyata keçəcək bütün arzular indiki zamanda örtükdən başqa heç nə deyil.

Sabahınız sizə vədlər verməkdə davam edir, bu yalnız bir gündür, ötüb-keçəcək; sabah mən azad olacağam. Lakin sabah heç vaxt gəlib çıxmır və heç vaxt gəlməyib. Siz heç zaman azad olmayacaqsınız. Sabah – yalnız təsəllidir. O sizə azadlıq əvəzinə ölüm gətirir və yaşadığınız bütün günləri siz kölə kimi yaşamısınız, ona görə ki indiki zamanınız haqqında heç vaxt narahat olmamısınız.

Sizə deyirəm ki, indiki zaman oradakı yeganə reallıqdır. Gələcək zaman sizin təsəvvürləriniz, keçmiş zaman isə yaddaşınızdır. Onların heç biri mövcud deyil. Mövcud olan yalnız indiki andır.

İndiki zamanda ayıq-sayıq olmaq, şüurunuzu, dərrakənizi keçmiş və gələcək zamanda mərkəzləş­dir­mək azadlığın dadını bilməkdir.

Günləriniz qayğısız, gecələriniz arzu və kədərsiz keçəndə, həqiqətən, azad olacaqsınız.

İnsan belə bir tələyə düşmüş kimi görünür. O hətta səmadakı quşlar, yaxud meşədəki vəhşi heyvanlar qədər azad deyil. İnsanın ətrafında çox buxov var və o bunları qəbul etmişdir. Əslində, indi siz nəyin qayğısını çəkirsiniz? İndi sizi ağrıdan nədir?

Bu sükutda siz tamamilə azadsınız.

Sizin günləriniz qayğılardan azad olan zaman gecələriniz kədərsiz olmağa məcbur olur, çünki həmin gün sizin gecələrinizdə əks olunur. Əgər bütün günü narahat olur, həyəcanlanır, dəlicəsinə arzu edir və özünüzü qəzəbli hiss edirsinizsə, gecələriniz qorxu dolu və vahiməli keçəcək. Lakin hər bir anı öz bütünlüyü və intensivliyi daxilində yaşayırsınızsa, gecələriniz dinc və sakit, sərbəst və rahat keçəcəkdir.

Hətta arzu belə sizi narahat edə bilməz, ona görə ki arzular yerinə yetməmiş, sarsılmış həyatdan irəli gəlir. Qərb psixologiyası, xüsusilə psixoanaliz məsələnin mahiyyətini tam anlamamışdır. O sizin yuxularınızı onun mənbəyi barədə narahat olmadan təhlil etməkdə davam edir.

Həmin mənbə sizin ayıq saatlarınızdadır, amma dininiz, mənəviyyatınız, əxlaq qaydalarınız, davranış tərziniz sizi elə zəncirləmiş, həbs etmişdir ki, yaşaya bilmirsiniz. Bu yaşanmamış anlar yuxuda sizə qayıdacaq, çünki yaşanmamış bir şey hiss etmədiyiniz nəyəsə gizlicə daxil olur.

Əgər mükəmməl yaşayırsınızsa… Bəlkə də, Freyd Şərqə səfər etsəydi, çox təəccüblənər və sıx meşələrdə məskən salmış aborigenləri görməyə gedərdi. Mən onların yanına getmişəm və ən təəccüblüsü budur ki, oradakı əhalinin heç bir arzusu yoxdur. Onlar həyatın dərinliyini və sakitliyini tanıyırlar. Təbii ki, səhərçağı daha canlı, daha gənc, daha təravətli olurlar, yəni onlar günü qarşılamağa və onu bütöv yaşamağa hazır olurlar. Mədəni insanın şərti isə tamamilə bunun əksidir.

O, gecələr yalnız yuxu görür. İstənilən vaxtda stulda oturub dincəlin və gözlərinizi yumun və hansısa yuxu ətrafınızda dolaşacaq. Siz yaşamırsınız. Siz yalnız yaşamağı arzulayırsınız. Çünki bu gecənın əbədi qalmayacağına və nə vaxtsa sübhün açılacağına və nə vaxtsa yaşamağınıza ümid edirsiniz.

Lakin kölə üçün sübh yoxdur. O, qaranlıqda, hətta şəfəq, işıq adlanan bir şeyin mövcudluğundan bixəbər yaşamalıdır. Özünüzü belə həyata bağlamayın. Bu, həyat deyil. Siz inqilabdan keçməlisiniz; özü də bu dəyişiklik heç bir siyasət, iqtisadiyyatla əlaqəli deyil. O haradasa sizin ruhunuz və dərketmənizlə bağlıdır. Ən dərin, ən gizli özəyiniz işıqla dolu olanda xarici işıq da onu əks etdirməyə başlayır.

Günləriniz qayğısız, gecələriniz arzu və kədərsiz keçəndə, həqiqətən, azad olacaqsınız, lakin, əksinə, bunlar sizin həyatınızda maneə olan zaman siz onlardan yüksəklərə çılpaq və sərbəst qalxacaqsınız.

Onlar qocaldıqları və köhnə ortaqlarınız olduqları üçün sizi azadlıqdan məhrum etməyə çalışacaqlar. Onlara üstün gəlmək üçün hər şeydən vaxtında xəbərdar olmalısınız. Onların nə vaxt gəldiklərini izləməli və həmişəlik xudahafiz deməlisiniz. Mənim fikrimcə, “sannyas” sözünün əsas mənası budur. Sonra gözlənilmədən gözəl gülləri, böyük ulduzları olan bu qəşəng ağacların bir hissəsinə çevrilirsiniz – onların hamısı azaddır.

Bundan başqa, həmin dünyada insan istisna olmaqla heç bir köləlik yoxdur. Oradan çıxmaq çətin məsələ deyil. Bu sizə yapışmış köləlik məsələsindən fərqlidir. Reallıq sizin öz köləliyinizə yapışmağınızdan ibarətdir.

Bir dəfə böyük bir çayın kənarında dayanmışdım. Çaya coşqun sel gəlmişdi, suyun səthində adyala bənzəyən bir şey üzürdü. Bir balıqçı adyala sahib çıxmaq üçün dərhal suya atıldı və adyalı tutduğu andan qışqırmağa başladı: “Kömək edin, məni xilas edin!”

Onun hərəkəti mənə qəribə göründü. Dedim: “Başa düşmürəm, əgər adyal çox ağırdırsa, onu buraxın”. O cavab verdi: “Bu, adyal deyil, canlı canavardır, mən baxanda onun yalnız arxasını görmüş və adyal hesab etmişdim”. Dedim: “Onda məni rahat buraxın”.

Amma sizin köləlik vəziyyətiniz həmin balıqçınınkı kimi deyil, yəni köləliyinizin sizə yapışdığı kimi deyil. Balıqçı çətin vəziyyətə düşmüşdü, çünki indi canavar ona yapışmışdı. Sizin zəncirləriniz – sizin məsuliyyətiniz, cavabdehliyinizdir.

Siz onları qəbul etmisiniz; onlar oradadır.

Vəziyyətinizi tam dərk edərək onlara deyin: “Xudahafiz, uzun zaman bizimlə oldunuz. Artıq bəsdir, biz ayrılırıq”. Sizə azadlıq gətirmək üçün, sadəcə, dərketmə lazımdır, lakin sizin köləliyinizin yapışmasında bəzi əsaslandırılmış maraqlar vardır.

…Universitetdə müəllim işləyən zaman ölkəni gəzmək üçün təxminən iyirmi gün şəhər kənarında oldum. Çox məzuniyyət götürmək mümkün olmasa da, hər ayın on günü tələbələrə kurs keçirdim. Onlardan soruşurdum: “Hər hansı bir şikayətiniz var?”

Cavab verirdilər: “Burada aşkar etdik ki, kiçik bir kurs keçmək iki il vaxtı hədər yerə sərf etməkdir. Bundan ötrü altı aydan az müddət bəs edir. Belə bir faktı gördüyümüzə görə sizə minnətdarlığımızı bildiririk”. Lakin prorektor mənim tez-tez universitetdə olmadığımı görəndə narahat olurdu.

Mənim öz üsulum vardı: gözəl ağaclar əkmişdim, amma qəribə də olsa, çox keçmədən onlar quruyurdu. Ağaclardan yalnız biri qurumamışdı və mən avtomobilimi onun kölgəsində park edirdim. Bir dəfə eşitdim ki, həmin yerdə heç kim avtomobilini saxlaya bilməz. Başqaları da bir-iki dəfə cəhd etmişdilər, mən də avtomobilimi oradan çıxarmaq üçün tələbələrimdən bir neçəsini çağırmışdım, amma bu yer qorunurdu!

Beləliklə, hər dəfə şəhərdən çıxanda avtomobilimi sürücümlə geri göndərirdim, odur ki prorektor öz pəncərəsindən baxanda mənim avtomobilimin ağacın altında olduğunu görüb orada olduğumdan məmnun olurdu.

Bir dəfə universitetdə ümumi baxış keçirərkən mənim sinfimin boş olduğunu aşkar etmiş, tələbələrdən soruşmuşdu: “O, gərək ki, burada olmalıdır, avtomobili ağacın altındadır. Mən həmişə şübhələnirdim, çünki onun gah Kəlküttə, gah Armitsar, gah Mədrəsdə dediyi mühazirələri barədə oxuyur, həmişə də çaşıb-qalırdım: axı onun avtomobili ağacın altındadır”.

Mən avtomobilimi işlədir, sonra sürücümə tapşırırdım: “Avtomobilin qapısını bağla, bir-iki saat bağçada gəz-dolan, sonra onu evə qaytar”. Sürücü: “Bunda məqsəd nədir?” – soruşanda isə deyirdim: “Narahat olmayın, bunun sizə aidiyyəti yoxdur”.

Nəhayət, bir gün Mədrəsdən qayıdanda prorektor məni yanına çağırıb soruşdu: “Görünür, siz öz işinizin ustasısınız. Harasa gedəndə nə icazə alır, nə də məlumat verirsiniz”. Dedim: “Mənə bir vərəq kağız verin”. Beləliklə, işdən çıxdım. “Siz nə edirsiniz?” – prorektor dedi. “Bu mənim cavabımdır.

Bu və ya başqa yolla dərsə gəlmədiyimə görə tələbələrim əziyyət çəkirlər? Onlar kurslarının qurtarmadığını sizə demişlər? Onların həyatını iki il hədərə vermək aşkar mənasızlıqdır. Mənim vəzifəm onlara tam kursu tədris etməkdir və bu işi neçə günə yerinə yetirməyimin elə bir mənası yoxdur”.

Həmin axşam o mənim evimə gəldi: “Bizi tərk etməyin”. Cavab verdim: “Olan oldu, keçən keçdi, lakin sadə bir səbəbə görə bir daha sizin universitetə qayıda bilməyəcəyəm. Baxın, bütün diplomlarımı yandırmışam, çünki məni keçmişimlə bağlayacaq heç bir körpü istəmirəm.

Bundan sonra onlara ehtiyacım olmayacaq. İndi təhsilsiz insanam”. Prorektor bu barədə heç kimə danışmayacağını vəd etdi. Dedim: “Məsələ bunda deyil. Onsuz da işdən çıxmaq fikrində idim, sadəcə, gözləyirdim ki, ilk addım mənim yox, sizin tərəfinizdən atılsın”.

Əlmustafa deyir:

Lakin tezliklə bütün bunlar sizin həyatınızda maneə olan zaman siz onlardan yüksəklərə çılpaq və sərbəst qalxacaqsınız.

Atam, eləcə də dost-tanışlarım bundan çox narahat oldular. Tələbələrim yanıma gəlib deyirdilər: “Xahiş edirik, istefanızı geri götürün”. Mən isə cavab verirdim: “Bu, mümkün deyil. Artıq mənim müəllimlik etmək üçün heç bir sənədim yoxdur”. Atam deyirdi: “Tutaq ki, istefa vermişdin, bəs diplomları yandırmağın nə mənası vardı?”

Dedim: “Bəs onları saxlamağın nə mənası vardı? Onları saxlamaq hələ qəlbimin dərin guşəsində arzumun qalması deməkdir: bəlkə də, siz onlara lazımsınız, onlara yapışmısınız. Artıq mənə heç nə verməmiş bu təhsildən azadam. Bunlar diplom yox, həmişə mənimlə olan yaralardır və mən onları daşımaq istəmirəm”.

Bu hadisədən iki il keçdi. Bir gün prorektor mən­dən xahiş etdi: “Hərdənbir də olsa, universitetə gəlib müraciət edə bilərsiniz”. Mən ora getdim. O məni ota­ğına – adətən, avtomobilimi görmək üçün baxdığı pəncərənin qarşısına apardı. Dedi: “Qəribə hadisədir, o vaxt ağac yaşıl idi. İndi bu ağac da qurudu”.

Cavab verdim: “Həyat sirlərlə doludur. Bəlkə də, ağac məni sevirmiş, yalnız mənimçün yaşayırmış, çünki doqquz il ara vermədən avtomobilimi onun altında saxlamış və bu ağaca dostcasına yanaşmışdım”.

Məsələ avtomobili ağacın altında saxlamaqda deyildi, mən həmişə bu ağaca təşəkkür edirdim. Hərdən sürücüm mənimlə olanda arxa oturacaqdan mənə deyərdi: “Doğrudan da, dəli olmusunuz, ağaca təşəkkür edərlər?”

Deyirdim: “Yox, o birilərlə müqayisədə bu ağac çox gözəldir – qırmızı güllü gulmarqdır. Bahar gələndə onun yarpaqlarını görmək çətin olur; onun üstündə o qədər çiçək açır ki, ağac büsbütün qırmızıya boyanmış kimi görünür. Bu növdən olan o biri ağaclar solub getdi, o isə doqquz il mənimlə qaldı.

Yəqin, indi də onun altında kimsə avtomobil saxlayır, amma ağaca təşəkkür etməmiş, ona minnətdarlığını bildirməmişdir. Keçmişdən və gələcəkdən azad olan anda ağacın altında oturub ona nəsə pıçıldayın, çox keçmədən onun nəsə cavab verdiyini biləcəksiniz. Əlbəttə, o, sözlərlə cavab verməyəcək; bəlkə də, onun səsini çiçəkləri yayır, bəlkə də, küləkdə rəqs edir.

Əgər ağaca söykənib oturursunuzsa, özünüzdə indiyədək hiss etmədiyiniz yeni bir duyğu aşkar edə­cəksiniz. Ağac sizə görə sevgidən titrəyir.

Uğursuz insandan başqa, bütün canlılar sevgiylə, azadlıqla doludur; və buna görə sizdən başqa heç kim cavabdeh deyil. Özü də bu, tədricən azad olmaq məsələsi deyil. Bir çox insanlar yanıma gəlib soruşurlar: “Sizi başa düşürük, tədricən azad olacağıq”. Lakin köləlikdən heç vaxt tədricən azad olmurlar, yəni ya artıq başa düşmüsünüz və azadsınız, ya da başa düşməmisiniz, sadəcə, özünüzü belə göstərirsiniz. Nə azadlıq, nə də köləlik hissə-hissə gəlmir.

Qaranlıq otağa işıq gətirəndə… bunu görməmisiniz? Məgər qaranlıq hissə-hissə yox olur? Kiçik hissə, bunun ardınca başqası növbə yaradaraq otaqdan çıxır? Eləcə də işıq, məgər o, hissə-hissə gəlir? Azacıq işıq, sonra daha çox işıq? Yox, işığı içəri gətirən anda qaranlıq yox olur.

Azadlığın nə olduğunu anlayandan sonra siz azadsınız. Bu nə zaman, nə də tədricilik məsələsidir.

Başqa heç bir yol yoxdur. O zəncirlərin hamısını hələ uşaq yaşlarından özünüzə bağlamısınız, ola bilər, tabeçiliyinizə və ya valideynlərinizə hörmətinizə, yaxud keşişlərinizə, və yaxud da müəllimlərinizə, yaxşı adlara olan hörmətinizə görə.

Həmişə etiketi açıb içərisindəkinin nə olduğuna baxmağı unutmayın, siz təəccüblənəcəksiniz: köləlik hər uşağa gözəl adlarla satılır. Siz əlavə edildiyinizin köləlik yox, ona verilən etiket olduğunuzu görməyənə qədər azad olmağınız çətin olacaq. Mənim atam daim bununla mübarizə aparırdı. O, sevimli, anlayışlı insan idi, bununla belə, deyərdi: “Bunu etməlisən”.

Mənim isə cavabım həmişə belə olardı: “Siz mənə “Bunu etməlisən” deyə bilməzsiniz, yalnız təklif edə bilərsiniz. Əgər xoşunuza gəlirsə, özünüz edin, xoşunuz gəlmirsə, azadsınız. Əslində, buna siz yox, mən qərar verə bilərəm. Həqiqətə, azadlığa tabeyəm. İstənilən növ köləliyə görə yox, həqiqətə, azadlığa, sevgiyə görə özümü qurban verərəm. Sizin “etməlisən” sözünüzdən köləlik qoxusu gəlir”.

Tezliklə o mənim itaətkar, yaxud qeyri-itaətkarlara aid olmadığımı başa düşdü. Mən “bunu etməyəcəyəm” demirəm, sadəcə, “etməlisən!” sözünü kənara atın deyirəm. “Bəli”, yaxud “xeyr” demək istədiyimi qərara almaq üçün mənə boşluq verin, həm də “Bu mənim həyatımdır, onu mən özüm yaşamalıyam və istədiyim kimi yaşamağa haqqım var” deyəndə məndən inciməyin.

Siz məndən çox təcrübəlisiniz; siz təklif edə, məsləhət verə bilərsiniz, amma mən kimdənsə əmrlə­rini qəbul etmək niyyətində deyiləm. Dəyərindən, nəticəsindən asılı olmayaraq, heç kimdən əmrlər qəbul etmək fikrində deyiləm. Nəticədə o, yavaş-yavaş “Olmalısan! Etməlisən!” sözlərini işlətmədi.

Əvəzində isə dedi: “Burada bir problem var. Əgər düzgün hesab edirsənsə, mənə kömək edə bilərsən. Kömək etməyə meylin yoxdursa, qərar səninkidir”. Mən dedim: “Əsl “olmalıdır” bax bunu sevir”.

Azadlıq nəyə deyirsiniz? Əsasən, sizə verilmiş, indi əlinizdə olmayan siyasi, iqtisadi, xarici azadlıq. O sizin əlinizdən alına bilər. Yalnız sizin daxilinizdə, sizin çərçivənizdə böyümüş azadlıq sizdən alına bilməz. Bu səbəbdən Əlmustafa deyir:

Əslində, sizin azadlıq adlandırdığınız məfhumun halqalarının günəşin şüaları altında parıldadığına və gözlərinizi qamaşdırdığına baxmayaraq, bu zəncir­lərdən ən güclüsüdür.

Bu hadisə Uruqvayda baş vermişdir. Prezident mənim kitablarımı oxumuş, lent yazılarına qulaq asmışdı. Uruqvayda daimi rezident olmağım münasibətilə təbrik etməyə hazırlaşırdı. Bütün sənədlər hazırlanmışdı.

O mənə birillik daimi rezident kartı vermişdi, odur ki bütün yazışma prosedurları arxada qalmışdı və heç kim mənə himayə edildiyimi deyə bilməzdi. O dedi: “İstərdim bundan sonra sizə üçillik daimi rezidentlik verim, bunun nəticəsində avtomatik olaraq vətəndaşlıq qazana bilərsininz”.

Uruqvay kiçik, lakin gözəl ölkədir. Mən prezidentdən soruşdum: “Niyə mənə maraq göstərirsiniz? Ona görə ki bütün ölkələr onların ərazisinə daxil olmağımı qadağan edən əmrlər qəbul edib? Hətta mənim içərisində olduğum təyyarə belə onların hava limanlarına enə bilməz”.

O mənə belə cavab verdi: “Onlar sizi başa düşmürlər”. Amerika səfiri prezidentin sənədləri imzalayacağı günü nəzərində saxlayırdı, həmçinin Amerika Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi və Federal Təhqiqat Bürosunun xəfiyyələri məni hər yerdə izləyirdilər.

Onların təyyarəsi ya məndən öndə, ya da arxada uçurdu. Onlar prezidentin mənim mexaniki surətdə Uruqvayın vətəndaşlığını qazanacağım daimi rezidentliyimi imzalamaq niyyətində olduğunu gördükdə dərhal Ronald Reyqana məlumat verdilər. Nəticədə Ronald Reyqan Uruqvayın prezidentinə zəng edib dedi:

“Sizə mesajım böyük deyil, kiçikdir: otuz iki saat ərzində Osho sizin ölkədən deportasiya edilməlidir, əks təqdirdə, sizinlə gələcək üçün razılaşdığımız bütün ssudaları ləğv edəcəyəm (ssudaların məbləği milyardlarla dollara bərabər idi), həmçinin keçmişdə sizə ssuda şəklində verdiyimiz məbləğləri də geri istəyəcəyəm. Əgər ödəyə bilməsəniz, onların faiz dərəcəsi ikiqat artacaq. Seçim etməkdə azadsınız”.

Həyatım boyu heç vaxt belə ürəyiyumşaq insan görməmişəm. Gözləri yaşla dolu vəziyyətdə o dedi: “Osho, mən köməksizəm. Sizin Uruqvaya gəlişinizlə ilk dəfədir ki, azad olmadığımızı anladım. Bizim ölkə­miz iqtisadi cəhətdən kölədir. Bizim suverenliyimiz, azadlığımız, sadəcə, saxtadır. Bunlar mənə verilmiş alter­nativlərdir.

Mən Ronald Reyqandan soruşdum: “Oshonu ölkədən sürgün etməyə ehtiyac varmı? Mən, sadəcə, ondan ölkəni tərk etməsini xahiş edə bilərəm, çünki birillik daimi rezidentliyi olduğu halda, onun deportasiya edilməsi üçün o, adam öldürmə və bu kimi dəhşətli cinayətlər törətmiş olmalıdır”. Lakin Ronald Reyqan təkid etdi: “Nə demək istəyirdimsə, dedim: o sürgün ediməlidir”.

Prezidentin katibi qaçaraq mənə yaxınlaşdı: “Yaxşı olardı, sizin reaktiv təyyarəniz beynəlxalq hava limanından yox, kiçik bir hava limanından uçuş etsin, çünki Amerika səfiri sizin deportasiya edilib-edilmədiyinizi bilmək üçün oradadır”.

Bu, tamamilə qeyri-qanuni, cinayətkar tələb idi: mən orada olduğum bütün günlərdə otağını tərk etməyən bir kişidən soruşdum: “Hansı əsasla məni sürgün edə bilirsiniz?” O belə cavab verdi: “Sizə elə gəlir ki, belə bir qanun yoxdur”.

Prezident mənim uçuşumu təşkil etdi, çünki, sadəcə, özünü günahkar hiss edirdi. O mənə vətəndaşlıq vermək istəyirdi, halbuki indi heç bir səbəb olmadan sürgün edirdi. Amerikalı xəfiyyələrə gəldikdə isə, onlar mənim reaktiv təyyarəmin beynəlxalq hava limanından uçduğunu görəndə… O hara gedə bilərdi?

Onlar dərhal kiçik hava limanına gələrək sürgün barədə bütün sənədləri göndərməyə məcbur etdilər. Məni iki saat ləngitdilər. Sənədlər gəlib çatmalı, göstərmək üçün doldurulmalı, mənim pasportuma sürgün olunduğum barədə möhür vurulmalı oldu.

Mənim pasportum, doğrudan da, tarixi bir əşyadır. Öz adamlarıma onu saxlamağı xahiş etmişəm. İyirmi birinci əsr gəlir, iyirmi bir ölkə heç bir səbəb olmadan mənim onların ölkəsinə girişimə qadağa qoymuşdu. Mənim səlahiyyətli nümayəndəm qaçaraq yanıma gəldi: “Bu məsələ tamamilə qeyri-qanunidir, məhkəmədə özümüzü müdafiə edə bilərik”.

Dedim: “Mənə görə gözləri yaşla dolmuş bir insana qarşı mübarizə aparmayacağam, o özünü elə incidilmiş, alçaldılmış hiss edirdi… “biz borclarımızı ödəyə bilmirik, gələcək ssudalarımızdan imtina edə bilmərik””.

Siyasi imperiyalar dünyadan sizin azadlıq uğrunda mübarizəniz nəticəsində yox olmayıb, ona görə yox olub ki, imperialistlər sizin çiçəklənən, müstəqil, azad ölkə olduğunuz barədə ideya verərək sizi kölə kimi saxlamağın daha asan yolunu aşkar ediblər.

Bütün bu insanlar çox gözəl bir sözdən istifadə edirlər: “onlar kömək edirlər”. Əvvəllər, cəmi üç il bundan öncə kasıb ölkələri “inkişaf etməmiş” ölkələr adlandırırdılar. İndi kasıb ölkələri “inkişaf etməkdə olan ölkələr” adlandırırlar. Burada, sadəcə, söz dəyişikliyi edilmişdir, lakin “inkişaf etməkdə olan ölkələr” öz yaralarını gizlədir.

Əslində, onların hamısı iqtisadi cəhətdən köləyə çevrilmişdir. İnsan ömrü çox uzun deyil. Onu istənilən növ başqa azadlıqlara görə hədər etməyin. Bu barədə qətiyyətli olun: siz öz ruhunuzu, qəlbinizi azad etməlisiniz, çünki azadlıq yalnız oradadır.

8
AĞIL VƏ EHTİRAS

artıq münaqişə olmadan

Və kahin qadın bir daha müraciət etdi: “Bizə ağıl və ehtirasdan danışın”.

O cavab verdi:

Sizin ruhunuz dəfələrlə ağıl və mühakimə qabiliyyətinin ehtiras və şövqünüzə qarşı müharibə apardığı döyüş meydanına çevrilmişdir.

Sizin ruhunuzda sülhməramlı ola bilsəydim, nifaq və rəqabət zərrəciklərini birlik və melodiyaya çevirə bilsəydim!

Lakin özünüz bütün zərrəciklərini sevən sülhməramlı olmasanız, buna necə nail olaram?

Sizin ağıl və ehtirasınız ruhunuzun sükanı və yelkənidir.

Əgər sükan və yelkən sıradan çıxarsa, siz yalnız dalğaların üzəriylə suyun axarı boyunca üzə, ya da açıq dənizin ortasında hərəkətsiz dayana bilərsiniz.

Çünki ağıl tək idarə edəndir, güc – məhdudlaşdırıcı;

Ehtiras isə nəzarətsiz buraxıldıqda özünü məhv edənə qədər yandıran alovdur.

Odur ki qoy ruhunuz ağlınızı ehtirasın zirvəsinə qədər yüksəltsin ki, o oxuya bilsin;

Və qoy o sizin ehtirasınızı ağılla istiqamətləndirsin ki, ehtiras gündəlik dirçəlişiniz vasitəsilə yaşasın və daim təzələnmək rəmzi simurq quşu kimi öz külündən yenidən törəsin.

Mən sizin mühakimə və şövqünüzü evinizdəki iki qonaq kimi sevməyinizi istərdim.

Şübhəsiz ki, bir qonağı o birindən hörmətli tutmayacaqsınız, çünki onlardan daha diqqətli olanı hər ikisinin sevgisini və inamını itirir.

Təpələrin arasında uzaq çöllərin və çəmənlərin sükutunu və dincliyini bölüşərək qovaq ağacının sərin kölgəsində oturanda qoy ürəyiniz sakitcə desin: “Tanrı ağılla dincəlir”.

Tufan qopanda və güclü külək meşədəki ağacları silkələyəndə, ildırım və şimşək səmanın möhtəşəmliyini bildirəndə qoy ürəyiniz həyəcan içində desin: “Tanrı ehtirasla hərəkət edir”.

Və Allahın dünyasında nəfəs və Allahın meşəsində yarpaq olduğunuz üçün siz də ağılla dincəlin və ehtirasla hərəkət edin.

Bəşəriyyət hər hansı başqa səbəbdən parçalanmış şəkildə yaşadığına görə əziyyət çəkmişdir. İnsan – vahid üzvi varlıqdır. Bu sizin fundamental anlayışınız olmalıdır: istənilən bir hissənizi kəsib atmaq və buna rəğmən həm də xoşbəxt qalmaq üçün heç bir üsul yoxdur.

Doğrudur, bütün o hissələri, sadəcə, orkestr kimi harmonik bir tamlığa gətirmək lazımdır. Müxtəlif alətlərdə çalan çox adam var, amma əgər onlar həmin müxtəlif alətlərin eyni musiqi altında ahəngdar olduqlarını bilmirlərsə, onda, ümumiyyətlə, musiqi yox, ruhunuzu sakitləşdirməyən, ancaq narahatlıq gətirən küy alınacaq.

İnsanın tarixi bütövlükdə bölmələr, ayırmalar tarixidir. Bunu rədd etmək, onu qəbul etməmək və yalnız varlığınızın bir hissəsinə yapışmaq yolverilməzdir. Siz miskinlikdə qalacaqsınız, çünki səadət münaqişə olmadan, sizin bütün hissələrinizin birlikdə olmaq şərtilə dərin bir harmoniyada rəqs etdiyi zaman doğulur.

İnsan niyə ağlın şizofrenik vəziyyətini yaratmışdır? Bu, səbəbsiz deyil. Bu sizdən üstün olmaq və sizi istismar etmək istəyənlərin, sizin həmişəlik kölə qalmağınızı istəyənlərin planıdır. Tam, mükəmməl insan heç vaxt əzilə, istismar edilə və köləliyə alçaldıla bilməz. Elə insanlar da var ki, onların yeganə ambisiyası güc üçündür; güc onlara yaşamağa çağıran yeganə səbəb kimi görünür.

Fridrix Nitsşe ruhi xəstəxanada vəfat etmişdi. Bu, uğursuz tale idi: həkimlər, keşişlər, yaxın dostları və ailə üzvləri ona dəli olduğunu deyirdilər, alim isə özünün ən böyük kitabını yazırdı, özü də dəlixanada. Həmin kitab “İradənin gücü” adlanır.

Kitaba və onun böyüklüyünə baxan hər kəs görə bilər ki, alimi dəlixanaya getməyə vadar edən insanlar, sadəcə, hər sözü ox kimi sancılan bir adamdan xilas olmaq istəyirdilər. Həmin insanlar onun yüksəkliyinə davam gətirə bilmir, alimin tamamilə unudulmasını və tanınmamasını istəyirdilər.

Əlbəttə, o, dəli deyildi, əks halda, onun ən böyük əsəri dəlixanada yazıla bilməzdi. Nitsşe kitabının nəşr olunduğunu görə bilmədi, kitab onun ölümündən sonra nəşr edildi.

Mən onun bütün kitablarına baxmışam. Görünür ki, sonuncu əsərində müəllif əvvəlki bir çox kitablarında səpələnmiş hər şeyi birləşdirmişdir. Burada hər bir fikir elə əhəmiyyətlidir ki, bunları yazan insanı dəli hesab etmək qeyri-mümkündür. Bunlar elə məntiqi, dərin məlumatlardır ki, onları oxumağa hazır olsanız, dünyanın ən yaxşı kitablarından birinin dəli tərəfindən, özü də dəlixanada yazılmış olduğuna təəccüblənəcəksiniz.

Nitsşenin yeganə səhvi onun cəmiyyətin, yaxud onun köhnəlmiş intizamlarına, çürümüş qaydalarına tabe olmaq istəməməsi idi. Onun cinayəti, sadəcə, öz ruhunun azad olmasından ibarət idi, kölələr isə azadlığın nə olduğunu bilən və azadlığı yaşayan insanı qəbul etmirlər.

Onun hərəkətləri və sözləri azadlıqdan kənardır, lakin kölələr qıcıqlanır, qəzəblənirlər, çünki onlar hətta Nitsşenin nə dediyini belə başa düşə bilmirlər. Nitsşe zirvədə dayanaraq komfort adlandırdıqları qaranlıq dərələrdə sürünən insanlara tərəf qışqırır. Onlar əksəriyyəti təşkil edirlər, Nitsşeni isə onların müdriklik hesab edərək atdıqları hər addım narahat edir. O bunun açıq-aşkar ağılsızlıq olduğunu sübut edir.

Fridrix Nitsşenin Xəlil Cübrana böyük təsiri olmuşdu. Belə ki, Nitsşe özünün “İradənin gücü” əsərində bəşəriyyətin ürəyini açmışdır: niyə orada heç bir musiqi yox, ancaq səfalət, əzab-əziyyət var? Səbəbi odur ki, bütün dinlərdən olan dindarlar və hər cür ideologiyaya malik siyasətçilər güc üçün elə həvəsli, ehtiraslıdırlar ki, bəşəriyyətin birlik, daxili harmoniya, bölünməzlik, vahidlik və bütövlük haqqında danışan bir insana qulaq asmasını istəmirlər.

Bəli, orada dəyişiklik olacaq, ona görə ki cəmiyyətin sizə verdikləri elə təqdim olunmuşdur ki, siz qarışıqlıq içində qalmısınız, yəni qulluqçu usta olmuşdur, ustaya isə qulluqçu kimi davranılır. Ürək qışqıra bilmir, yalnız pıçıldayır; ağıl ucadan qışqırmaqla ürəyin içindəkiləri sizə deməsini tamamilə mümkünsüz edir.

Xəlil Cübran qondarma sufi şair və filosof Əlmus­tafanın ağzından çox əhəmiyyətli faktlar təqdim edir. Onun niyə məhz vasitəçisiz, birbaşa danışmadığı məni həmişə təəccübləndirmişdir və bu barədə tamamilə təmiz fikirdəyəm: o, Fridrix Nitsşe ilə eyni aqibəti yaşamaq istəməmişdi, həm də poeziya barədə heç kim ciddi deyildi.

Fridrix Nitsşe nəsr əsərləri yazırdı, halbuki onun nəsr yazıları elə gözəl idi ki, onları poeziya adlandırmaq da olardı. Lakin Nitsşe birbaşa bəşəriyyətə müraciət edirdi. Əlmustafa əfsanələr, uydurmalar yaratdı. Xəlil Cübran sadə bir səbəbə görə, yəni yalnız belletristika – nəsrlə yazılan bədii ədəbiyyat, ən yaxşı halda şeirlər, poemalar müəllifi olduğu üçün heç vaxt dəli olduğu bəyan edilməmiş, dəlixanada yaşamağa məcbur edilməmişdir.

O özünü Əlmustafanın arxasında gizlənməklə mühafizə edirdi. Odur ki istərdim Əlmustafanın dediklərinin hamısının Xəlil Cübranın sözləri olduğunu unutmayasınız.

Və kahin qadın bir daha müraciət etdi: “Bizə ağıl və ehtirasdan danışın”.

…ağıldan və ürəkdən, məntiqdən və sevgidən.

Əsrlər boyu insan onların bir-birinə əks olduğunu düşünmüşdür. Əsaslandırılmış maraqlarla deyilmişdi ki, əgər onların hər ikisinə qulaq assanız, dəli olacaqsınız, onlar bir-biriylə ziddiyyət təşkil edir və siz onlardan birini seçməli olacaqsınız. Ağlı seçənlər dünyada güclü olmaq imkanı qazanır, amma daxilən boşdurlar.

Ehtirası, sevgini, ürəyi seçən az sayda insan isə daxilən gözəlliklə, səadətlə, zərifliklə yanan alovdur, amma xaricdən onlar hec bir gücə malik olmurlar.

Kahin qadın əsas suallardan biriylə müraciət etdi:

Bizə ağıl və ehtirasdan danışın.

Bu iki anlayışa sizin münasibətiniz necədir?

Bunların hər ikisi insanda var və onlar, ən azı, səthi, bir araya sığışmaz surətdə, ziddiyyət kimi üzə çıxır. Burada seçim edilməlidir; əks halda, insan bir əldə iki qarpız tutmalı olar, qəti nəticə ola bilməz, fəlakət baş verər.

Qadın Xəlil Cübranın dindarlardan və kahinlərdən, siyasətçilərdən və gücü – istər pulu, istərsə də nüfuzu olanlardan daha dərin ağıla malik olduğundan xəbərsiz idi.

Və o belə cavab verdi:

Siz heç vaxt varlığınızın köklərinə doğru getmədi­yiniz üçün ruhunuz dəfələrlə döyüş meydanına çevrilmişdir.

Ağıl bir şey deyir, ürək isə başqa nəyisə arzulayır və sizin hansını seçməyinizdən asılı olmayaraq əzab-əziyyət çəkəcək, kasıb qalacaqsınız, çünki varlığınızın yarısı ac qalacaq. Getdikcə bu ikisinin arasındakı məsafə elə böyüyəcək ki, sanki elektrik mişarıyla iki hissəyə bölünmüsünüz.

İki yerə parçalanmış bu insanlar öz daxillərində mübarizə aparırlar, yəni onlar döyüş meydanına çev­rilirlər. Bu çox fəndgir strategiyadır. Əgər insan öz-özüylə vuruşduğu bir situasiyaya salınmışdırsa, onun köləliyə, əsarətə, istismara qarşı üsyana qalxmaq üçün nə enerjisi, nə də vaxtı olacaq.

Daxili döyüşü onu elə zəiflətmişdir ki, istənilən hər kəs ona üstün gələ bilər. Bu, psixoloji kastrasiyanın incə vasitəsidir.

İnsan çox müdrik bir vasitəylə yararsız edilmişdir. Əgər siz birlikdə və təksinizsə, onda sizin azadlığınızı məhv etmək istəyən istənilən hər şeyə qarşı döyüşmək üçün bütövlüyünüz, individuallığınız və enerjiniz olacaqdır. Əgər bəşəriyyətin belə bütövlüyü olarsa, diktatorlar yox olarlar.

Siyasətçilərin düzgün insan cəmiyyətində yeri yoxdur. Mədəni cəmiyyətdə qanunlara, məhkəmələrə nə ehtiyac var? Hakimlər, səlahiyyətli polislər bütün gücünü itirir. Odur ki öz gücünü itirməməkdən ötrü onlar sizi bölünmüş vəziyyətdə saxlayırlar.

Nitsşe birbaşa danışırdı və elə buna görə çox əzablar çəkdi. Nitsşe güc üçün ac olan insanların naminə bəşəriyyətin yaratdığı ən böyük qurbanlardan biridir. Lakin onlar Xəlil Cübrana görə narahat olmurlar. İnsanlar onu şair kimi, gözəl əyləncə kimi oxuyacaqlar, başqa heç nə.

Sizin ruhunuz dəfələrlə ağıl və mühakimə qabiliyyə­tinin ehtiras və şövqünüzə qarşı müharibə apardığı döyüş meydanına çevrilmişdir.

Sizin ruhunuzda sülhməramlı ola bilsəydim, nifaq və rəqabət zərrəciklərini birlik və melodiyaya çevirə bilsəydim!

Lakin özünüz bütün zərrəciklərini sevən sülhmə­ramlı olmasanız, buna necə nail olaram?

Varlıq tərəfindən sizə nə verilirsə, gizli niyyəti olmamış deyil. Sizin ağlınız var: ağlın gözləri, düşünmək, düzgün tərəfi aşkar etmək qabiliyyəti var. Sizin ürəyiniz və onun bütün ehtirasları var, lakin ürək necə oxumağı, rəqs etməyi, sevməyi bacarır. Ürək elm və texnologiya yarada bilməz, eləcə də ağıl sevgi, sülh, sakitlik – sizi adi insanlığa üstün gəlməyə məcbur edən bütün keyfiyyətləri yarada bilməz.

Ürək sizə hüdudları aşmaq üçün qanadlar və istisna olaraq tənhalara yaxın getməsi üçün uçuş verə bilər. Ürək ilahiliyin aşkar edilə biləcəyi qapıdır. Ağıl tamamilə bacarıqsızdır. O, pul, minlərlə başqa obyektiv əşyalar yarada bilir, lakin sizin iç dünyanıza daxil olmaq üçün heç bir qabiliyyəti yoxdur.

Heç bir münaqişəyə ehtiyac yoxdur. Ağıl obyektiv dünyada, ürək isə subyektiv dünyada fəaliyyət göstərir. Əgər sayıq, mediativsinizsə, onda asanlıqla bu ikisinin arasında tarazlıq yarada biləcəksiniz.

Mən sizin ürəyinizi Zorba, zəkanızın uçuşunu isə – o, ağlın saflaşdırılmış enerjisindən başqa heç nə deyil – Qautama Budda adlandırmışam. Zorba və Budda indiyə qədər vuruşurlar, çünki nə Budda Zorbanın azad olmasına, nə də Zorba Buddanın öz həyatını yaşamasına imkan verir.

Beləliklə, dünyada zorbalar varmış – onların təbəs­sümlərinin, sevincinin dərinliyi yox idi. Sevinci dərin olan buddalar da varmış, lakin onlar həmişə Zorbadan narahatdırlar, çünki Zorba acından ölmək istəmir. Onları bir-birinə yaxınlaşdırmaq, aralarında dostluq və nəhayət, dərin vahidlik yaratmaq çətin məsələ deyil. Qədim ibrətamiz bir rəvayətdə deyilir…

İki dilənçi vardı, onlardan biri şikəst idi, yeriyə bilmirdi, digəri kor olsa da, yeriməyi bacarırdı. Əlbəttə ki, onlar rəqib idilər. Dilənçilik daim rəqabət gedən biznesdir – siz hansı dilənçinin payına düşdüyünüzü bilmirsiniz. Bunu öyrənməyim böyük bir sürpriz oldu.

Çünki mən tez-tez səyahət etdiyimdən dəfələrlə dəmiryol stansiyasına gəlib-gedirdim. Qoca bir dilənçi artıq buna adət etmişdi, – əslində, o, veriləni yardım kimi qəbul etməyə başlamışdı, – hər dəfə mən harasa gedəndə, yaxud qayıdanda onun bir rupisi hazır olurdu.

İlk vaxtlar o minnətdarlıq edirdi. Birinci dəfə ona bir rupi verəndə gözlərinə inana bilmirdi – hindlilər dilənçilərə rupi vermirlər. Tədricən hər şey maddi yardıma çevrilir. İndi bu, minnətdarlıq yox, çərçivəyə salınmış qayda, ətalət məsələsi idi. Gözlərindən görünürdü ki, rupi verməsəm, acıqlanacaq, onu rupidən məhrum etdim.

O vaxtadək heç vaxt onu rupidən məhrum etməmişdim, amma bir gün çox təəccübləndim: qoca kişi getmiş, onun yerində cavan bir dilənçi oturmuşdu. O dedi:

“O rupini verməyi unutmayın”.

Soruşdum: “Rupi haqqında haradan bilirsən?”

Cavan dilənçi belə cavab verdi: “Siz bilmirsiniz… Mən o qoca dilənçinin qızı ilə evlənmişəm”.

Hələ də çaşqınlıq içində qalmışdım: “Əgər evlən­misənsə, bəs qoca kişi haradadır?”

Cavab verdi: “O, dəmiryol stansiyasının bütün ərazisini cehiz kimi mənə bağışladı. Bundan başqa, bütün adların siyahısını da verdi. Orada sizin adınız birincidir. Hər dəfə stansiyaya gələndə, yaxud qayıdanda ona bir rupi verirdiniz”.

“Dilənçilərin öz ərazilərinin olması kəşfdir. Onlar həmin ərazinin sahibi olur, kürəkənlərinə cehiz kimi hədiyyə edirlər. Böyük işdir! Bəs qoca kişi özü hanı?”

“O, xəstəxananın yaxınlığında başqa bir yer tapıb, oradakı dilənçi vəfat edib. Həm də o, qoca görünsə də, çox güclü insandır, heç kim onunla vuruºmaq istəmir”.

Dilənçilər də öz müştəriləri, sədəqə verənləri uğrunda daima münaqişədədirlər.

Haqqında rəvayət danışdığım şikəst və kor dilənçi bir-birinə düşmən olaraq doğulmuşdu, lakin bir gün…

Onlar şəhərdən kənarda, meşədə yaşayırdılar. Gecənin bir aləmində meşəyə od düşür və yanmağa başlayır. Onlara kömək edəcək heç kim olmur. Şikəst dilənçi alovun getdikcə yaxınlaşdığını və ağacların yandığını görürdü, ancaq yeriyib gedə bilmirdi. Kor dilənçi isə güclü isti qalxdığını hiss edirdi. İlk dəfə olaraq onlar bir-biriləriylə dostcasına danışdılar.

“Burada nə baş verir, sənin gözlərin var, görürsən”.

Onlar keçmişdəki incikliklərini unudaraq kompro­misə gəldilər. Kor dilənçi şikəst dilənçiyə dedi: “Qalx mənim çiyinlərimdə elə otur ki, bir adam kimi olaq”. Beləliklə, hər ikisi xilas olur.

Çox keçmir ki, bütün şəhər yuxudan oyanır. Hamı dilənçilərə görə narahat idi, lakin onları tapmaq üçün heç kim meşəyə girməyə cəsarət etmirdi. Onlar bilirdilər ki, diləncilərdən biri yeriyə bilmir, o birinin isə gözləri görmür, lakin onların bir olacaqlarının mümkünlüyünü düşünmürdülər. Odur ki dilənçilərin meşədən salamat çıxdıqlarını görəndə gözlərinə inanmadılar. Əsl möcüzə baş vermişdi!

…Bu çox qədim hekayədir. Hindistanda ən qədim nəsihətnamələrdən ibarət “Pança Tantra” adlı kitab var. Buradakı hekayələr Panç Tantr tərəfindən söylənilir. Bu hekayə isə sizin haqqınızdadır. Ev yanır, ölüm getdikcə yaxınlaşır, lakin siz hələ də ciddi bir fərd deyilsiniz; siz öz daxilinizdə olan döyüş meydanısınız.

Ağıl görə bilir, ancaq yalnız görmək çox kömək edə bilməz. Ürək duya bilir, ancaq yalnız duymaq çox kömək edə bilməz. Görmək və duymağın artıq rəqib olmasalar da, həyatın mənasını axtarmaq üçün birləşməsi mümkündür?

Bu barədə Xəlil Cübran belə deyir: “Mən bunun çarəsini bilirəm, lakin özünüz bütün zərrəciklərini sevən sülhməramlı olmasanız… bu möcüzə mümkün ola bilməz.

Beləliklə, Şərq və Qərb, elm və din, məntiq və sevgi, xarici və daxili görüş olan yeni Zorba-Buddanı təqdim etdim. Siz yalnız bu görüşlərdə sülh tapacaqsınız, əks halda, döyüş meydanı olaraq qalacaqsınız. Əgər yazıqsınızsa, yadda saxlayın ki, yazıqlıq günbəgün davam edən daxili mübarizədən yaranır.

Dünyada böyük Zorbalar olmuşdur. “Ye, iç və şənlən” – onların sadə fəlsəfəsi bundan ibarət idi. Ölümdən sonra həyat yoxdur. Allah hiyləgər keşişlərin kəşfindən başqa heç nə deyil. Vaxtını lazımsız işlərə sərf etmə: onsuz da ömür qısadır.

Bizim Hindistanda bütöv bir fəlsəfəmiz, Çarvakalar sistemi var. Bəlkə də, Çarvaka ən çox anlaşılan Zorbadır – əgər onu anlamağa çalışsanız, o çox inandırıcıdır: istənilən Allahın, yaxud ölümdən sonrakı həyatın nə sübutu, nə də şahidi var. Sizin ölməz ruha malik olduğunuzun nə sübutu, nə də dəlili var. Yalnız sizin xristian, hindu, buddist, cayn, müsəlman olmağınıza görə münaqişə yaratmaq məqsədilə uydurulmuş bu sözlərə uymayın.

Hindistan həmçinin böyük buddaları ilə tanınır. Onlar dünyanın aldadıcı, xəyali olduğunu söyləyirlər; həqiqi olanların hamısı daxili, həqiqi olmayanlar isə xaricidir. Odur ki vaxtınızı arzularla, ambisiyalarla hədər etməyin, onlar xəyallardan yaranmış eyni məhsuldan başqa bir şey deyil. Allahın məbədini – öz möminliyinizi tapa bilmək üçün əlinizdə olan vaxtdan az istifadə edin ki, mümkün qədər dərinə gedə biləsiniz.

Dünyada böyük Zorbalar olmuşdur. Əgər buddalara qulaq asırsınızsa, onlar inandırıcı görünə bilərlər.

Əgər Zorbalara qulaq asırsınızsa, onda onlar inan­dırıcı görünə bilərlər, bundan sonra siz fəlakətə düşərsiniz, çünki sizin içinizdə onların hər ikisi var.

Mən sizin döyüş meydanı yox, sülhməramlı olmağınızı istəyirəm. Qoy ağlınız və ehtirasınız arasında möhkəm dostluq olsun və siz xaric hissədə mümkün olan hər şeydən zövq ala biləsiniz – mümkün olanlar isə heç də az deyil. Bu, xəyali deyil, buddaların hərəkətləri bunu sübut edir. Onlara qida lazımdır. O, daxildə böyümür. Onlara su lazımdır. Onlar bunu xaricdə axtarmalı və tapmalıdırlar. Onlar hələ də deyirlər: “Xarici hissədə olanların hamısı xəyalidir”.

Zorbalar isə xarici hissədə yaşadıqlarını desələr də, sadəcə, düşüncəsiz, ağılsızdırlar, çünki xarici hissə yalnız daxili hissə olanda mövcuddur. Onlar bir-birindən ayrılmazdır. Yalnız xarici hissəsi olan və daxili hissəsi olmayan nəsə görmüsünüz? Yalnız bir tərəfi olan qəpik görmüsünüz? Nə qədər qalın düzəltsəniz belə, onun hər iki tərəfi birlikdə qalır.

Başa düşmək üçün birinci addım budur: ən əhəmiy­yətli yanaşma – dincəlmək və öz bədəninə, ürəyinə sevgi bəsləmək. Onları yaxınlaşdırmaq üçün heç bir münaqişə yaratmayın, çünki əsrlər onları dəfedilməz etmişdir. Onlar yaxınlaşdıqca və bir olunca siz, sadəcə, Zorba, yaxud Budda yox, Zorba Budda olacaqsınız. Siz mükəmməl insan olacaqsınız və gözəllik, səadət, həqiqət də sizin mükəmməlliyinizdədir.

Sizin ağıl və ehtirasınız ruhunuzun sükanı və yel­kənidir.

Siz onların birliyini başa düşəndə onlar artıq müna­qişədə olmurlar, gözlənilmədən içinizdə yaranan yeni boşluq – öz ruhunuzu görəcəksiniz. İndi, bədəninizdə, ağlınızda, ürəyinizdə heç bir münaqişə olmadığı vaxtda uzaqda, kənarda öz ruhunuzu görmək üçün vaxtınız, sakitliyiniz və boşluğunuz olacaq. Siz, əsasən, üçbucaqlısınız – ağıl, ürək və ruh.

Lakin çox az insan ruha çata bilir, ona görə ki münaqişə meydanı davam edir. Sizin araşdırma aparmağa vaxtınız yoxdur. Zorba sizi xaricə, Budda isə daxilə çəkməkdə davam edir. Bu qəribə mübarizə sizi zəif, ruhsuz – maşın, robot kimi görmək istəyənlər tərəfindən zorla qəbul etdirilmişdir.

O deyir: sizin ağıl və ehtirasınız ruhunuzun sükanı və yelkənidir.

Əgər sükan və yelkən sıradan çıxarsa, siz yalnız dalğaların üzəriylə suyun axarı boyunca üzə, ya da açıq dənizin ortasında hərəkətsiz dayana bilərsiniz… və demək olar, bütün insanlıq belə hərəkət edir, dalğaların üzəriylə suyun axarı boyunca üzmək, ya da açıq dənizin ortasında hərəkətsiz dayanmaq. Bu bir növ ölümdən əvvəl ölməkdir.

Çünki ağıl yalnız idarə edəndir, güc – məhdud­laşdırıcı.

Ağlın öz hüdudları var. O, hüdudu olmayan heç nəyi qəbul edə bilmir.

Ehtiras isə nəzarətsiz buraxıldıqda özünü məhv edənə qədər yandıran alovdur.

Sizin ehtirasınız sizin həyatınızdır, həyatınızın odudur. Lakin nəzarətsiz buraxıldıqda, dinlənilmədikdə, etinasızlıq göstərildikdə o özünü məhv edəcək. Eyni od ağıl tərəfindən məhdudlaşdırıcı həbsləri yandırmaq üçün, hüdudları dağıtmaq üçün istifadə edilə bilər və o zaman bütün səma sizinki ola bilər.

Odur ki qoy ruhunuz ağlınızı ehtirasın zirvəsinə qədər yüksəltsin.

Ehtiras heç bir hüdud tanımır. Sizin enerjiniz bitib-tükənməz mənbədir, çünki sizin enerjiniz bütün kainatın enerjisidir.

Odur ki qoy ruhunuz ağlınızı ehtirasın zirvəsinə qədər yüksəltsin ki, o oxuya bilsin.

O insan xoşbəxtdir ki, onun ağlı oxumağa və rəqs etməyə başlayır, çünki ağıl yalnız hər şeyi bilmək həvəsi, şübhə, sorğu-sual tanıyır; o, nəğmə oxumaq, rəqs etmək, bayram etmək haqqında heç nə bilmir, bunlar sizin ürəyinizə məxsusdur. Lakin əgər sizin ruhunuz, düşüncəniz onları bir araya gətirirsə, onlar rəqsdə, nəğmə oxumaqda elə tərəfdaş olur ki, ikililik xüsusiyyətləri yox olur.

Mənə görə, ikililiyin yox olması münaqişəsiz, istə­nilən növ döyüş meydanı olmayan yeni həyatın başlanğıcıdır. Sizin həyatınız Ədəm bağına çevrilməyə başlayır. Sizin bütün enerjiniz öz çərçivənizdə cənnət yaratmaq üçün bəs edər.

Artıq deyilmişdir ki, xristian, hindu, yaxud müsəl­manların müəyyən şərtlərinə əməl etdiyiniz təqdirdə cənnətə daxil olacaqsınız. Lakin mən sizə deyirəm ki, heç vaxt cənnətə daxil olmursunuz. Cənnət özü sizə döyüş meydanının yox olduğu və ürəyinizin melodiyanın səsləri altında rəqs etdiyi bir an yaxınlaşır. Cənnət özü daxil ola biləcəyi anı gözləyir. Bu sevincdə, sakitlikdə cənnət sizin yanınıza gəlməlidir.

Sizin cənnətə getmək ideyanız isə büsbütün cəfəngiyyatdır. Sizdən kənarda heç bir cənnət yoxdur. Siz münaqişələr yaradanda, özünüzlə döyüşəndə cəhən­nəmdə yaşayırsınız. Mütləq sakitlik olanda və üzvi birlikdən varlığınızın məcmusuna nəğmə yüksələndə göylər sizdədir.

Və qoy o sizin ehtirasınızı ağılla istiqamətləndirsin ki, ehtiras gündəlik dirçəlişiniz vasitəsilə yaşasın…

Heç vaxt Xəlil Cübranın dediklərini unutmayın, çünki bunlar yalnız sözlər deyil, sizi quşların nəğmə oxuduğu, güllərin açıldığı gözəl bir bağçaya aparan toxumlardır və cənnət sizin qapınızı döyəcəyi anı gözləyir: “Mən gəlmişəm, siz hazırsınız”.

Onun dediklərindən birincisi – ağıl sizin şüurunuz tərəfindən ehtiras yüksəkliyinə elə qaldırılmalıdır ki, o oxuya bilsin. İkincisi isə daha əhəmiyyətlidir:

Və qoy o sizin ehtirasınızı ağılla istiqamətləndirsin…

Beləliklə, siz kor təmasda itməmisiniz. Yüksək­liklərdə gözsüz olmaq təhlükəlidir – onda dərələrdə bütün başqa kor insanlarla qalmaq daha yaxşıdır. Bu zaman hətta yıxılsanız belə, ölməzsiniz, ola bilər, haranızsa cızılsın, yaxud sınmış olsun, amma ölüm olmur. Qoy ağıl sizin ehtirasınızı istiqamətləndirsin, qoy o sizin ürəyinizin gözləri olsun və onda gəlib xristianların “Niyə çarmıxa çəkildikdən sonra dirilmə baş verdi?” sualının cavabını bilmək istəyəcəksiniz.

Bəlkə də, bu, tarixi fakt deyil, amma burada psixoloji və mənəvi dərinlik var.

Sizin ehtirasınız anbaan ölür, ona görə ki ehtiras keçmiş və gələcək barədə heç nə bilmir; o – ağlın bir yerə toplanmasıdır.

Ehtiras yalnız bu anı tanıyır – o, hər an ölür və əgər ağlın gözləriylə istiqamətlənmiş olsa, hər bir an dirilmə baş verər. O ölər, o, yeni doğulmuş, daha gənc, daha yaxşı, daha saf olar.

… və Simurq quşu kimi öz külündən yenidən törəsin.

Əfsanəvi Simurq quşu, həqiqətən, sizə hər an öl­məyi və hər an dirilməyi öyrənməli olduğunuzun yolunu göstərir. Sizin həyatınız davamlı ölüm və davamlı dirilmə olmalıdır ki, beləliklə, son nəfəsə qədər təravətli qalasınız; əks halda, toz yığılmaqda davam edir və siz insanların “Bu, gənc öldü” deyə başa düşdüyündən təxminən otuz-qırx il əvvəl ölürsünüz.

Hippilər deyirdilər: “Heç vaxt keçmiş adama inanmayın, ona görə ki otuz və ya buna yaxın yaşında insan ölür və sonra qırx-əlli il ölümdən sonrakı həyatını yaşayır, ona görə ki dirilmə baş vermir”.

Lakin hippilər yalnız reaksiya verirdilər, buna görədir ki, heç bir qoca hippi tapmırsınız. Onların hamısı otuz yaşında ölüb və indi bazar meydanlarında çox səmərəli ölümdən sonrakı həyatı yaşayır. Onlar bu barədə hər şeyi unutmuşlar, bu hər bir gənc adamın keçməli olduğu arzu idi: onlar buna gülürlər – bu, solmuş xatirədən başqa bir şey deyil.

Mən qoca hippi axtardım, ancaq tapmadım. Sadə bir səbəbə görə qoca hippilər mövcud deyillər, onlar bunun cəmiyyət əleyhinə məsələ olmadığını bilmirlər, bu, daxili transformasiya, sülhlə necə ölmək barədə əlkimyanı öyrənmək və öz külünün üstündə olan Simurq quşu kimi enerjisinin qayıtması məsələsidir.

Bu ən güclü və mənalı metaforalardan biridir. Mən onun qədər əhəmiyyətli və güclü metaforaya rast gəlməmişəm. Bu, dinin mükəmməl fəlsəfəsidir: ölməklə və sonradan yenidən doğulmaqla siz həmişə təravətli olursunuz, axında qalırsınız, qocalmırsınız, sadəcə, böyüyürsünüz.

Qocalmaq böyük keyfiyyət deyil, heyvanlar da, ağaclar da qocalır. İnsanın üstünlüyü, istisnalığı ondadır ki, o böyüyür və qocalsa da, otuz yaşlarındakı kimi təravətli və cavan qalır.

Arzuları aşıb-daşsa belə, hətta ölüm yatağında bu dünyanı tərk edəcəyinə görə kədərlənmir; əksinə, yeni ziyarəti barədə hədsiz həyəcan keçirir, çünki heç bir ölümün ölüm olmadığını, hər bir ölümün həmçinin dirilmə olduğunu bilir. Bu yalnız sizin ağıl və ehtirasınızın birlikdə olduğu, sizin Zorba və Buddanızın bir-biriylə vuruşmadığı, əksinə, bir-birini qucaqladığı zaman həqiqət olur.

Mən sizin mühakimə və şövqünüzü evinizdəki iki qonaq kimi sevməyinizi istərdim.

Şübhəsiz ki, bir qonağı o birindən hörmətli tutmayacaqsınız, çünki onlardan daha diqqətli olanı hər ikisinin sevgisini və inamını itirir.

İki qadını sevən bir kişi haqqında eşitmişəm. Qadınların hər ikisi öz sevgisinə təminat, təhlükəsizlik istəyirdi. “Düzünü söylə, hansımızla evlənmək niyyə­tindəsən?” Kişi suala cavab verməyə çətinlik çəkirdi, çünki qadınlardan biri qəşəng, amma kasıb idi, qəşəng olmayan qadın isə hədsiz varlı idi və onun var-dövləti kişiyə qalacaqdı. Yəqin, onun necə bir dilemma qarşısında qaldığını başa düşürsünüz.

Bir gün onlar qayığa minib dənizdən, günəşdən zövq almağa çıxırlar. Birdən varlı qadın deyir: “Qayığı burada, okeanın ortasında saxla. Artıq gözləyə bil­mirəm. Sən seçim etməlisən. Hansımızı sevirsən?” Görünür, kişi ağıllı adam imiş. O deyir: “Bu necə sualdır verirsən? Mən sizin hər birinizi digərinizdən çox sevirəm”. Beləliklə, qadınlar çox məmnun qalırlar.

Təpələrin arasında uzaq çöllərin və çəmənlərin sükutunu və dincliyini bölüşərək qovaq ağacının sərin kölgəsində oturanda qoy ürəyiniz sakitcə desin: “Tanrı ağılla dincəlir”.

Tufan qopanda və güclü külək meşədəki ağacları silkələyəndə, ildırım və şimşək səmanın möhtəşəmliyini bildirəndə qoy ürəyiniz həyəcan içində desin: “Tanrı ehtirasla hərəkət edir”.

Və siz Allahın dünyasında nəfəs və Allahın me­şəsində yarpaq olduğunuz üçün siz də ağılla dincəlin və ehtirasla hərəkət edin.

Bu, insana lazım olan, həm də dərhal lazım olan ən böyük sintezdir, ona görə ki keçmişin insanlığı bir sintezi, sinxronluğu itirmişdi. Lakin mən öz xalqımın hər situasiyada Allahdan zövq almasını istəyirəm, gündüz olanda Allah nurlu, gecə olanda Allah qaranlıq olur. Heç bir münaqişə yaratmayın.

Nə vaxtsa döyüş meydanı olmağı dayandıracaqsınız və məbəddə saxlayıb əzizləmək üçün Tanrının kiçik heykəlini almayacaqsınız. Canlı Allah həmişə insanın müqəddəs məkana çevrilmiş, müqəddəs məkan olmuş varlığına daxil olmuşdur. Sizin lazım olan bütün zərrəcikləriniz, tələb olunan bütün imkanlarınız var. Əgər bunları itirsəniz, sizdən başqa heç kim cavabdeh olmayacaq.

Tanrı qapının ağzında dayanıb gözləyir, siz isə elə bir nizamsızlıq içindəsiniz ki… kim içəri keçmək istəyər? Hətta o, qapını döysə belə, siz eşitməyəcəksiniz. Burada o qədər mübarizə var ki, hətta qapıda ən cüzi səsi də eşitməyəcəksiniz. Həm də Allahın qapınızı döyməyə davam etməsi üçün elektrik zəngi də yoxdur.

O, hələ də köhnə qayda ilə qapını barmağıyla döyür. Bu vəziyyət ona sizin hazırlaşmış olub-olmadığınız, onu qəbul etməyə hazır olub-olmadığınız, sizin ev sahibi, onun isə qonaq olduğu barədə ideya verir: onu qonaq kimi qəbul edəcək ev sahibisinizmi?

9
DOSTLUQ

dostluqdan dostcanlılığa

Bir gənc dedi: “Bizə dostluqdan danışın”.

O belə cavab verdi:

Sizin dostunuz ödənilmiş ehtiyaclarınızdır.

O sizin sevərək əkdiyiniz və şükür edərək biçdiyiniz tarladır.

Və o sizin masanız və ocağınızdır.

Çünki siz ona aclıqda müraciət edir və sakitlik üçün axtarırsınız.

Dostunuz ürəyindəkiləri sizə açanda “yox” deməkdən qorxmayın, nə də “hə” cavabını gizlətməyin.

Və o susanda sizin ürəyiniz onun ürəyinə qulaq asmağı kəsmir.

Çünki sözlər olmayanda dostluqda bütün düşüncə, arzu və gözləntilər səssiz bir sevinclə yaranır və bölüşdürülür.

Dostunuzdan ayrılanda kədərlənməyin;

Çünki dağ alpinistə düzənlikdən daha aydın göründüyü kimi, onda ən çox sevdiyiniz dostunuz olmayanda o daha aydın görünür.

Qoy dostluqda heç bir məqsəd olmasın, ruhunuzun dərin­liyini qoruyun.

Çünki öz sirlərinin açılmasından əlavə nəyisə axtaran sevgi – sevgi deyil, yalnız faydasızların düşdükləri tordur.

Qoy sizdəki ən yaxşı şey dostunuz üçün olsun.

Əgər o sizin dənizin sularının çəkilməsini bilməlidirsə, qoy onun qabarmalarını da bilsin.

Dost sizin nəyinizə lazımdır ki, onu saatlarla vaxtı öldürmək üçün axtarırsınızsa?

Onu həmişə axtarın ki, zamanı yaşayasınız.

Çünki o sizin boşluğunuzu yox, ehtiyaclarınızı doldurmaq üçündür.

Qoy gülüş və qarşılıqlı məmnunluq dostluğun şirinliyinə yoldaş olsun.

Çünki xırdalıqların şehində ürək öz səhərini tapır və təravətlənir.

Xəlil Cübranın həmişə yox, yalnız bəzən möminliyin, həqiqətin ifadəsi olduğunu görəndə gözlərim yaşla dolur. Mən onun hər zaman şüurun günəşlə işıqlanmış zirvələrində olmasını sevərdim, lakin o, qaranlıq dərələrlə aşağı enməkdə davam edir. Onun nitqinin aydınlığının əvvəlki kimi qalmasına, poeziyasının həminki gözəlliyi daşımasına baxmayaraq, həqiqət itmişdir.

O elə ifadəli danışır ki, həqiqəti bilməyənədək onun harada yıxıldığı, harada uca zirvələrə yüksəldiyi arasında olan fərqi müəyyən edə bilməzsiniz. Onun Zorba və Buddası bir yerdə deyil; onlar hələ də üzvi birlik deyillər.

Odur ki onun Zorbası eynilə Buddanın dilində danışsa da, məna Buddanın deyil. Görünür, onun ikili – haçalanmış şəxsiyyəti var və mən çox təəssüf edirəm ki, belə böyük düha sahibi olan insan bir olmağa nail olmadı – hər bir adi insan kimi iki olaraq qaldı.

Xəlil Cübran təhsilli ziyalı deyil, odur ki tamın görünüşünü məsafədən görə bilmir. Lakin geniş məlumatlı olduğuna görə yıxılan zaman öz sözlərində yıxıldığını gizlətməyi bacarır. Mən onu sevirəm, çünki belə nadir adamları tapmaq olmur, lakin onun birləşmiş, kristallaşmış ola bilməməsinə görə təəssüf edirəm. Siz onun nə vaxt qartal kimi uçduğunu, yaxud nə vaxt yerdə sizin aranızda gəzdiyini aşkar edə bilməzsiniz; siz onu tanıya bilməyəcəksiniz.

Bu, uğursuzluqdur. Biz başqa bir Qautama Buddanı sadə bir səbəbə – üzvi birlik barədə heç nə bilməyənlər tərəfindən bütün dünyada qiymətləndirildiyinə görə itirdik. O özü bu ziddiyyətləri görə bilmir; elə siz də bu ziddiyyətləri görə bilməzsiniz. Lakin mən vicdanlı və səmimi olmaq istəyirəm, çünki onu sevirəm, onun atəşini sevirəm; bu atəş bütün saxtaları yandırır və yalnız həqiqi olanları saxlayır.

Bir gənc dedi: “Bizə dostluqdan danışın”.

Dostluq sözü yüksəkliklərə aid deyil, dostcanlılıq sözü isə Aya, günəşə ucalır, çünki dostluq, sadəcə, ağlın məhsuludur. O, məhdudlaşdırıcıdır, yəni siz yalnız bir neçə adamla dostluq edə bilərsiniz. Dostcanlılıq isə daha geniş məna daşıyır, yəni siz ağaclara, dağlara, ulduzlara dostcasına, səmimi yanaşa bilərsiniz.

Dostluq həmçinin buxovları da gizlədir. “Əlaqə, dostluq” kimi sözlər səthidir. “Sevmək, dostcanlılıq” isə tamamilə fərqli məna daşıyır. Dostluq haqqında danışırsınız – o, xırda şeydir, bir növ dost olduğunuz şəxs üzərində buxovdur.

Dostcanlılıq isə azadlıqdır, yəni siz heç kimdən asılı deyilsiniz.

Dostluq obyektivdir, dostcanlılıq isə sizin bütün varlığınızla qeyd-şərtsiz bölüşdüyünüz sevgidir. Onlar eyni şeyi nəzərdə tutmurlar.

Dostluq istənilən anda onun əksinə çevrilə bilər, yəni qondarma dost sizə düşmən ola bilər. Dostcanlılıq isə spesifik ünvana malik deyil. O hər kəs üçün yox, bütün varlıq üçündür. O, heç vaxt dostluğun əksinə çevrilə bilməz.

Unutmayın ki, asanlıqla onun əksinə çevrilən şey – siz artıq dostların düşmənə, düşmənlərin dosta çevrildiyini bilirsiniz – çox səthidir, saxta əvəzlənmədir. Dostcanlılıq isə heç kimə ünvanlanmır, o sizin içinizdən şərtsiz aşıb-daşan sevgidir. Onun acı olması üçün heç bir imkan yoxdur, siz onun sahibisiniz. Dostluqda isə sahib siz deyilsiniz. Dostluq nikaha bənzəyir, süni şeydir, dostcanlılıq isə əsl sizin təbiətinizdir.

Bir gənc dedi: “Bizə dostluqdan danışın”.

O belə cavab verdi:

Sizin dostunuz ödənilmiş ehtiyacınızdır.

Bu, yanlış məlumatdır, bununla belə, məntiqi nəti­cədir, çünki o, əsas sualı dəyişməmişdir. O, gənclərə deməli idi ki, dostluq lüzumsuz, dostcanlılıq isə çox qiymətlidir. Sizin dostunuz ödənilmiş ehtiyacınızdır. Bir daha deyirəm: bu çox çirkin fikirdir, çünki dostluq tələb edir.

Dostcanlılıq, sadəcə, heç bir istisna olmadan hamıya xoş ətir saçır, özü də bu onu edərkən yerinə yetirilir. Bu, tələb deyil, məcrasına sığmayan sevgidir. Siz ağaclara, ulduzlara dostcasına, səmimi yanaşa bilərsiniz, lakin burada heç bir tələb, şərt yoxdur.

Əlbəttə, sizin ehtiyacınız ödəniləcəkdir, amma sizin tələb etdiyinizə görə yox. Dostcanlılıq sizə böyük sərvət gətirəcək. Bu iki söz arasındakı fərqi aydınlaşdırın. Dostluq – həbsxanadır. Dostcanlılıq – tam azadlıqdır, yəni siz öz zənginliyinizi paylayırsınız; o sizə ehtiyac deyil. Əlbəttə, varlıq başa düşür ki, heç bir tələb edilmədən nəsə verən şəxs nadir insandır.

Varlıq sizin ehtiyaclarınızın qeydinə qalır, lakin onlar tələb edilmir. Hətta bu sizin ehtiyaclarınızı yerinə yetirmirsə, bu sizin, sadəcə, hələ lazımınca ifadəsini tapmamış şüurunuzun dərinliyində dostluq ideyalarına tərəf can atdığınızı göstərir. Yalnız ağılsızlar sözlərin dəyişdirilməsiylə aldana bilərlər. Varlıq çox zəngindir: sadəcə, soruşmayın.

Xəlil Cübran xristian olaraq qaldığı üçün… O, böyük zəka sahibi olmasına rəğmən xəyalpərvər və pas­siv seyrçi deyildi. Xəlil Cübran müxtəlif yerlərdə təkrar edir: “İsa deyir: “İstəyin və o sizə veriləcək””. Bu sözlərlə o sizi dilənçi səviyyəsinə endirir. Mən isə deyirəm: “Heç vaxt istəməyin, siz onu alacaqsınız. İstəyin, onda istədiyinizi əldə edə bilməyəcəksiniz”. Sizin istəməyiniz çirkinlikdir.

İsa deyir: “Axtarın, onda tapacaqsınız”. Mən isə deyirəm: “Sadəcə, susun, onda heç kimsə və varlıq bütün istiqamətlərdən sizin içinizə süzüb tökməyəcək. Çünki axtaran insan öz eqosu üçün bəzək axtarır, varlıq isə eqo dilini başa düşmür”.

Heç bir ağac, heç bir dağ, heç bir quş eqoist deyil, amma varlıq onlara ehtiyaclarını, hətta ehtiyaclarından da artığını verməkdə davam edir. İsa deyir: “Qapını döyün, açılacaq”. Bunlar səthi fikirlərdir, çünki sizin döyəcəyiniz heç bir qapı olmadığını bilirəm. Allah – hər yerdədir. Qapını döyməyin – bu, zorakılıqdır.

Sadəcə, gözləyin.

Siz gözləməyinizlə yetkinləşəcəksiniz. Siz qəbul etməyi bacaran, açıq insan olacaqsınız. Allah həmişə bəxşiş kimi gəlir. Allah həmişə dilənçilərin yox, imperatorların yanına gəlir. Sizin Allahın yanına getməyinizə ehtiyac yoxdur. Hətta getmək istəyirsinizsə, onu harada tapmaq niyyətindəsiniz?

O sizi tapa bilər, çünki o, bütövdür. Nə istəyin, nə də qapı döyün, sadəcə, inanın. Əgər siz layiqli və yetkinsinizsə, bahar minlərlə gülüylə sizin varlığınızın hüzuruna gələcək.

Sizin dostunuz ödənilmiş ehtiyacınızdır.

Bu, işgüzar yəhudi ifadəsidir. Sevgi biznes deyil. Sevgi ruhunuzun nəğməsidir. Dostluq o sevginin xoş rayihəsidir və küləklər onu dənizlərin, dağların üzəriylə uzaq ulduzlara çatdıracaq. Sevgi əlinə keçirmir. Sevgi verir, dostcanlılıq da eynilə onun kimi.

O sizin sevərək əkdiyiniz və şükür edərək biçdiyiniz tarladır.

Əlbəttə, yaxşı səslənir; Xəlil Cübran gözəl və mənalı sözlər tapmaqda dahidir, lakin o heç nə bilmir. Hətta onun gözəl sözlərinin və poeziyasının arxasında bir qaranlıq, bir düşüncəsizlik var. O sizin tarlanızdır… Dost sizin tarlanızdır? Siz sevərək əkməklə tarlanı istismar etmək fikrindəsiniz? Heç bir əhəmiyyəti yoxdur: sizin sevginiz dosta yox, məhsul yetişdirməyədir.

Və məhsulu şükür edərək biçirlər.

Dostlar iki bədəndə bir ruhdur, yəqin ki, bu sizə qəribə görünəcək. Burada heç bir şükür etmək məsələsi yoxdur, bu, sakitlikdə başa düşülür. Bu, sadəcə, formal söz olan çirkin “təşəkkür edirəm” deyil. Sevərək əkirlər… Siz öz dostunuzu istismar etməyə hazırlaşırsınız.

Siz sevgini necə əkə bilərsiniz? Sizin sevginiz fəsaddır, rüşvətdir, inandırmadır. Belə sevginizə görə dostunuz sizinçün tarlaya çevriləcək. Lakin sizin əsl marağınız toxum səpir və məhsulunu biçir, sizin şükür etməyiniz isə boşdur.

Əgər dostunuz sizə heç nə verməmişdirsə, sizin şükür etməyiniz yox olacaq. Odur ki deyirəm: verin, ürəyinizdə gizlicə əvəzini qaytarmaq arzusu olmadan sevginizi bölüşün, onda şükür etmək məsələsi yeni ölçü alır.

Dostunuz sizin sevginizi, nəğmələrinizi, zənginliyinizi qəbul etdiyinə görə minnətdarsınız; onun sizdən imtina etməməsinə görə minnətdar olmalısınız. Onun sizi qəbul etməmək üçün istənilən haqqı var. O, sakit və başadüşəndir. Özünüzdə minnətdarlıq hiss edin, amma tamamilə fərqli səbəbə görə.

Və o sizin masanız və ocağınızdır.

O hansı cəfəngiyyatdan danışır? Bu məni ağrıdır, axı o çox həssas insan idi. Və o sizin masanız və ocağınızdır – kim, sizin dostunuz? Siz öz dostunuz üçün masa və ocaq olmalısınız. Bu dostluq və dostcanlılıq arasında olan fərqdir. Mən bu sualla müraciət edən gənci bağışlaya bilərəm, amma ona cavab verən Xəlil Cübranı yox.

Dostunuz ürəyindəkiləri sizə açanda “yox” demək­dən qorxmayın, nə də “hə” cavabını gizlətməyin.

Nəyə görə dostdan qorxmaq lazımdır? Bəs onda düşməninizlə nə etmək fikrindəsiniz? Odur ki dostunuz sizinlə səmimi olanda “yox” deməkdən qorxmayın, çünki o sizi başa düşər və… “hə” cavabını gizlətməyin.

Dostcanlılıq nə deməkdir? Əgər ürəyinizdəkiləri dostcanlılıqla aça bilmirsinizsə, onda siz hiyləgər biznesmensiniz. Siz öz mənfəətiniz, gələcəyiniz, cavabdehliyiniz barədə düşünürsünüz. Hərçənd “yox” demək istəyirsiniz, amma “yox” deməklə dostluğunuzun pozulacağından qorxursunuz. O isə sizin ehtiyacınız, sizin masanız, sizin tarlanızdır… məgər siz adamyeyənsiniz?

Bu, hiyləgər ağlın sirlərini aşkar edir: onun xoşbəxt olacağını bildikdə “hə” demək, onun xoşbəxt olacağına əmin olduqda “yox” demək. Siz səmimi və açıq deyilsiniz. Əgər dostunuzla səmimi olmaq iqtidarında deyilsinizsə, onda kiminlə səmimi olacaqsınız? Bax buna görə deyirəm ki, dostcanlılıq çox böyük və yüksək dəyərdir.

O heç nədən qorxmadan “yox” deyə bilər, çünki bilir ki, dostu başa düşəcək və onu aldatmadığınıza görə sizə minnətdar olacaq. Dostcanlılıq bir-birinin qarşısında açıq dayanmaq deməkdir, çünki etibar edirsiniz. Dostluq – kasıb şeydir.

O susanda sizin ürəyiniz onun ürəyinə qulaq asmağı kəsmir.

Xəlil Cübranın ikili şəxsiyyəti bax budur. Əlmus­tafanın kəşfində o, siyasətbaz kimi üzə çıxır, birbaşa danışmır, Əlmustafanın adıyla danışır, ona görə ki Əlmustafa onun yalnız uydurmasıdır. Lakin bu çox yaxşı təminat vasitəsidir, yəni insanlar bunu poeziya, uydurma əfsanə, gözəllik kimi qəbul edəcəklər.

Onun kiçik bir kitab olan “Peyğəmbər”i bütün dünyada təriflənmişdi. Yəqin ki, mən bunu dəyişməyə çalışan və onun nə vaxt səmimi və nə vaxt qeyri-səmimi olduğunu bir-birindən aydın şəkildə ayıran ilk adamam.

Çünki sözlər olmayanda dostluqda bütün fikirlər, bütün arzular…

O, heç vaxt ağlın hüdudlarından kənara çıxmır. Ağlın hüdudlarından kənara çıxan dostcanlılıq hüdudlarından kənara çıxan sevgi kimidir; əslində isə dostcanlılıq hətta sevgidən yüksəkdir. Upanişadlarda çox mənalı bir rəvayət var.

…Şərq ənənəsinə görə, evlənən kişi qadınıyla birlikdə xeyir-dua almaq üçün gələcəyi görən müdrik adamın yanına gedir. Belə heyrətamiz xeyir-duaya heç yerdə, heç bir ədəbiyyatda, heç bir ənənədə rast gəlmək mümkün deyil. Müdrik adam onlara bu sözlərlə xeyir-dua verir: “Sən on uşaq doğmalısan, bundan sonra ərin sənin on birinci uşağın olacaq”.

Bu çox cəfəng görünür, ər on birinci uşaq olacaq? Lakin burada bir dərin məna var. Bir-birinizi lazımi qədər sevmisiniz, on uşağa həyat vermisiniz, indi sevginin özündən də yüksəyə qalxmağın vaxtıdır. Hətta əriniz sizin on birinci uşağınız olsa belə. Sevginin hüdudlarından kənara çıxın, birləşin və dostluqda əriyin. Onu dostcanlılıq nöqtəsində saflaşdırın; onda siz ər və arvad yox, dostcanlılıqda birgə yaşayan iki ruh olarsınız.

…Bütün ümidlər sözsüz, səssiz bir sevinc içində doğulur və bölüşdürülür.

Sevgi, yaxud dostcanlılığın heç bir gözləntisi olmur.

Dostcanlılığın gözəlliyi məhz bundadır – heç nə gözləmirsiniz, ona görə ki harada ümid varsa, dərhal kölgə kimi ardınca sürünürsünüz – fəlakətdir. Nəticədə siz gələcəyə heç nə diktə edə bilmirsiniz; onun necə olacağı sizə məlum deyil.
Universitetdə aspirant olduğum vaxtlarda çox qəşəng bir qız mənim öyrəndiyim fənni öyrənirdi. İki il ərzində biz ikimiz də eyni fənləri öyrəndik – fəlsəfə, din və psixologiya. Nəhayət, hərə­miz bir yana getməli olduq. O, varlı idi, şəhərin vergi müfəttişinin qızı idi. Mən universitetdən bayıra çıxdım.

Qızın avtomobili gözləyirdi. Yəqin, qız da kimisə gözləyirdi; əslində, onun avtomobildə oturub gözləməyə ehtiyacı yox idi. Onun “Mən həddindən artıq pərt olmuşam, istəyirdim mənə “Mən səni sevirəm” deyəsən” deməsi üçün iki il lazım olmuşdu.

Cavab verdim: “Sevgi – gözləmə deyil, əgər gözləmə varsa, mütləq fəlakət baş verir”. Niyə bütün dünya belə pərt, dilxor görünür? Sadə bir səbəbə görə sizin çoxlu gözləntiniz var. Qıza dedim: “Bu gün dediklərini ilk dəfə mənə sevgi duyanda deməli idin”.

Qız dedi: “Olan oldu, keçən keçdi: keçmişə qayıda bilmərik. Amma bu mənim şəhərdə sonuncu günümdür. Burada atamla yaşayırdım, o, vergi müfəttişidir, ailəmiz isə hamılıqla Yeni Dehlidədir. Bu axşam yola düşürəm, budur, cəsarət edib səndən xahiş edirəm. Mən səni sevirəm. Mənə vəd edə bilərsənmi ki, nə vaxtsa sevə bilsən, məni seçəcəksən?”

Dedim: “Mən gələcəyi vəd edə bilmərəm, gələcək qətiyyən məlum deyil. Hətta sabaha və sonrakı ana belə vəd verə bilmərəm”.

Məncə, yalnız ağıldan geridə qalmışlar vəd verirlər. İstənilən növ vəd narahatlıq yaradır, çünki siz sadə bir faktı bilmirsiniz: gələcək qətiyyən məlum deyil. Sabah harada yerə enəcəyinizi heç kim bilmir. İstənilən vəd dini deyil, ona görə ki o, gələcəyi başa düşməyən axmaq ağlı göstərir.

Dindar şəxs nə gözləyə bilər, axı bu da gələcəklə bağlıdır, nə də ki vəd verər, çünki bunun özü də gələcəklə əlaqəlidir. Dindar şəxs anlarda yaşayır. Lakin o deyir: “Sənin dostundan gözləntilər…”

Dostunuzdan ayrılanda kədərlənməyin.

Çünki onda ən çox sevdiyiniz şey o özü olmayanda daha aydın görünür.

Bu sözlərdə müəyyən həqiqət var. İnsanın ağlı elə­dir ki, biz hər şeyi bağışlanmış kimi qəbul etməyə başlayırıq, odur ki yalanın bizim səfehliyimiz olduğunu yalnız o olmayanda dərk edir, nəyisə bağışlanmış kimi qəbul edəndə anlayırıq.

Biz həyatımızı dostcanlılıq, sevgi olmadan yaşayırıq, ona görə ki artıq bunu bağışlanmış kimi qəbul etmişik: “Kimsə bir başqası ölür, mən isə əbədi yaşayıram”. Odur ki həyatı yubandıra, təxirə sala bilərsiniz. Hər kəs gələcəyin ona nə hazırladığını bilmədən həyatını yubandırır.

Mən bir daha təkid edir və deyirəm: heç nəyi bağışlanmış kimi qəbul etməyin. Anlarda yaşayın və anlarda yaşanan həyat istənilən başqa anlarda yaşamaq üçün sizə güc verəcək – əgər gələcək gələrsə. Sizin gücünüz artmaqda davam edəcək. Əks halda…

Təəssüf ki, bir çox insanlar bunu yalnız ölüm ayağında ikən dərk edirlər: “İlahi, yetmiş il ömür sürdüm, amma həmişə hər şeyi gələcək üçün təxirə saldım. İndi gələcək yoxdur, təxirə salmalı bir şey də yoxdur”.

Heç vaxt vəd verməyin, ola bilər, onu yerinə yetirə bilməyəsiniz. Özünüzə izah edin: “Mən gələcəyin sahibi deyiləm”. Lakin hər şeyi vəd edən insanlar da var. Belələri sevdikləri adama deyirlər: “Səni əbədi sevəcəyəm”. Belə vədlər onların həbsinə çevrilir.

Dostlarınıza, sevdiklərinizə deyin: “Mənə yalnız bir an verilmişdir, hətta iki an belə birlikdə verilməmişdir. Bu bir anda qəti deyə bilərəm ki, səni sevəcəyəm. Dünən səni sevmirdim, sabah isə sevginin ətri xəbərsiz gəldiyi kimi uçub gedə bilər və onda mən verdiyim vəddən asılı qalar və dediyim sözlərimə görə xəcalət çəkərəm”.

Vəd etməklə, öz sözünün üstündə durmaqla bütün insanlıq özünü həbsə salır. Yaşayın, özü də mükəmməl yaşayın, amma indi – yəqin ki, əlinizdə olan hər şey budur. Hər halda, axmaq insan düşüncəsi mənə yaxşı məlumdur. Əgər qadına deyə bilsəydiniz: “Vəd edirəm ki, səni yalnız bu anda sevəcəyəm, sonrakı an barədə danışa bilmərəm. Səndən heç bir ümid istəmirəm, elə özüm də heç bir ümid verməyəcəyəm, əks halda, həyat fasiləsiz fəlakətə çevrilir…”

Dostluqda heç bir məqsəd olmayacaq…

Xəlil Cübranın qəribəliyi, onun şəxsiyyətinin ikiliyi belədir. Onu növlərə ayırmaq lazımdır: o nə vaxtsa Zorba kimi, nə vaxtsa Budda kimi danışmağa başlayır. O, heç vaxt bunların hər ikisinin: alçaq və yüksək olanın sintezinə gələ bilməmişdir.

Və dostluqda heç bir məqsəd olmasın… ruhun dərin­liyini qoruyun.

Lakin bu da məqsəddir. Bəzən dünyada olan hər şeyi aydın görən insanlar düşüncəsiz danışırlar. Əvvəlcə o belə deyir: və dostluqda heç bir məqsəd olmayacaq… ruhun dərinliyinə nüfuz etməkdən başqa. Lakin bu da məqsəddir. Əslində, əgər məqsəd yoxdursa, ruhun dərinlikləri oz-özünə aşkar olur. Bu məqam barədə danışmağa lüzum yoxdur, əks halda, cümlə ziddiyyətli ola bilər. Belə ki, cümlənin birinci və ikinci hissələri bir-biriylə ziddiyyət təşkil edir.

Yəni əvvəlcə o deyir: “Sizin dostunuz sizin ödənilmiş ehtiyaclarınızdır”, indi isə deyir: “Dostluqda heç bir məqsəd olmamalıdır”. Əgər sizin ehtiyaclarınız məqsəd deyilsə, onda nədir? İstənilən məqsəd dostcanlılığın gözəlliyini pozur.

Dostcanlılıqda heç bir məqsəd, heç bir ehtiyac olmamalıdır – hərçənd bu, həyatın elə möcüzəsidir ki, əgər heç bir məqsədiniz, heç bir tələbiniz yoxdursa, ehtiyaclarınız ödəniləcək, məqsədiniz həyata keçəcək. Amma sizin ağlınızda bu olmamalıdır; əks halda, nə dostcanlılığınız, nə də sevginiz olacaq.

Çünki öz sirlərinin açılmasından əlavə nəyisə axtaran sevgi – sevgi deyil, yalnız faydasızların düşdükləri tordur…

Öz sirlərinin açılmasından əlavə nəyisə axtaran sevgi – sevgi deyil, çünki sevgi sirdir və onu açmağın yolu yoxdur. Sevgi ağacların torpağın dərinliklərində gizlənmiş köklərinə bənzəyir. Onun ətrini, çiçəklərini, yarpaqlarını bölüşün, ancaq ağacın bu qədər rəngi, ətri, gözəlliyi haradan aldığını bilməkdən ötrü onu kökündən qoparmağa calışmayın – bu, ağac üçün ölüm deməkdir. Köklər sizin istədiyiniz kimi yox, gizli, sirli, müəmmalı qalmalıdır…

Lakin siz təbiətin qanunlarının əleyhinə gedə bilməzsiniz. Öz ətrinizi, öz çiçəklərinizi bölüşün. Ayın, küləyin və yağışın altında rəqs edin. Bu səhəri görmüşdünüz? Yağışın altında rəqs edərək, özlərinin toz-torpağından azad olaraq, yenidən təravətli olaraq bütün ağaclar necə də xoşbəxt idi. Lakin köklər sirr olaraq qalmalıdır. Əgər onları çıxarsanız, sevgi öləcək. Təəssüf ki, sevdiyiniz dostlarınızın hər biri üçün sizin sirlərinizi bilmək maraqlıdır.

Sevənlər: “Məndən nəyisə gizlədirsən”, – deyərək həmişə dalaşırlar. Min illər keçsə də, kişilər belə bir qənaətə gəliblər ki, qadınların sirlərini anlamaq mümkün deyil, çünki o sirlərin kökləri yerin dərinliyindədir. Kişilərin gözləri göylərə dikilib. Bu, axmaqlıqdır – Aya çatmaq üçün cəhddir. İndi isə – Marsa çatmaq üçün cəhddir.

Siz bu gözəl dünyada sülh, sakitlik və sevgi içində, milli sərhədlər olmadan, qaradərililərə münasibətdə ayrı-seçkilik olmadan, bəşəriyyətin yarı hissəsinin – qadınların, sadəcə, satın alınmış əxlaqsızlara, ömürlük əxlaqsızlara çevrilməsi olmadan yaşamaq iqtidarında deyilsiniz. Siz yer üzündə necə yaşamağı hesablaya bilməmisiniz, halbuki gözləriniz Aya dikilmişdir. İngilis dilində “lunatic” sözü olduğunu bilirsiniz? Bu söz “aylı” mənasını verir. İnsan lunatikdir.

Əslində, sizin sevimli adamınızın sirrini açmağa cəhd etmək hər şeylə hədsiz maraqlanmaq kimi çirkinlikdir. Təbiət sizin müəmmalardan azad olmağınızı istəmir, çünki məhz sirlərdə sevgi çiçək açır, dostcanlılıq rəqs edir. Yaxşı ki, nə kişilər qadınları, nə də qadınlar kişiləri başa düşürlər. Burada tanımağa ehtiyac yoxdur. Ehtiyac – yalnız sirlərinizin gizli qalması üçün lazımi boşluğun olmasıdır.

Çünki siz məhz bu sirrə görə sevirsiniz. Əgər qadını sirlərdən azad sevirsinizsə, sevgi də yox ola bilər. Bilik – belə mənasız, sirr – belə dərindir. Sirlərə heyrət edin, amma heç vaxt onun nə olduğunu soruşmayın; sizin dostcanlılığınız, sizin sevginiz heç bir sərhəd bilməyəcək. Siz nə qədər yaxın olsanız, sirr də dərinləşəcək.

Lakin Xəlil Cübran həmişə çaşqın görünür və bu, təbiidir. Bəzən onun danışdıqlarında böyük həqiqət­lərin əlamətləri olur, bəzən isə elə anlar olur ki, o, qa­ran­lığa yuvarlanıb səfeh kimi danışır. Onun bütün məlumatlarında bunu müşahidə edə bilərsiniz. Əv­vəlcə deyir: “Sizin dostunuz ödənilmiş ehtiyaclarınızdır”, sonra isə deyir: “Heç bir məqsəd olmamalıdır”. Məq­səd yoxdursa, ehtiyaclar nədir?

Eyni zamanda bundan dərhal sonra istisna edərək deyir ki, ruhunuzun dərinləşməsi sizin yeganə məqsədiniz olmalıdır. Mövcudluqda, reallıqda heç bir istisna olmur. Bir də baxın – irəli atılmış tor və yalnız faydasızlar düşürlər.

Məqsəd olmamalıdır, əlavə məhsul olan ruhun dərinləşməsindən başqa… və burada o, bir daha faydasız dediyini unudur. Artıq bu, şair yox, işgüzar adam dilinə çevrilir, çünki faydasız sizi daha yüksək sferaya aparır, faydalı isə sizi aşağı, yerin cazibəsinə tərəf çəkir.

Qoy sizdəki ən yaxşı şey dostunuz üçün olsun.

O, ziqzaqla hərəkət edir. Mən onu təqsirləndirmirəm, sadəcə, belə bir düha sahibinin öz məlumatlarında sadə şeyləri görə bilmədiyini izah edirəm.

Qoy sizdəki ən yaxşı dostunuz üçün olsun – amma zövqlər fərqli olur. Sizin üçün ən yaxşı olan şey dostunuz üçün dəyərsiz ola bilər. Siz kimsiniz ki, onun üçün nəyin yaxşı olduğuna qərar verəsiniz? Mən belə deməzdim. Mən deyərdim: “Ürəyini aç və dostun nəyi seçərsə, ona ver”.

Əgər o sizin dənizin sularının çəkilməsini bilməli­dirsə, qoy onun qabarmalarını da bilsin.

Bu, sadəcə, çeynənmiş, hər kəsə məlum olan şeydir. Siz öz ürəyinizi açmalısınız. Çəkilmələr, yaxud qabarmalar, hamısı dostunuzun ixtiyarında olmalıdır.

Dost sizin nəyinizə lazımdır ki, onu saatları öldür­mək üçün axtarırsınız?

Bütün dostlar belədir, onlar bir-birinin saatlarla vaxtını öldürürlər, ona görə ki onlar bikardırlar və necə tək qalmağı, təklikdən necə zövq almağı bacarmırlar.

Onu həmişə axtarın ki, vaxtı yaşayasınız.

Vaxtı öldürmək yox, saatlarla yaşamaq… Çox gözəl, əladır. Amma o bir tərəfdən o birinə doğru hərəkət edən saat kəfkirinə bənzəyir. Əlbəttə ki, o, dərkedən insan deyil; baxmayaraq ki, hədsiz geniş ifadə qabiliyyətinə malik insan – qızıl hərflərlə ifadə etməyi bacaran insandır.

Onu həmişə axtarın ki, vaxtı yaşayasınız.

Çünki o sizin boşluğunuzu yox, ehtiyaclarınızı ödəmək üçündür.

Mənim “kəfkir” deməyim sizə aydındır? Amma Xəlil Cübran özü anlamır ki, bir kəlam dərhal digərinin ziddinə olur. Çünki o sizin ehtiyaclarınızı ödəmək üçün çağırılıb. Ümidlər necə oldu? Fayda necə oldu? Görünür, o sizin boşluqlarınızı yox, hissəsini unutmuşdur.

Bu, bir qədər anlaşılandır, insanın ən böyük ehtiyacı onun boş, qaranlıq, yalqız olmamasıdır. Onun ən böyük ehtiyacı lazımlı olmasıdır. Əgər heç kimin ona ehtiyacı yoxdursa, o öz boşluğunu getdikcə daha çox dərk edir. Odur ki hətta bu bir cümlə belə ziddiyyətlidir. Çünki bu onun iradəsidir…

Çünki o sizin ehtiyaclarınızı ödəmək üçün çağırılıb – məgər boşluq sizin ən böyük ehtiyacınız deyil? Nəyin xatirinə fasiləsiz surətdə məşğulsunuz? Məhz özünüzü boş hiss etməmək üçün. Artıq siz boşsunuz.

Şərq daha bir cavab verir: boşluq neqativ hal deyil. Onu cürbəcür cəfəngiyyatlarla doldurmayın. Boşluq sizinçün ilahiliklə dolu məbədə çevrilə bilər, bununla belə, boş olacaq, çünki ilahilik yalnız keyfiyyətdir. Onu işıqla doldurun, yenə də boş olacaq. Onu sükutla doldurun… Neqativ boşluğu pozitiv fenomenə çevirin, onda özünüz də möcüzəyə çevriləcəksiniz.

Və qoy gülüş və qarşılıqlı məmnunluq dostluğun şirinliyinə yoldaş olsun.

Xəlil Cübran yenə də sizə həyata keçirmək üçün istiqamət vermədiyi şeylər danışır. İstənilən axmaq gəlib deyə bilər: “Öz bağçanızı göyərti, qızılgüllər, süni göllər, gözəl şanagüllə çiçəkləri ilə doldurun”, lakin bu, bəs deyil. Siz heç vaxt şanagüllə çiçəklərini tanımamış və dediklərinizi necə yetişdirəcəyini qətiyyən bilməyən bir adamla danışırsınız. Açar əldən buraxılır.

Bu təkcə Xəlil Cübrana aid deyil; dünyanın, demək olar, bütün dindarları elə həmin qayıqdadırlar. Onlar deyirlər: “Siz qəzəblənməməlisiniz”. Bəs yol haradadır? Qəzəb var! “Siz qibtə etməməlisiniz”. Bəs qibtə etməkdən necə xilas olmalı? “Siz rəqabət aparmamalısınız”.

Saxta ehkamlardır! Azdanışan olmaq gözəl keyfiyyətdir, lakin sizə sakitlik gətirən meditasiya haradadır? “Siz qibtə etməməlisiniz”, lakin haradadır o anlayış ki, qibtə etməklə öz ürəyinizi yandırırsınız? O sizin özünüzdən başqa heç kimə zərər vermir.

Siz rəqabətdən necə xilas ola bilərsiniz, axı onların hamısı öyrədir: “Rəqabət aparma”, digər tərəfdən “Nə isə ol”. Onlar sizə ideallar verir: “İsa ol”. Lakin milyonlarla xristian var, onlarla rəqabət aparmalı olacaqsınız. Onlar deyirlər: “Qibtə etmə”, lakin onların elə özləri bir kişini bir qadına bağlamaqla insanları qibtə etməyə məcbur edirlər. Sevgi yox olanda və bahar onları tərk edəndə kişi xəlvəti yollar aramağa başlayır – qadın da onun kimi.

Bir hadisə eşitmişdim.

…Əhvalat məhkəmədə baş verirdi. Ər və arvad boşanmaq istəyirdilər. Görünür, əhvalat boşanmanın, demək olar, mümkün olmadığı, əxlaq qaydalarına zidd, bəyənilməz hesab edildiyi vaxtlara təsadüf edirmiş. Hakim deyir: “Bir-birinizi sevin. Ölüm sizi ayıranadək birlikdə qalın”.

Qadın soruşur: “Siz yaxşı məsləhət verirsiniz, amma, sadəcə, nifrət etdiyim adamı necə sevim? Həmçinin onun da mənə nifrət etdiyindən xəbərim var. Odur ki xahiş edirəm, bizə elə bir üsul deyin ki, nifrətimiz yox olsun və sevgiyə çevrilsin”.

Hakim deyir: “İlahi, mən bu barədə heç nə bil­mi­rəm. Lakin siz bir yerdə qalmaq üçün əlinizdən gələni edəcəyinizə and içməlisiniz. Cəmiyyətdə qeyri-əxlaqi nümunə yaratmayın”.

Qadın deyir: “Mən əlimi oğlumun başı üzərinə qoyaraq and içməyə hazıram”.

Bu çox qəribə səhnə idi, odur ki hakim təlaş içində vurnuxmağa başlayır.

“Xeyr, əlinizi oğlunuzun başına yox, sizin dini kitabın üzərinə qoyun”.

Qadın deyir: “Mən anayam və analıq mənim dinimdir. Bəs siz niyə təlaş keçirirsiniz? İstəsəniz, məhkəmə qarşısında sizi ifşa edərəm. Çünki bu sizin oğlunuzdur”.

Görün necə riyakar cəmiyyətdə yaşayırıq! Hakim onların bir yerdə yaşamasına dair qərar çıxarmağa çalışır və elə həmin hakim qadının gizli məşuqudur. Özü də təkcə məşuqu deyil, hətta uşaq da qadının ərinin yox, onun övladıdır; bax buna görə o qorxmuşdu.

Qadın sözünə davam edir: “İndi sizə aydındır? Siz həyat yoldaşınıza sadiq deyilsiniz. Bu sizin oğlunuzdur, mən onun ancaq anasıyam. Mənim ərimin öz məşuqəsi var və siz çox heyrətlənəcəksiniz: onun məşuqəsi sizin arvadınızdır! Özünüzün hesab etdiyiniz uşaqlar isə sizinki deyillər”.

Riyakar cəmiyyət belədir. Biz kasıbçılıq, yalan için­də yaşamaqda davam edirik, hətta məhkəmələrdə belə.

Bir dəfə Cəbəlpur şəhərində məhkəmədə idim. Cəbəlpurda çox gözəl bir kilsə vardı. Amma 1947-ci ildə Britaniya hökuməti buranı tərk edəndə bütün gəlmələr də ölkədən getdilər. Kilsə, demək olar, on il bağlı qaldı. Orada tamamilə dağıdılmış bağça da vardı. Bu kilsə ingilislərə məxsusdur, onların əmlakıdır.

Mənim bir neçə xristian dostum vardı, onlara dedim: “Siz ağılsız adamlarsınız. Budur, artıq on ildir ki, sizin İsa dustaqdır, onun bütün ömrü kilsədə yox, ola bilsin, dustaqlıqda keçəcək. Bir neçə cavan xristian toplayın…” Onlar çox qorxurdular, axı kilsə ingilislərə məxsusdur.

Dedim: “Narahat olmayın, mən qapını açaram, siz isə kilsəni qaydaya salın, bərpa edin, bütün əvvəlki qıfılları atın getsin, onları sındırın. Kilsə orada ibadət edənlərə məxsusdur. O, əmlak deyil. Siz orada ibadət edirsinizsə, deməli, o sizin kilsənizdir”.

Onlar cavab verdilər: “Sən narahatlıq yaradırsan. Tezliklə iş məhkəməyə çıxarılacaq”. Onlara dedim: “Narahat olmayın, mən sizinlə birlikdə mübarizə aparacağam. Məhkəmədə düzünü deyə bilərsiniz, sizi bu işə mən sövq etmişəm”.

Bu çox ağıllı fikir idi, odur ki onlar birtəhər – həvəssiz, qətiyyətsiz olsa da – qıfılları sındırmağa, kilsəni bərpa etməyə və bağçanı təmizləməyə müvəffəq oldular. Bir bazar günü isə mən onu açdım. Digər xristianlar dərhal ingilis kilsəsinə məlumat göndərdilər: “Bu, başqasının əmlak hüququnun pozulmasıdır. Həm də yalnız hüquq pozuntusu deyil, bu adamlar kilsənin əmlakını da aparmışlar”.

Əmlak isə çox böyük idi, demək olar, iyirmi akr torpaq sahəsi və çox gözəl kilsə. Naqpurda ingilis kilsəsinin öz nümayəndəsi vardı. Naqpur o vaxtlar Nadhya Pradeşin paytaxtı idi. Nümayəndə əmr etdi: “Bu adamların hamısını məhkəməyə verin”, o cümlədən xristian olmasam belə, məni də “Məhkəməyə!”

Şahidlər üçün qoyulmuş kürsünün arxasında dayanaraq mən hakimdən xahiş etdim: “Həqiqəti danışmağa and içməzdən əvvəl bir neçə sualı aydınlaşdırmaq istəyirəm, çünki and içəndən sonra bu mümkün olmayacaq”.

Hakim dedi: “Belə etmək olmaz. Əvvəlcə and içmək lazımdır”.

Dedim: “Elə mən də sizinlə andiçmə ilə əlaqədar danışmaq istəyirəm, onda niyə dərhal nəsə deməyə icazə verilməsin?”

Hakim cavab verdi: “Yaxşı, danışa bilərsiniz, ancaq bilin ki, bu, qanunun əleyhinədir”.

Mən başladım: “Birincisi, mən sizi görmüşəm, əx­laqsızların yanına gedib-gəlirsiniz. Homoseksual olduğunuz bütün şəhərə məlumdur, ona görə sizə qarşı hörmətim yoxdur. Mən ulağa “hörmətli ser” deyə bilərəm, ancaq düzünü desəm, sizə belə müraciət edə bilmərəm, çünki bu, yalan olar.

Ürəyim bununla razılaşmaz. Odur ki əgər and içməyimə təkid edirsinizsə, icazə verin ürəyimin dediklərini, həqiqəti söyləyim, əks halda, and içmək fikrini başınızdan çıxarın. İkincisi, nəyə and içəcəyimi bilmək istəyirəm”.

O dedi: “Bibliya, hindu Gitası, yaxud istənilən dini kitaba and içə bilərsiniz”.

Ona belə cavab verdim: “Onların hamısı yalanlarla doludur. Nə vaxtsa onları nəzərdən keçirmisiniz? Əlində yalanlarla dolu dini kitabı tutaraq həqiqətə and içmək! Bu ki lap cəfəngiyyatdır. Üçüncüsü, andiçmə ideyasının özü məndə naxoş hiss oyadır, çünki elə təsəvvür yaranır ki, and içməsəm, yalan danışacağam və yalnız and içəndən sonra həqiqəti söyləyəcəyəm. Mən özümə qarşı belə hökmlə razılaşa bilmərəm.

Mən öz vücudumda hiss etdiyim həqiqəti danışıram, bu çürümüş kitabların isə minlərlə yaşı var… Bu kitabların heç birinə hörmətim yoxdur. Yalnız sizin kimi adamlar müqəddəs adlandırılan, lakin, əslində, nalayiq olan bu kitablara inana bilərlər. Bununla belə, istənilən rəsmi qaydaya əməl etməyə hazıram. Yadda saxlayın, əlimdə yalanlarla dolu müqəddəs kitab tutaraq and içdimsə, fasiləsiz olaraq yalan danışacağam; kitaba uyğun danışmalıyam.

Əvvəlcə sübut edin ki, bu kitablar həqiqətdən ibarətdir, əvvəlcə sübut edin ki, siz “hörmətli ser” adlanmağa layiqsiniz və əvvəlcə məni inandırın ki, andiçmə konsepsiyasının özü çirkin deyil. Bu o deməkdir ki, mən bütün ömrüm boyu yalan danışmışam, yalnız and içərkən düzünü danışa bilərəm. Siz ki ağıllı adamsınız; asanlıqla görə bilərsiniz ki, əgər bir insan bütün həyatı boyu yalan danışa bilirsə, onun andı da yalan ola bilər. Kim mənim qarşımı ala bilər?”

Dedim: “Mən heç bir dinə, heç bir mövhumata mənsub deyiləm, bütün bunlar məhz sizin üçündür”.

Hakim dərhal dedi: “İkinci şahidi çağırın”.

Ona dedim: “Yox, dayanın. Mənim bir işim də var. Kilsə orada ibadət edənlərə məxsusdur. Məbəd, sadəcə, bir parça torpaq, yaxud ev deyil. Ona heç kim sahib çıxa bilməz. İngilis kilsəsinin bu kilsəyə sahib olmaq hüququ yoxdur. Kilsə orada dua edən, meditasiya edən insanlara məxsusdur; oranın əsl sahibi onlardır”.

Hakim titrəyirdi. O dedi: “Mən sizi dinlədim, amma elə fundamental məsələ qaldırdınız ki, yaxşı olardı… ikinci şahidi çağırın!”

Bu dünya riyakarlıqlarla doludur. Bütün liderlər ara vermədən yalan danışırlar. Heç kimə yaşamağa imkan vermirlər, amma yalan danışmağa…

Qoy gülüş və qarşılıqlı məmnunluq dostluğun şirin­liyinə yoldaş olsun.

Amma necə? Siz hətta insanın gülümsəmək qabiliy­yətini belə məhv etmisiniz. Əgər istəyirsinizsə, yaxşı ideyadır – insanlara öz həyatını, gülüşünü, qarşılıqlı zövq-səfasını necə dirçəltməyi danışın. Dinlərin hamısı zövq-səfanın əleyhinədir. Onların heç biri bölüşməyə cağırmamış, lakin: “Kasıba ver, çünki ölümdən sonra sənin gəlirin min qat çox olacaq”, – demişlər.

Bu ki sırf biznesdir! Əslində, onu biznes adlandırmaq olmaz, bu, alverdir. Heç bir kilsə, heç bir sinaqoq, heç bir məbəd insanların gülməsinə, rəqs etməsinə, nəğmə oxumasına icazə verməz. Siz insan ruhunu elə sıxmısınız ki, o, demək olar, meyitdir.

Xəlil Cübranın çətinliyi onun böyük intellektual gücə malik olmasındadır; bütün fikirlərini o, təcrübəsiylə deyil, ağlıyla irəli sürür. Əgər o, şəxsi təcrübəsinə əsasən danışsaydı, əsrlərin insana bütün etdiklərini necə ləğv etməyin açarlarını vermiş olardı.

Çünki xırdalıqların şehində ürək öz səhərini tapır və təravətlənir.

O çox gözəl sözlər yazır, amma faydası nədir? Dünyanın ən çox inkişaf etmiş məxluqu belə gülə bilmir. Bütün dinlər “Dünyanı tərk et” öyrədirdi. Əgər istəyirsinizsə ki… onun əksinə çıxmalısınız. Çünki xırdalıqların şehində ürək öz səhərini tapır və təravətlənir.

Heç bir din sizə zövq-səfa almağa icazə vermir; heç bir din sizin gülüşünüzə icazə vermir; heç bir din sizə həyatın xırdalıqlarından ləzzət almağa icazə vermir. Həyat isə xırda, əhəmiyyətsiz şeylərdən ibarətdir.

Dinlər gül-çiçək haqqında yox, Allah haqqında danışır, onlar həyatverici qida haqqında yox, cənnət haqqında danışır, onlar yerdəki yox, asimandakı hər növ rahatlıq haqqında danışır. Yer cəzadır; siz yerə eynilə kiminsə həbsxanaya düşdüyü kimi atılmısınız.

Xəlil Cübran öz sözlərində böyükdür, lakin onun ifadəsini lazımınca tapmadığı şüurunda qorxaqlıqdan da nəsə var, əks halda, o əlavə etməli olardı: “Başqa cür öyrədənlər sizin dostlarınız yox, düşmənlərinizdir. Bütün dinlər insanın düşmənidir, bütün keşişlər insanın düşmənidir, bütün hökumətlər insanın düşmənidir”. Amma siz ona bənzər bir cümlə belə tapa bilməzsiniz.

Bax buna görə Xəlil Cübran bütün dünyada hörmət qazanmışdır, çünki o hec kimi qıcıqlandırmamışdır. Mən eyni şeyləri deyirəm, lakin onun buraxdığı boş yerləri ötürərək, dərk etmədiyi sözləri dəyişərək. O, gözəl insandır, amma cəsarətli deyil.

O hələ qoyundur, çoban yox; qoyundur, şir yox. O, şir kimi nərə çəkməli idi, çünki onun bacarığı vardı. Lakin bu böyük adam öldü, onun kitabları isə heç bir katolik oxumasın deyə polyak papa tərəfindən qara siyahıya salındı.

Mənim bütün kitablarım qara siyahıdadır. Onları oxumaq – cəhənnəmə aparan birbaşa və ən qısa yoldur. Əslində, mən çox xoşbəxtəm ki, sizin hamınız cəhənnəmdə mənimlə olacaqsınız. Biz onu asimana göndərərik və bir gün Allahın qapını döyərək “İcazə verin içəri keçim. Cürbəcür axmaq adamların əlindən bezmişəm” dediyini eşidəcəksiniz.

10
HƏZZ

müqəddəs toxum

Sonra ildə şəhəri bir dəfə ziyarət edən zahid irəli çıxıb dedi: “Bizə həzz haqqında danışın”.

O dedi:

Həzz – azadlıq nəğməsidir, amma o, azadlıq deyil.

O sizin arzularınızın çiçəklənməsidir, amma onların mey­vəsi deyil.

O, yüksəklərə çağıran dərinlikdir, amma o nə dərin, nə də yüksəkdir.

O, qəfəsə düşmüş quşun qanad açmasıdır, amma o fəzanın hüdudu yoxdur…

Bəli, həqiqətən, həzz – azadlıq nəğməsidir və mən həvəslə sizin o nəğməni ürəkdən oxumağınızı istərdim; amma oxuyarkən ruhdan düşməyinizi istəməzdim.

Gənclərdən bəziləri sanki hər şeymiş kimi yalnız həzzi axtarır, mühakimə və məzəmmət edilirlər.

Mən onları nə dəyərləndirə, nə də məzəmmət edə bilərəm. Mən onların həzzi axtarmalarını istərdim.

Çünki onlar həzzi tapacaqlar, amma təkcə onu yox.

Onlar yeddi bacıdırlar, ən kiçikləri isə həzdən də gözəldir.

Məgər torpağı qazaraq köklərini axtaran kişinin xəzinə tapdığı barədə eşitməmisiniz?

Xəlil Cübran hər sualı lazımi kontekstdə qoyurdu. Bu haradansa gələn yox, müraciət edəni təmsil edən sualdır. O, müraciət edənin sualına cavab vermək üçün hər cür cəhd göstərdi. Bunlar iki fərqli şeylərdir.

Həyata fəlsəfi yanaşma yalnız bir suala cavab verir: sual verənin kimliyindən asılı olmayaraq, filosof üçün sualın özü əhəmiyyətlidir. Amma sufi üçün sual yalnız müraciət edənin dərindən ifşa edilməsinin başlanğıcıdır, çünki əsl cavab suala yox, müraciət edənə yönəldilmişdir. Soruşanın ürəyində sualın öz kökləri var, əgər ona cavab vermirsinizsə, deməli, suala cavab verməmisiniz.

Bu mənada Xəlil Cübran çox ehtiyatlıdır, o, suala cavab verəndə müraciət edəni unuda bilməz. Sual sət­hidir: əsl problem sualı vermiş adamın ürəyinin dərinliyindədir.

Onda ildə şəhəri bir dəfə ziyarət edən zahid irəli çıxıb dedi: “Bizə həzz haqqında danışın”.

Məgər zahidin həzz barədə soruşması qəribə görünmür? Bu belə görünür, əslində isə zahid həzdən imtina etmiş və öz imtinasına görə bezmişdir. O, həyatını həzz içində yaşayanların haqlı olduqlarını unutmaq gücündə deyil və bəlkə də, həyatdan və onun ləzzətindən imtina etməklə yanılır.

Hiss – sadəcə, səthi fikir deyil; o, insanın varlığının dərinliyindədir, çünki o, həzdən imtina etdiyi vaxtdan bəri həyata olan bütün marağını, hətta nəfəs almaq arzusunu belə itirmişdir.

Hətta səhər yuxudan oyanmaq… axı nədən ötrü? O imtina etdikdən sonra başqa bir ölümlə ölmüşdü; nəfəs aldığına, yediyinə, gəzdiyinə, danışdığına baxmayaraq, o artıq canlı məxluq deyil. Lakin mən sizə deyirəm: o, ölümdən sonrakı həyatı yaşayır. O, çoxdan, lap çoxdan ölmüş adamın kabusu kimidir. Mövcudluğu qəbul etmədiyi anda o, həyatı da qəbul etmədi; o, ruhi intihar etdi!

Lakin bütün dinlər ruhi intihardan başqa heç nə öyrətməmişdir. Onların hamısı antihəyatdır və əgər siz həyata qarşısınızsa, onda, təbii ki, sizinçün yeganə yol öz arzularınızı, səylərinizi susdurmaqdır.

Hələ qədim vaxtlardan bəri müqəddəs kimi də­yər­lən­dirilmiş zahid, əslində, yaşamağı, rəqs etməyi, sevməyi özünə yasaq etmiş, məyus, sarsılmış ruhdan başqa heç nə deyil. O bütün yarpaqlarından, çiçək­lərindən, meyvələrindən imtina etmiş, indi şirəsin­dən də məhrum olaraq solğun xatirə kimi dayanan ağaca bənzəyir.

Bütün bunlar dünyaya olan marağa görə edilirdi: təki sağ qalmaq – amma yaşamamaq; təki yaşamaq – amma bütünlükdə yox, minimumda yaşamaq, maksimumda yox. Onlar hər bir insan məxluqunu yayda günəşin qızdırdığı çaya çevirmişlər. Onlar sizə yağışın suyu ilə daşmağa, genişlənən, açılan nəyinsə, gələcəkdə okeanı görmək arzusunun dadını bilməyə imkan vermirlər.

Yayda çay qurumuş, dayazlaşmış, kiçilmişdir.

Zahid varlığının lap mərkəzində ölmüşdür. Onun bədəni yaşamaqda davam edir, lakin o, həyatın nə olduğunu bilmir, çünki həzz – həyatın başa düşdüyü yeganə dildir. Həzz son olmadığına baxmayaraq, əlbəttə ki, başlanğıcdır və əgər siz sona çata bilmirsinizsə, deməli, başlanğıcı itirmisiniz. Zahidin sizin sitayişinizə yox, canıyananlığınıza ehtiyacı var.

Sizin sitayişiniz bir çox insanların intihar etməsinə səbəb olmuşdur, ona görə ki siz həzdən imtina edənlərə sitayiş etmişdiniz. Siz onların eqoizmini yerinə yetirir və ruhlarını məhv edirsiniz. Siz böyük bir cinayətin iştirakçısısınız: onlar intihar edirlər, siz isə öz sitayişinizlə onları öldürürsünüz.

Zahidin Əlmustafadan soruşduğu “Bizə həzz haqqında danışın” sualı çox əhəmiyyətlidir. Hətta qondarma müdrikləri və müqəddəsləri nəzərdə tutan belə bir sual vermək insandan cəsarət tələb edir.

…Səhv etmirəmsə, iyirmi beş il bundan əvvəl mən konfransda çıxış etmişdim. Məndən əvvəl öz icması və dini ilə hörmət qazanmış caynist rahibi Çandan Muni konfransı açıq elan etdi. O, böyük müqəddəslik, tərki-dünyalığın möhtəşəm sevincindən, dünya həzzindən imtina haqqında danışırdı.

Mən onunla yanaşı oturduğumdan müşahidə edirdim, amma bu şəxsdə öz danışdıqları barədə nəsə bildiyinin heç bir əlamətini görmədim. O, quru və ölmüş insan təsiri bağışlayırdı, onun dedikləri sanki tutuquşunun dini kitablardan əzbərlədiyi sözlər idi.

Bu, spontan, dağlardan axıb gələn, təravətli, nəğmə deyən, okeana doğru rəqs edən poeziya deyildi.

Ondan sonra çıxış edərək dedim: “İndicə danışan adam, sadəcə, riyakardır (o mənimlə yanaşı oturmuşdu), bu şəxs ekstaz, müqəddəslik haqqında heç nə bilmir, çünki həzdən imtina edən insan müqəddəslikdə finala aparan ilk addımı rədd etmişdir. Əgər həzzin əleyhinəsinizsə, müqəddəsliyin əleyhinəsinizsə, mü­qəd­dəsliyə çatmağınız mümkün deyil”.

O özünü itirmişdi… Axı insanlar nə duyduqlarını dilə gətirmir, başqalarının qiymətləndirdiklərini deyirlər. Çandan Muninin necə titrədiyini hiss edirdim. Xoş bir səhər idi, sərin külək əsirdi, o isə tərləmişdi. Lakin o, səmimi insan idi. Belə ki, mənim əleyhimə danışmaq üçün ayağa qalxmadı, əksinə, günorta ondan məktub aldım.

Məktubda deyilirdi: “Çandan Muni sizinlə görüşmək arzusundadır; gələ bilmədiyinə görə üzr istəyir, çünki məiyyətləri buna yol verməzlər”. Dedim: “Eybi yoxdur, mən dustaq deyiləm, qanadlarım kəsilməmişdir. Heç bir məiyyətlə əlaqəm yoxdur, özüm gələ bilərəm”.

Xidmətçi dedi: “Əvvəlcə icazə verin sizin təklikdə görüşə bilməyiniz üçün gedib hər şeyi hazırlayım”. Dedim: “Nə olub, problem var? Qoy başqaları da iştirak etsinlər”. Lakin xidmətçi dedi: “Siz bilmirsiniz, Çandan Muni səhərdən ağlayır. Onun yetmiş yaşı var, amma on iki yaşından bəri rahibdir. Atası rahib olub, anası vəfat edib, uşaq hara gedəydi?

Onun üçün ən əlverişlisi atası kimi rahib olmaq idi; beləliklə, o, rahib olub. Heç vaxt həyatın nə olduğunu bilməyib, heç vaxt uşaqlarla oynamayıb, heç vaxt həzzin nə olduğunu bilməyib”. Ona görə dedim: “Yaxşı, siz irəlicədən gedib hazırlaşın, mən gələcəyəm”.

Hər halda, izdiham yığılmışdı. Səhər lap erkəndən onlar Çandan Muniyə nəsə olduğundan şübhələnmişdilər. O danışmır, gözləri yaşla dolurdu. Adamlarına yalvarmalı oldu: “Xahiş edirəm, bizi tək buraxın!”

O, qapını bağlayaraq mənə dedi: “Sizin sözlərinizi eşitmək çox ağır idi, onlar sanki ürəyimə ox kimi batdı; hər halda, dedikləriniz doğru idi. Mən lazımi qədər cəsarətli deyiləm, ona görə bu dediyimi kiminsə eşitməsini istəmirəm: mən həyatı tanımamışam. Yalnız dini kitablardan öyrənmişəm, onlar boşdur. Budur, indi yetmiş yaşımdayam, mənə nə etməyi məsləhət görürsünüz?”

Cavab verdim: “Məncə, əvvəlcə qapını açaq, qoy camaat içəri daxil olsun. Nədən qorxursunuz? İtirməli heç nəyiniz… yoxdur. Siz heç vaxt yaşamamısınız, on iki yaşında ölmüsünüz və indi ölmüş insanın itirməli heç nəyi yoxdur. Onlar isə qoy qulaq assınlar.

Onlar sizə sitayiş etmişlər və sizin eqoizminiz yalnız onların sitayişi ilə həyata keçmişdir; ona görə bu əzablı həyatı bütün dinlərin müqəddəs adlandırdığı qorxu və dəhşət içində yaşaya bilmisiniz – hərçənd bu, sadəcə, patologiyadır”.

Xeyli tərəddüddən sonra o cəsarətini toplayıb qapıları açdı. İnsanlar onun heç nə bilmədiyini eşidəndə vicdanlılığı və səmimiliyinə görə tərifləmək əvəzinə, mühakimə etməyə başladılar. “Sən bizi aldatmısan!” – deyərək özlərinin məbədindən qovdular.

Görünür, həqiqətin evi olmur, riyakarlığın isə ixtiyarında bütün sitayiş, bütün hörmət mümkündür. Bu zahid yadıma Çandan Munini saldı. Sonralar onun başına nələr gəldiyini bilmirəm, hər halda, yəqin ki, vəziyyəti əvvəlkindən yaxşı idi. Ən azı, öz hörmətini səmimi, vicdanlı olmağa qurban verdi, bu isə böyük addımdır.

Zahid deyir: “Bizə həzz haqqında danışın”. Zahidə görə, “həzz” sözü istənilən növ mənadan məhrumdur, o bu söz barədə yalnız məzəmmət, töhmət eşitmişdir. Bəlkə, elə özü də heç vaxt təşəbbüs etməsə belə, onu ittiham etmişdir. Sizə çox yaxşı bir əhvalat danışmaq istəyirəm.

…Bir dəfə cənnətdə Qautama Budda, Konfutsi və Lao-tszı “Zorba Budda” restoranında oturub boşboğazlıq edirmişlər. Əlində iri suqabı tutmuş gözəl bir çılpaq qadın onlara yaxınlaşıb deyir: “Bir qədər həyat şirəsi içmək istərdiniz?” Budda dərhal gözlərini yumur. O deyir: “Özündən utan! Sən bizi alçaltmaq istəyirsən.

Çox böyük əziyyət və asketizmlə birtəhər gəlib buraya çatmışıq, sən isə bizə həyat şirəsi gətirmisən. Rədd ol buradan!” O bütün bunları gözləri yumulu halda deyir. Amma Konfutsi gözlərini yarıaçıq saxlayır. Onun fəlsəfəsi belədir: qızıl orta – nə bu ekstremium, nə o ekstremium.

O deyir: “Mən azacıq onun dadına baxmaq istəyirəm, çünki dadına baxmasam, onun haqqında heç nə deyə bilmərəm”. Qadın fincana bir qədər həyat şirəsi tökür. Konfutsi bir udum içəndən sonra fincanı qaytararaq deyir: “Çox acıdır”.

Lao-tszı deyir: “Suqabını mənə ver”. Qadın soruşur: “Suqabındakının hamısını? Sən həyat şirəsini suqabından içmək istəyirsən?” Lao-tszı cavab verir: “Mənim həyata yanaşmam bax belədir: əgər nəyinsə hamısını içmirsinizsə, onun barəsində heç nə deyə bilməzsiniz. O, əvvəlində acı, sonunda isə şirin ola bilər, kim bilir?”

Qadın bir söz deməyə macal tapmamış Lao-tszı suqabını götürüb birnəfəsə başına çəkir. O deyir: “Konfutsi, sən yanılırsan. Hər şey ləzzətin müəyyən məşqini tələb edir. O, acı təsir bağışladı, çünki sənə tanış dad deyil, o, acı təsir bağışladı, çünki sən əvvəlcədən onun əleyhinə yanlış fikirdə idin.

Sənin qızıl orta haqqında dediklərinin hamısı boş fəlsəfədir. Deyə bilərəm ki, nə qədər çox içdimsə, daha çox şirin dad verdi. Əvvəlcə, sadəcə, xoş oldu, sonda cuşa gətirdi”. Budda həyatın təriflənməsinə dözə bilmir. O, sadəcə, ayağa qalxıb “Zorba Budda” restoranından gedir.

Lao-tszı deyir: “Oğlana nə oldu? O ki gözüyumulu oturmuşdu. Birincisi, gözlərini yummaq lazım deyil, qadın çox gözəldir. Əgər eybəcər nəsə olsaydı və siz gözlərinizi yumsaydınız, başa düşmək olardı; amma belə gözəl qadının qarşısında gözlərini yummaq sizin qabiliyyətsizliyinizi, onu alçaltmağınızı, sizin haradasa dərində gizlənmiş qorxunuzu göstərir. Görünür, oğlan çox dilxordur və dilxorluğunun aşkara çıxacağından qorxur”.

Konfutsinin də sonadək qulaq asmaq istəmədiyi aydın olur. Lao-tszı qızıl ortadan o qədər uzaqlaşır ki, o çıxıb gedir. Lao-tszı isə rəqs etməyə başlayır. Eşitmişəm o, indiyədək rəqs edir…

Həyat siz onun barəsində nəsə qərara almazdan əvvəl yaşanmalıdır: uğrunda, yaxud ziddinə. Həyatı öz intensivliyində və bütövlüyündə yaşamış insanlar heç vaxt onun ziddinə olmamışlar. Onun ziddinə olanlar – heç vaxt gərgin yaşamamış, heç vaxt onun bütövlüyünə imkan verməmiş insanlardır; onlar özlərini bir qədər uzaqda və kənarda bağlı saxlamışlar, bütün dinlərin öyrətdikləri, insanlığı necə məhv etdikləri bax budur. Əlmustafa cavab verdi:

Həzz – azadlıq nəğməsidir…

Bu fikirlər olduqca əhəmiyyətlidir.

Həzz – azadlıq nəğməsidir, amma o, azadlıq deyil.

Həzz – yalnız nəğmədir, əlavə məhsuldur; siz azadlığı tanıyanda içinizdə nəğmə baş qaldırır. Lakin bunlar sinonim deyil. Nəğmə sakit qala bilər, o, asılıdır. Siz həzzi yalnız azadlıq anını – qayğılardan, narahatlıqlardan, işlərinizdən, hər şeydən azad olmağı – yaşayanda hiss edirsiniz. Qəti azadlıq anında içinizdə bir nəğmə baş qaldırır – həmin nəğmə həzdir.

Azadlıq – anadır, nəğmə isə yalnız uşaqlardan biridir; ananın çoxlu başqa uşağı var. Odur ki onlar sinonim deyillər. Azadlıq çox güllər gətirir, həzz bu güllərdən yalnız biridir. Azadlıq çoxlu xəzinə gətirir, həzz bu xəzinələrdən yalnız biridir.

O sizin arzularınızın çiçəklənməsidir, amma onların meyvəsi deyil.

Güllər gözəldir. Siz onlardan zövq ala, qiymətləndirə bilərsiniz, amma onlar sizi qidalandıra bilməz, qanınız, sümükləriniz, beyniniz ola bilməz. Bu o deməkdir ki, o sizin arzularınızın çiçəklənməsidir, amma onların meyvəsi deyil. Odur ki həzzin üzərində çox dayanmayın, qarşıda daha böyüklər var.

Güllərdən zövq alın, gülləri toplayıb çələng toxuyun, lakin unutmayın, onların həm də meyvələri var. Sizin kamilliyinizin meyvəsi isə həzz deyil; müqəddəslik meyvəsidir.

Həzz yalnız başlanğıcdır – ağac hazırdır. Çiçəklər ağacın hamilə olduğunu və tezliklə meyvələr gətirə­cəyini çatdıran nəğmədir. Həzzin içində itib-batmayın, lakin ondan qaçmayın da. Ondan zövq alın, amma unutmayın, həyat həzdən xeyli artıqdır.

Həyat ləzzətlə bitmir, onunla yalnız başlayır; meyvə müqəddəslikdir. Lakin həzdə qarşıda nə olacaqsa, sizə bir qədər onun dadını verir. O sizə arzu, daha böyüyə çatmaq üçün təşəbbüs verir; bu, vəddir, “Gözlə, meyvələr olacaq. Gözlərini çiçəklərə yumma, əks halda, heç vaxt meyvə tapmazsan”.

Mənim sizə dəfələrlə, müxtəlif yollarla dediyim bax budur. Mənim sözlərim müxtəlif ola bilər, amma nəğməm eynidir. Məbədə müxtəlif qapılardan daxil ola bilərəm, amma məbəd eynidir. Zorba yalnız çiçəkdir, Budda isə meyvə.

Bunların hər ikisi sizdə olmayınca siz kamil, tamamlanmış deyilsiniz, nəsə gözünüzdən qaçmışdır; sizin ürəyinizdə həmişə boş yer, ruhunuzda qara guşə qalacaq. Budda və Zorba sizin varlığınızda birgə rəqs edirsə, – çiçək və meyvə, başlanğıc və son – siz mövcudluğun əsl mənasını bilməyəcəksiniz. Mövcudluğun mənasını öz intellektinizin köməyi ilə axtarmayın, onu həyatda yaşamaq lazımdır.

O, yüksəklərə çağıran dərinlikdir…

Həzz – yüksəklərə çağıran dərinlikdir. Unutmayın ki, hər dərinlik həmişə yüksəkliklə qurtarır – dərin dərələr yalnız günəşlə işıqlanmış dağ zirvələrinin yanında olur.

Həzz dərələrdədir, amma əgər həzzi duymursunuzsa, o sizin varlığınızda uzaq günəşli zirvələrə meyil yaradacaq. Əgər qaranlıq belə gözəldirsə, siz yüksəklərə çatmaq həvəsinizi necə saxlaya bilərsiniz? Dərinlik sizə belə çox şey verirsə, onda yüksəklikləri araşdırmalısınız.

Həzz – yüksəklərə çatmaq üçün çox böyük amildir. O sizin mənəvi yüksəlişinizin əleyhinə deyil; o, düşmən yox, dostdur. Onu inkar edənlər isə həmçinin yüksəklikləri də inkar edirlər, çünki yüksəklik və dərələr birlikdə mövcuddur. Dərələrin öz gözəlliyi var, onlarda günaha batıran heç nə yoxdur, zərərli heç nə yoxdur, sadəcə, yolunuzu azmayın.

Həzz alın, amma ayıq-sayıq, ehtiyatlı olun, çünki hələ çox şeylər var. Siz dərənin qaranlığından razı qalmamalısınız. Həzz sizin içinizdə ruhi narazılıq, peşmanlıq yaradır: əgər qaranlıq belə çox şey verə bilirsə, belə çox güzəşt edə bilirsə, bəs narazılıq nədir?

O, yüksəklərə çağıran dərinlikdir, amma o nə dərin, nə də yüksəkdir.

Özlüyündə ləzzət daha çox düzənliyə bənzəyir. Dağ zirvələri yüksək olduqlarına görə dağın yüksəkliyi ilə müqayisədə o, dərinlik təsiri bağışlayır, əslində isə düzəngahdır. Dərinliklər də var, yüksəkliklər də. Əgər dərinliklərə ensəniz, ağrılı bir mövcudluğa, əzaba düşəcəksiniz – həzzin altında əzab, əziyyət var. Həzdən yuxarıda isə müqəddəslik, ekstaz var.

Təəssüf ki, milyonlarla insan ləzzətdən imtina etmiş və əzab, səfalət, tərki-dünyalığın qaranlıq, dibsiz yuvasına yıxılmışdır; lakin onlar özlərinə təsəlli verməkdə davam edirlər – onların dini kitabları “Nə qədər çox əzab çəksəniz, öləndən sonra o qədər çox rahat olacaqsınız” yazmaqda davam edir.

 Heç kim onlara izah etmir ki: “Cənnəti həyatın sonunda gözləməyin mənası yoxdur, həzzin əleyhinə çıxmayın, həzzi onun bütünlüyü ilə izləyin və o, tədricən sizi yuxarıya, yüksəkliklərə doğru aparmağa başlayacaq”.

Burada siz cəhənnəmdə ola bilərsiniz, asimanda ola bilərsiniz; bu, bütünlüklə sizdən, sizin haraya hərəkət etməyinizdən asılıdır. Həzzə qarşı hərəkət etməyin; qoy həzz sizin ulduzlara doğru uçan oxunuz olsun.

O, qəfəsə düşən quşun qanad açmasıdır…

Qəfəsdə quşun qanadları böyüyür, amma, hər halda, o, qəfəsdədir; indi onun qanadları var, lakin səma onun üçün əlçatmazdır. Yəni belə demək olar: “Həzz – qəfəsə düşmüş müqəddəslikdir”.

Müqəddəslik – qanadlarında yüksək səmaya uçduğun həzdir. Həzz bütün həbsxanalardan azad olanda o, transmutasiya, transformasiya ilə keçir. Onun içərisində toxum var və kimsə, sadəcə, yada salmalıdır: “Səndə olduqca böyük potensial var”. Onun qanadları var, lakin özünün qanadlarını dərk etmir.

Ustad ilə birlikdə olmaq nəsə öyrənmək demək deyil. Ustad ilə birlikdə olmaq nəyəsə yoluxmaq deməkdir. Qanadlarınız üzərində ustadı görərkən havada birdən-birə dərk edirsiniz: “Mənim də belə qanadlarım var”. Ustad xatirəyə çevrilir. Bu, ustadın verdiyi dərs deyil, bu onun sizi çağırdığı yaddaşıdır.

O, qəfəsə düşmüş quşun qanad açmasıdır, amma o fəzanın hüdudu yoxdur.

Beləliklə, həzzi bilənlər öz qanadlarıyla tanış olurlar; indi onlar qəfəsdən bayıra çıxmaq üçün özlərinə yol tapmalıdırlar. Qəfəs isə sizin özünüzündür, evdə düzəldilmədir. Bu sizin hələ də qidalandırdığınız həsəddir; bu sizin hələ də güc verdiyiniz rəqabət ruhudur, bu sizin hələ də tərgitmədiyiniz və nə qədər ağır olsa belə, daşıdığınız şəxsi eqoizminizdir. Qəfəs bir özgəsinin deyil, odur ki onu atmaq çox asandır.

…Bu əhvalat sufi Həllac Mənsurun başına gəlmişdir. Mən bu adamı çox sevirəm. İndiyədək çox sufilər olmuş və bundan sonra da çox sufilər olacaqdır, lakin heç kimin Həllac Mənsurun yerini tutacağını düşünmürəm. O hər mənada nadir insan idi.

Məsələn, kimsə ondan soruşur: “Necə azad olmaq mümkündür? Sizin hamınız azadlıqdan danışırsınız, bəs azadlıq necə əldə edilir?” O deyir: “Bu çox asandır, bax”. Onlar sütunları buradakılara bənzəyən məsciddə oturmuşdular. Həllac sütuna yaxınlaşıb onu ikiəlli qucaqlayaraq qışqırmağa başlayır: “Kömək edin! Bu sütundan necə azad olum?”

Həmin adam deyir: “Dəlilik etmə, sən özün sütundan yapışmısan. Heç kim heç nə etmir, elə sütun da heç nə etmir. Nə mənasız hərəkətdir edirsiniz?”

Həllac deyir: “Sadəcə, sənin sualına cavab verirəm. Məndən necə azad olmağı soruşmuşdun. Bəs özün kimdənsə azad ola bilmədiyin barədə soruşmusan? Bu sənə çox yaxşı məlumdur!

Sən yeni zəncirlər, yeni buxovlar yaratmaqda davam edirsən – bu sənin öz əməllərindir. Buna son qoy! Nə yaxşı ki, bu sənin öz işindir, çünki belədə sən heç bir başqa adamın icazəsi olmadan öz əməlinə son qoya bilərsən”.

Həllac hələ də sütundan yapışmışdı. Kişi deyir: “İndi, ən azı, mənanı başa düşdüm, ancaq xahiş edirəm, sütunu buraxın, camaat toplaşır. Hamı sizi dəli bilir, amma sizin yanınızda olarkən mən özümü pərt hiss edirəm!”

Həllac cavab verir: “Yalnız sən həqiqətən anlayanda mən sütunu buraxacağam, əks halda, bu sütunla birlikdə öləcəyəm”.

Kişi deyir: “İlahi, sizə sual vermək özünü bəlaya salmaq deməkdir”.

Camaat kişini danlamağa başlayır: “Niyə Həllacı narahat edirsən? Sən ona hansı sualı verdin?”

Kişi deyir: “Qəribədir, ona sadə bir sual verdim: “Necə azad olmaq olar?” O isə cavab vermək əvəzinə, sütuna yaxınlaşıb onu qucaqladı və köməyə adam çağırmağa başladı. Odur ki siz bura toplaşdınız”.

Həllac isə hələ də çağırırdı: “Kömək edin! Necə azad olum?”

Nəhayət, kişi deyir: “Məni bağışlayın, çalışacağam, amma məni bundan artıq gülüş hədəfinə çevirməyin. Sütunu buraxın!”

O soruşur: “Necə bilirsən, mən sütunu tutmuşam, yoxsa sütun məni?”

Kişi ona deyir: “Mənsur, siz məşhur sufi olsanız da, biz uşaqlıq dostu olmuşuq, bir məktəbdə oxumuşuq, bu camaatın qarşısında dostluğumuzu yadınıza salın. İndi şəhərin bütün adamları buradadırlar, hamısı da mənə qarşı acıqlıdır. Bu, suala cavab vermək üsulu deyil. Mən fəlsəfi sual vermişdim”.

Mənsur deyir: “Fəlsəfi sual? Onda gərək mənim kimi adamın yanına gəlməyəydin, fəlsəfə axmaqlar üçündür. Yalnız əsl həqiqət axtaranlar mənim evimə daxil ola bilərlər. Bura Allahın evidir və mən sənin sualına cavab vermişəm.

Əgər azad olmaq istəyirsənsə, elə bu an azad ola bilərsən, çünki özünün bütün zəncirlərini əlində saxlayırsan, sanki onlar zəncir yox, bəzək əşyalarıdır. Onları tulla! Onlar qızıldan düzəldilmiş olsa belə, sənə azad olmağa imkan verməyəcək, onlar sənin qanadlarının havada açılmasına imkan verməyəcəkdir”.

Bəli, həqiqətən, həzz azadlıq nəğməsidir və mən həvəslə sizin o nəğməni ürəkdən oxumağınızı istərdim…

İnsan bir şeyi tamamilə unutmuşdur – bütövlük. O sevir, amma bütünlüklə ürəyini vermir. O ağlayır, amma göz yaşları zəifdir, bəlkə, yalnız görüntü yaradır. O gülümsəyir, çünki gülümsəməyə məcburdur.

…Mən cəmi üç zarafat bilən sahibkar haqqında eşitmişəm. O, hər gün mütləq ofisindəkilərin hamısını, bütün məmurları, baş məmurları bir yerə toplayaraq həmin zarafatlardan birini danışırmış. Adətən, işçilərin hamısı sanki birinci dəfə eşidirlərmiş kimi gülürmüş. Onlar belə etməli idilər, çünki gülməmək sahibkarı təhqir etmək demək olardı.

Bir gün makinaçı qadın gülmür və sahibkar soruşur: “Nə olub? Siz niyə gülmürsünüz?” Qadın cavab verir: “Mən işdən çıxıram, başqa işə gedirəm. Niyə gülməliyəm ki?”

İnsanlar formal şəkildə, hörmət xatirinə gülür­lər, belə gülüş isə ürəkdən gəlmir. Sizin heç bir hərə­kə­­ti­niz tam deyil və bu sizin bədbəxtliyiniz, sizin cəhənnəminizdir.

…Bir gün kral zen ustasını görməyə gəlir. Zen ustasının olduqca gözəl bağçası olur və darvazanın düz ağzında qoca usta odun yarır. Kral ondan soruşur: “Soruşa bilərəm sən kimsən?” Usta cavab verir: “Mən kiməm? Özün görürsən ki – odunçuyam”.

Kral deyir: “Elədir, görürəm, mən sənin ustanı görməyə gəlmişəm”. Qoca usta deyir: “Mənim ustam? Heç bir ustam yoxdur”. Kral bu adamın dəli olduğunu düşünür və sadəcə, söhbəti qurtarmaq üçün soruşur: “Bura zen monastırıdır?” “Ola bilər”, – kişi cavab verir.

Kral yoluna davam edir. Meşənin ortasında bir evə çatır və oraya girir. Əyninə zen paltarı geyinmiş, zen pozasında əyləşmiş, doğrudan da, gözəl və cazibədar görkəmli həmin odunçunu görür. Kral onun üzünə baxaraq soruşur: “Nə baş verir? Sənin əkiz qardaşın var?” “Ola bilər”, – odunçu cavab verir. “Darvazanın qarşısında odun yaran kim idi?” – kral soruşur. “Hər kim olur-olsun, o adam odunçu idi.

Odunçunu müzakirə etmək nə deməkdir? Mən ustayam”. Kral büsbütün pərt olur, odunçu isə deyir: “Başını çox sındırma. Mən odun yaranda odunçu oluram; heç nə üçün boş yer saxlamıram.

Usta olanda isə yenə də ustayam. Sən iki yox, hər zaman tam, bütöv olan bir şəxsə rast gəlmisən. Gələn dəfə məni göldə balıq tutduğum vaxt tapa bilərsən, onda balıqçı ilə rastlaşacaqsan. Nə edirəmsə edim, mən öz hərəkətimlə vəhdət təşkil edirəm”.

Həyatın hər anını bütöv yaşamaq – mənim təlimim budur. Həyatı və onun sirlərini tanımış insanlar bir məqamda razılığa gəlirlər: hər nə etsəniz, ürəkdən gəlməlidir.

Xəlil Cübran deyir: Və mən həvəslə sizin o nəğməni ürəkdən oxumağınızı istərdim… Sizə azadlıq nəğməsi nəsib olanda qoy ürəyiniz bütövlüklə rəqs etsin və nəğmə oxusun.

…amma oxuyarkən ruhdan düşməyinizi istəməzdim.

Bu olduqca qəribə, lakin əhəmiyyətli fikirdir. Sanki ziddiyyətli təsir bağışlayır. O deyir: “Ürəkdən oxuyun, bununla belə, ayıq-sayıq, ehtiyatlı qalın. Şahidliyinizi itirməyin, dayandırmayın”. Sizin hərəkətiniz bütövdürsə və şahid dinməzcə ona şahidlik edirsə, siz nəğmədə yalnız həzz yox, ondan daha yüksək nəyisə – bizim müqəddəs adlandırdığımızı aşkar edəcəksiniz. Müqəddəslik şahidlə birlikdə gəlir.

Həzz tam olmalıdır, amma onun içində azmayın, əks halda, həzdə dayanar və ondan yüksəyə hərəkət edə bilməzsiniz.

Gənclərdən bəziləri sanki hər şeymiş kimi yalnız həzz axtarırlar, mühakimə və məzəmmət edilirlər.

Əlbəttə ki, yaşlılar tərəfindən. Addımın tezliyini, gücünü və cəsarətini şikəstlər həmişə müxtəlif üsullarla pisləmişlər. Bu bir pərdədir. Şikəst edilmiş insan özünün şikəst olduğunu və həmçinin kimsə bir başqasının şikəst olmadığını etiraf edə bilməz. Öz itkisini gizlətmək üçün o mühakimə etməyə, tənqid etməyə başlayır.

Qocalar həzz axtaran gəncləri günakar hesab edərək fasiləsiz olaraq mühakimə edir, hərçənd xəlvətdə, var­lıqlarının dərinliyində onlar hələ də gənc olmaq istəyirlər.

Gənclərdən bəziləri sanki hər şeymiş kimi yalnız həzz axtarırlar… Həzzin hər şey olduğunu düşünmək düzgün deyil, lakin onları mühakimə və tənqid etmək də yanlışdır. Onları mühakimə edən insan xəlvətdə özünə də bunu arzulayır, lakin özünün daha zəif, qoca və bunu bacaracaq gücdə olmadığını aşkar edir.

Müdrik insan deyər: “Həzzi axtarın, bunda heç bir zərər yoxdur. Lakin unutmayın ki, həzz hər şey deyil, çünki mən bundan daha yüksək və layiqli şeylər bilirəm. Sizi axtarmaqdan çəkindirməyəcəyəm, ürəyinizin bütövlüyünü axtarın!

Ürəyinizin bu həqiqi bütövlüyündə, bu həzz axtarışlarında və təcrübəsində, yəqin ki, tezliklə daha yüksək, daha yaxşı, daha canlı, daha gözəl, daha ölməz nəsə olduğunu hiss edəcəksiniz”.

Müdrik insan heç vaxt mühakimə etmir – bu, insanın müdrikliyinin əlamətidir – mühakimə edənlər isə, sadəcə, əksinə, müdrikdirlər.

Mən onları nə dəyərləndirə, nə də məzəmmət edə bilərəm. Qoy axtarsınlar…

Xəlil Cübran hüdudsuz müdriklik xəzinəsinə malikdir.

Mən onları nə dəyərləndirə, nə də məzəmmət edə bilərəm. Mən onların həzzi axtarmalarını istərdim.

Çünki onlar həzzi tapacaqlar, amma təkcə onu yox.

Onun yeddi bacısı var, ən kiçiyi həzdən də gözəldir.

Burada o, yeddi çakra – yəni sizin inkişafınızın yeddi mərkəzindən bəhs edən Tantra Şərq ənənəsinə istinad etmişdir. Bu məsələyə çox diqqətlə yanaşmaq lazımdır. Yəqin ki, Xəlil Cübranı oxumuş insanları yeddi bacının kim olduğu heç vaxt narahat etməmişdir, hətta onlar bu barədə düşünmüş olsalar belə…

Onlar Tantra və inkişafın daxili pilləsi barədə Şərq tapıntılarını bilmirlərsə, bunu anlaya bilməzlər.

Dərs dediyim universitetdə Xəlil Cübranı sevən çox professor vardı və onların çoxundan soruşmuşdum: “Yeddi bacı haqqında mənə bir şey deyə bilərsiniz?” Onlar deyirdilər: “Yeddi bacı? Bu barədə heç bir məlumatım yoxdur”. Dedim: “Bəs siz necə oxuyursunuz?”

Xəlil Cübran deyir… “və onlardan ən kiçiyi həzdən də gözəldir”.

Adətən, onlar mənə belə cavab verirdilər: “Sən qəribə üsulla oxuyursan. Biz bu cümləni buraxmışdıq və sual heç vaxt baş qaldırmamışdır. İndi ki sən soruşursan, biz də yeddi bacının kim olduğunu bilmək istəyirik”. Əlbəttə ki, bu, Qərb adamları üçün aydın olmayacaq. Əgər Şərqdə yeddi bacının kim olduğunu bilmirlərsə, Qərb barədə nə demək olar?

Tantra yeddi mərkəz haqqında danışır – həzz isə hətta aşağı mərkəz deyil. Həzz birinci mərkəzdən aşağıdır. Həzz bioloji fenomendir; o sizin seksuallığınızdır. Həzz sizin enerjinizdən istifadə edir, lakin o, biologiya tərəfindən məhdudlaşdırılır. Biologiya sizin uşaq gətirməyinizi istəyir, lakin biologiya sizin ümidverici olmadığınızı bilir. Siz istənilən an qaca bilərsiniz!

Həyat axarının fasiləsizliyini qoruyub saxlamaq üçün biologiyanın öz üsulları vardır. Seksual təcrü­bələrdə həzz olmasaydı, düşünmürəm ki, hansısa kişi, yaxud hansısa qadın təkrarən uşaq törədərdi; onda bütün bunlar tamamilə mənasız görünər, hansısa qəribə gimnastika təsiri bağışlayardı. Bütün qadınlar bunu bilir, kişilər isə dərk etmirlər.

Sevgi münasibətləri zamanı qadınlar işığı söndürmək, kişilər isə yandırmaq istəyirlər. Sevgi münasibəti müddətində qadını gözləri açıq vəziyyətdə görmək qəribə olardı, o gözlərini yumur – qoy bu axmaq istədiyini etsin. Əgər heç bir həzz olmasaydı…

Bu, biologiyanın hiylə və strategiyasıdır – bir növ uşağa şokolad vermək kimi; azacıq həzdən sonra siz gimnastikaya keçəcəksiniz. Və tədricən şokolada elə adət edəcəksiniz ki…

Həzz mərkəzindən yüksəkdədir – bu olduqca az hallarda – təsadüfən yaşanan birinci çakradır. İnsanlar Tantra elmini bütünlüklə bilmirlər; belə olmasaydı, hər kəs birinci mərkəzi asanlıqla başa düşə bilərdi. Sevgi yaşamaqdan gələn azacıq həzz sizi birinci mərkəzə aparmır, lakin sizin sevişməniz orqazm partlayışına gətirmişsə…

Lakin insanlar sevgi məsələlərində çox tələsirlər! Sevgi münasibətlərində belə tələskənlik sizin din tər­bi­yənizin məhsuludur, çünki onlar seksi ittiham edir­dilər.

Onlar bunu aradan qaldıra bilmədilər, lakin müəyyən dərəcədə qısaltmağa nail oldular. Onu tamamilə məhv edə bilmədilər, lakin zəhərlədilər. Odur ki hətta sevişən zaman sevənlərin hər ikisi sanki hansısa pis işlə məşgul imiş kimi özlərində utancaqlıq hiss edir – nə qədər tez qurtararsa, o qədər yaxşı olar!

Bioloji məqsədlər üçün bu, tamamilə bəs edir – biologiya sizin orqazm duyğularınızla maraqlanmır. Lakin sevişmə prosesini uzada bilsəniz, əgər bunu sakit, gözəl meditasiya edə bilsəniz, əgər bunu müqəddəs bir şey edə bilsəniz…

Sevişməzdən əvvəl vanna qəbul edin və yataq otağına məbədə girdiyiniz hisslərlə daxil olun. Bu, sevgi məbədidir, lakin insanlar məbəddə dalaşır, mübahisə edir, irad tutur, yastıqları bir-birinin üstünə atır, qışqırır, ciyildəyir və beləliklə, oradakı ab-havanı tamamilə pozurlar. Siz ətirli buxur yandırmalı, hər hansı bir gözəl musiqi oxutmalı, rəqs etməlisiniz.

Sevgi münasibətinə girməyə tələsməməlisiniz – bu sizin bütün oyununuzun pik nöqtəsi olmalıdır. Siz birlikdə düşüncəyə dalmalı, birlikdə sakit olmalı, birlikdə rəqs etməlisiniz. Bu rəqsinizdə, bu birləşməyinizdə, bu buxur ətriylə oxuduğunuz nəğmədə siz öz yataq otağınızda bir məbəd yaratmalısınız və yalnız onda… Siz sevişməyə başlamağa cəhd etməməlisiniz; qoy o, könüllü, öz-özünə baş versin.

Belə olmasa, narahat olmalı heç nə yoxdur – siz meditasiyadan, rəqsdən, musiqidən zövq almısınız. Bu olduqca gözəl duyğu, təəssürat olmuşdu, onu tərk edin. Sizin sevginiz hərəkət yox, sizin üçün gözlənilməz könüllü fenomen olmalıdır. Yalnız belə könüllülükdə sevgi orqazma gətirə bilər. Orqazm anında siz birinci çakraya çatır – həzdən daha gözəl birinci bacıya rast gəlirsiniz.

Birinci üç çakra eqoistikdir, yəni onlar öz-özləri ilə məşğuldur: birinci çakra – qeyri-şüuri orqazmik həzdir; ikinci çakra – yarışüuri, yarıyuxulu orqazmik həzdir; üçüncü çakra – tam şüuri orqazmik həzdir. Üçüncüdə sizin sevginiz və meditasiyanız görüşür.

Sonrakı üçü…

Dördüncü çakra – ürək mərkəzidir. Yalnız dör­dün­cüdə yeni dünya – sevgi dünyası başlanır.

Dördüncüdən aşağıda yalnız seksual enerjinin tə­­mizliyi var, dördüncüdə isə siz seksə tam üstün gəlirsiniz. Artıq heç bir təmizlənmə yoxdur, siz key­fiyyətcə seksdən fərqli olan yeni növ enerjiyə daxil olmusunuz. Bu eyni enerjidir, lakin elə nəfisləşmişdir ki, nəfisliyin özü onu tamamilə yeni fenomenə çevirir.

Dördüncü mərkəzdə siz sevgiyə daxil olanda onu hiss edəcəksiniz, amma ifadə edə bilməyəcəksiniz. Bu o qədər yenidir ki, söz tapa bilmirsiniz. Bu o qədər naməlum və gözlənilməzdir ki, zaman dayanır, ağıl dayanır. Birdən-birə özünüzü əvvəllər yuxuda belə görmədiyiniz bir sakitlikdə tapırsınız.

Beşinci mərkəz ilə insana ifadəlilik gəlir: sevgi yaradıcılığa çevrilir. O, müxtəlif insanlarda müxtəlif üsullarla ifadə oluna bilir – o, musiqi ola bilər, poeziya ola bilər, heykəl ola bilər, rəqs ola bilər – imkanların hüdudu yoxdur. Lakin bir şey aydındır: siz beşinci mərkəzdə olanda sevgi yaradıcı olur.

Birinci mərkəzdən aşağıda sevgi yalnız istehsaledici – uşaq istehsal edən idi. Beşinci mərkəzdə isə o, yaradıcı olur; siz yeni növ uşaqlar yaradırsınız. Şair üçün poeziya onun uşağıdır, musiqiçi üçün musiqi onun uşağıdır. Beşinci mərkəzdə hər kəs anaya, ana bətninə çevrilir.

Bu iki mərkəz, yəni dördüncü və beşinci başqa birisi üzərində mərkəzləşmişdir. Birinci üç mərkəz sizin şəxsi “məniniz” üzərində mərkəzləşmişdir – bax buna görə seks heç vaxt yerinə yetirilmir, seks hər zaman mübahisədir, vuruşmadır. O, intim düşmənlər yaradır, dostlar yox, ona görə ki tərəflər eqoistdir. Onların biri digərindən getdikcə daha çox həzz almağa çalışır. Hər iki tərəf istəyir, heç biri verməyə hazır deyil.

Dördüncü və beşinci istiqamətlərini dəyişir: almaqdan qaytarmağa keçid baş verir. Buna görə sevgidə dalaşma yoxdur, həsəd yoxdur, mübarizə yoxdur. O, azadlıq verir. O, yaradıcıdır – o, başqası üçün, sevgilisi üçün çox gözəl nəsə yaradır. Bu, rəsm əsəri, musiqi, gözəl bağça ola bilər, lakin bunun mərkəzi sevgilidir. Bu öz şəxsi həzzi xatirinə deyil, başqasının xöşbəxtliyi və həzzi xatirinədir. Əgər başqası xoşbəxtdirsə, siz də xoşbəxtsiniz.

Altıncı mərkəzlə sizin enerjiniz bir daha yeni yaşantıya keçir. Tantrada bu, “üçüncü gözün açılması” adlanır. Bu yalnız rəmzdir. Bu o deməkdir ki, aydın görmə imkanına nail olmusunuz; artıq gözlərinizdə pərdə yoxdur və maneə olmadan görə bilərsiniz, heç nə sizin görmə imkanınıza əngəl törədə bilmir. Siz heç bir planlama olmadan görə biləcəksiniz, əşyaları olduğu kimi, öz gerçəkliyində, gözəlliyində görə biləcəksiniz, nəyisə planlaşdırdığınız kimi yox.

Lakin bu mərkəzə qədər hər kəs planlama aparır. Əlbəttə, insanlar var ki, klassik musiqidən zövq ala bilmirlər, çünki belələri planlamaya öyrəşiblər… Onlar əsl musiqiçi üçün yalnız ağılsız səs-küy, nevrozun bir növü olan yeni, müasir, Qərb musiqisindən zövq alırlar. İnsanlar tullanır, qışqırır, Bitlzdan skinhedzə qədər – bütün bunlar dəlilikdir, musiqi deyil. Amma klassik musiqidən zövq almaq üçün müəyyən qayda tələb olunur.

Əgər şam ağaclarının arasından gələn küləyin musiqisindən zövq almaq istəyirsinizsə, sizə aydınlıq və sükut lazım olacaq; siz heç nəyi gözləmir, heç nəyi planlaşdırmırsınız. Üçüncü gözün açılması ilə siz artıq başqasından aralı deyilsiniz. Birinci üç mərkəzdə siz öz üzərində mərkəzləşmiş eqoist idiniz; digər iki mərkəzlə isə başqasına istiqamətlənmiş oldunuz.

Altıncı mərkəzlə siz başqası ilə bir olursunuz – artıq ayrılma yoxdur. Sevənlər sinxronlaşdırmanın xüsusiyyətini hiss etməyə başlayırlar. Onların ürəyi eyni ritmdə döyünür, bir-birilərini sözsüz anlamağa başlayırlar.

İnsanın bədəndə yüksəlişi zamanı ən yüksək mər­kəz olan yeddinci ilə – o, sahasrar, yəni varlığınızın yeddinci mərkəzi adlanır – siz altıncı mərkəzdə bütün kainatla bir vahidə çevrilirsiniz. Əvvəlcə öz sevdiyinizlə altıncı mərkəzdə bir vahidə çevrilirsiniz; yeddincidə siz sonuncu ilə, bütöv ilə bir vahid olursunuz. Bunlar Xəlil Cübranın toxunduğu yeddi bacıdır və bu, ruhi inkişafın bütöv spektridir.

Məgər torpağı qazaraq köklərini axtaran kişinin xəzinə tapdığı barədə eşitməmisiniz?

Bu, qədim Livan deyimidir. İnsan kökləri qazırmış; o elə ac imiş ki, hətta meyvə ala bilmirmiş, ona görə də yemək üçün kök axtarırmış. Amma kişi xəzinə tapır. Buna istinad edərək Xəlil Cübran deyir: “Biz kökləri qazmaqdan – həzdən başladıq; amma qazmaqda davam etsəniz, saysız-hesabsız xəzinələr taparsınız”.

Bu, Şərq sufiləri tərəfindən müəyyən edilmiş faktdır: yeddinci ilə siz bütün həbsxanalardan, bütün dinlərdən, bütün ideologiyalardan tamamilə azad olursunuz; yeddinci ilə sizin qəfəsiniz yox olur.

İndi açıq səmada nəfəs ala, ulduzlara uça bilərsiniz.

Qadınların kitabı – OshoOsho Emosiyalar

Fikirlərinizi bildirin.